Turunçgiller neden önceden dilimlenmiş gibidir?

Üreme sistemlerinin yapısından ötürü ve evrim sayesinde.

Bitkilerin meyveleri içerisinde bulunan, halk arasında "dilim" denen, bilimsel olarak "segment" diyebileceğimiz yapılar, botanikte "karpel" olarak bilinir. Karpeller içerisinde ovuller vardır ve bunlar gelişimin ilerleyen safhalarında tohumları oluştururlar. Bitkiler bu sayede ürerler. Yani aslında bitkilerin meyvelerini yediğimizde, onların üreme organlarını yemiş oluyoruz.

Evrimsel süreçte çok-karpellilik (apokarpus) daha önce evrimleşmiştir. Yani kısmen daha basit yapılı olan çok karpelli ("dilimlenmiş gibi") olan bitkilerdir. İlginç bir şekilde, bitkilerin son 100.000 yıllık evriminde çok hızlı bir şekilde tek-karpelli (sinkarpus) meyveler evrimleşmiştir. Ancak tek-karpelliliğin kökenlerinin daha geriye gittiği düşünülmektedir.

Bu karpeller, özellikle antik bitkilerin erken dönemlerinde tohumların korunması amacıyla Doğal Seçilim tarafından desteklenmiş yapılardır. Karpellerin her birinin eskiden birer yaprak olduğu bilinmektedir. Bu yaprakların, tohumların üzerine kapanacak şekilde kıvrımlı olanlar vahşi doğada avantaj sağlayıp daha kolay hayatta kalabilmiştir. Yapraklar, süreç içerisinde değişerek bugün bildiğimiz etli meyve dokusunu oluşturmuştur. 

Erken çok-karpelli çiçekli bitkilerden evrimleşen sonraki çiçekli bitkilerde ise geniş bir çeşitlilik ve farklı yönlere doğru evrimsel değişim görülmektedir. Bu sayede bazı soy hatları tek karpelli olacak şekilde değişmişken, birçok diğer meyve çok karpelli olarak kalmıştır. Bu sebeple birçok bitkinin meyvesinde birbirinden bağımsız parçacıklar vardır. Bunlar "dilimlenme" değil, farklı üreme organı bölgeleridir (örneğin tıpkı insan erkeklerinde 2 adet testis bulunması gibi). 

Turunçgillerdeki çok karpellilik, bitkinin çapına göre belirlenmektedir. Gelişimsel olarak tohumları üretecek olan ovuller önce oluşur, sonrasında ise karpeller oluşmaya başlar. Bir turunçgilin meyvesinin çapı ne kadar genişse, içerisindeki karpel sayısı da o kadar fazla olmaktadır. Karpellerdeki geniş varyasyon ise meristem bozukluklarına, bitkisel organların değişimine veya bu organların birbiriyle kaynaşmasına bağlanmaktadır.

Teşekkür: BE (Evrim Ağacı)