Obezite yalnızca fazla yemek yeme sorunu değildir; beynin ödül sistemi, hormonal sinyal mekanizmaları, genetik yatkınlık ve çevresel faktörlerin kesiştiği karmaşık bir biyolojik süreçtir. Küresel ölçekte ciddi bir halk sağlığı problemi olarak kabul edilen obezite, World Health Organization tarafından kronik ve metabolik bir hastalık olarak tanımlanır. Bu süreçte en sık yanlış anlaşılan nokta “açlık” kavramıdır. Oysa çoğu zaman sorun açlık değil, bozulmuş tokluk sinyali ve aşırı uyarılmış dopamin ödül sistemidir.

İnsan beyni enerji yoğun besinleri ödüllendirecek şekilde evrimleşmiştir. Şeker ve yağ oranı yüksek yiyecekler tüketildiğinde dopamin salınımı artar. Dopamin yalnızca mutluluk değil, motivasyon ve davranış tekrarını sağlayan bir nörotransmitterdir. Modern işlenmiş gıdalar doğal besinlere kıyasla çok daha güçlü dopamin yanıtı oluşturur. Zamanla dopamin D2 reseptör duyarlılığı azalabilir ve kişi aynı haz için daha fazla tüketim ihtiyacı hisseder. Bu mekanizma bağımlılığa benzer bir döngü oluşturur.

İnsan, doğal olarak varlığını sürdürmek ister. Bu yönelim her zaman bilinçli, iradi ya da entelektüel bir çabanın ürünü olmak zorunda değildir. Bilginin en büyük motivasyonlarından birisi güç olarak görülür. Scientia est potentia -bilgi güçtür- ancak bilgi herkes için aynı biçimde güç anlamına gelmez. Çünkü bilginin yarattığı güç çoğu zaman yanlış anlaşıldığı üzere bir tahakküm ya da keyfi egemenlik kudreti değildir.

Gücü bir tahakküm aracı olarak gören bakış açısı, ancak kendi varlığının sınırlarından kuşku duyan, yetilerini tanımayan ve varoluşunun nedenlerini bilmeyen bir insan için bu şekilde kullanılır. Bilgi bu durumda yaşamı anlamak ve özümseyebilmenin değil, ona karşı savunmalar ve “taktikler” geliştirmenin bir aracı haline gelir.

Bu yazımızda Spinoza ve Stoacılık felsefesi üzerinden özgürlük, irade, kader ve doğru yaşam kavramları adına sorular soruyor olacağız. Her iki felsefe de insanın kontrolü dışındaki bir dünyada nasıl özgür ve anlamlı bir yaşam sürebileceğine dair köklü ve kapsamlı açıklamalar getiriyor. Stoacılık iradenin doğru yönlendirilmesi ve içsel erdemde varlığın absürtlüğüne bir anlam veriyorken; Spinoza doğru yönlendirilmiş bir akıl ile anlama ve varlığın doğasına ilişkin nedensel zincirleri kavrama yoluyla yalnız bir varlık olmaktan özgül bir varlığa dönüşümü merkeze alıyor. Bu yazı bu iki önemli düşüncenin kader karşısındaki tavrını karşılaştırarak, insanın özgürlük arayışına nasıl ışık tutabileceklerini inceleyecektir.

Özgürlük neden önemlidir?

Bu yazımızda sizinle birlikte Aristoteles'in Nikomakhos'a Etik [1] kitabından hareketle, bize erdem adına nasıl bir reçete sunduğunu birlikte öğreneceğiz.

Aristoteles'e göre erdem ve onun farklı bağlamları da dahil olmak üzere her felsefe kavramında, doğruluğa ulaşmamızın yolu onun ölçüsüdür. Aristoteles tüm kitap boyunca, erdeme ulaştıracak yol olan çeşitli iki uç arasındaki dengeyi, ölçüyü bulmanın yollarını arıyor.

Eğer bu yazımızla karşı karşıyaysanız, muhtemelen Aristoteles adını birçok kez duydunuz, hakkında gerekli araştırmayı yaptınız fakat o kadar fazla farklı konu ve kitapla baş başa kaldınız ki nereden başlayacağınızı şaşırdınız. Bu yazımızla birlikte Aristoteles'in hangi konuda hangi eserleri verdiğini ve nasıl okuyabileceğimizi birlikte tespit etmeye çalışacağız.

Aristoteles, birçok alanlar arasında çeşitli çalışmalara imza atmış, hem Batı'yı hem de Doğu dünyasını düşünce dünyasıyla etkisi altına almış bir karakterdir. Batı'da Ortaçağ'a kadar yüzlerce yıl süren etkisi bir yana, görece Antik Yunan ve Batı uygarlığına manen ve kültür olarak uzak görünen İslamın Altın Çağı filozofları onu ilk öğretmen olarak görmüş ve unutulmaya yüz tutmuş Felsefe bilimini diriltirken başta Aristoteles eserlerine titizlikle yaklaşmıştır. İslamın Altın Çağı'nın en büyük felsefecilerinden muallim-i sani, yani ikinci öğretmen adıyla bilinen Farabinin lakabı, ilk öğretmen olan Aristoteles'i çok iyi anlamasından ve onun fikirlerini geliştirmesinden süregelmiştir.