Tetrodotoksin: Zehirden Tıbbi Mucizeye!

Gece Modu

Bu türev bir içeriktir. Yani bu yazının omurgası, National Center for Biotechnology Information isimli kaynaktan alınmıştır; ancak anlatım ve konu akışı gibi detaylar Evrim Ağacı yazarı/yazarları tarafından güncellenmiş, değiştirilmiş ve/veya geliştirilmiştir. Yazar, kaynaktan alınan metin omurgası üzerine kendi örneklerini, bilgilerini, detaylarını eklemiş, içeriği zenginleştirmiş ve/veya çeşitlendirmiş olabilir. Bu ek kısımlarla ilgili kaynaklar da, yazının sonunda gösterilmiştir. Bu içerik, diğer tüm içeriklerimiz gibi, İçerik Kullanım İzinleri'ne tabidir.

Tetrodotoksin (TTX), bilim dünyasında güçlü zehir etkisiyle tanınan ve voltaj kapılı sodyum kanal blokajına sebep olan nörotoksik bir biyokimyasaldır. Her yıl birçok insanın zehirlenmesinden ve hatta ölümünden sorumlu olan TTX, özellikle Tetraodontidae familyasına mensup balon balığı veya kirpi balığı sayesinde diğer organizmalara geçiş yapmakta. Ve maalesef bilinen bir panzehiri yok! Buna rağmen bilim insanları TTX’i izole edip insan vücudunda test ettiklerinde, TTX’in başta analjezik etkide (ağrı, acı hissini bastıran kimyasal özellik) olmak üzere, diğer bazı farmakolojik özelliklerde de kullanılabileceğini keşfettiler.

Temmuz 1894’te Dr. Yashizumi Tahara, Japon Eczacılar Birliği’nin aylık toplantısında, Tetraodontidae familyasına mensup balon balıklarına ait yumurtaların sulu preparatından zehir izolasyonu sağladığını duyurup, zehrin saflaştırılıp geniş ölçüde geliştirildiği bir formunu tanıttı. 1909’da balon balığı ailesinden olan kirpi balığının bu tip bir zehir içeren tek tür olduğunu öne sürdü. Başta TTX barındıran balon balıklarının bu özelliği endojen olarak mı (organizmanın kendisi tarafından üretilen) yoksa eksojen olarak mı (dışarıdan alınan veya biriktirilmiş) edindiği tartışma konusuydu.

Tetraodontidae ailesine ait balon balığı.
Tetraodontidae ailesine ait balon balığı.
Ranger Rick

1964 yılında TTX’in beklenmedik bir şekilde, Kaliforniya semenderi Taricha torosa’da tespit edilmesiyle birlikte TTX’in deniz yaşamında ve karasal canlılarda da gözlenebildiği sonucuna varıldı. TTX’in yine de kesin anlamda kökeni bilinmemekle beraber, nispeten çok rastlanan bir formu olarak balon balıkları gösterilmekte. Balon balıklarında, besin zincirinin küçük bir hediyesi olarak TTX, endosimbiyotik bakteriler tarafından üretilip evrimsel süreçte bir çeşit ölümcül savunma mekanizması olarak geliştirilmiş. Daha sonra yapılan bir çeşit çalışmada, balon balıklarının toksisiteden kurtulup kurtulamayacakları test edildi. Toksik endosimbiyotik bakteri içeren balon balıkları, toksik olmayan bakteri diyeti yaptıklarında toksisitelerini kaybettiler. Bir diğer yandan toksik olmayan balon balıkları, toksik endosimbiyotik bakteri diyeti yaptıklarındaysa toksik hale geldiler.

Kontamine olmuş (mikroorganizmalar tarafından mevcut organizmanın veya ortamın kirletilmesi) balon balıkları Japonya halkı tarafından en leziz balık türü olarak kabul edildiği için TTX kaynaklı zehirlenme vakaları Japonya’da oldukça yaygın. Tabii bazı yürürlülükler de uygulanmakta. Bahsedilen zehirlenme vakaları bilinçsiz tüketim ve servis durumlarında geçerli. Örneğin, Japonya’daki balon balığı tüketiminde izin verilen miktar kilogram başına 2 mg TTX iken bu sınır aşılırsa zehirlenme belirtileri rapor ediliyor. Neyse ki sadece lisanslı şefler ve restoranlar balon balığı hazırlayıp servis edebilme yetkisindeler.

Kalifornia semenderi (newt) olarak bilinen Taricha torosa türü.
Kalifornia semenderi (newt) olarak bilinen Taricha torosa türü.
Albumarium

TTX, insan sağlığını tehdit ettiği gerekçesiyle ilk olarak Asya ülkelerinde rapor edilse de daha sonraki yıllarda yapılan çalışmalarla Pasifik ve Akdeniz’deki bölgelere yayılım gösterdiği rapor edildi. Bunun gerekçesi olarak da dünya genelinde okyanus ve denizlerdeki sıcaklık artışı gösteriliyor. Çünkü TTX taşıyıcı türler sıcak sulara özgü özellikler taşımakta. Bilinen en güçlü denizel nörotoksin olan TTX, insanlar için en tehlikeli kimyasal toksinlerden biri olan siyanürden yaklaşık 1200 kat daha güçlü ve bilinen bir panzehri yok. Dolayısıyla zehirlenme vakaları genellikle ölümlerle sonuçlanmakta. TTX organizmaya giriş yaptığı anda, kasların ve sinirlerin çalışma mekanizması olan voltaj kapılı sodyum kanallarına bağlanarak oraya kenetlenir. Belirtiler, alınan TTX dozajına bağlı olmakla birlikte yaklaşık 10-15 dakika içerisinde belirmeye başlar. En sık rastlanan belirtiler öncelikle dudak dil ve yutakta uyuşma olarak kendini gösterir ve felç etkisi yavaşça tüm vücuda yayılır. Bazı durumlarda bilinç kaybı yaşanabilir ancak genel olarak hasta komaya girse dahi ölene dek bilinci açık vaziyettedir. 

Duyu nöronu ve TTX ilişkisi.
Duyu nöronu ve TTX ilişkisi.
Creative Diagnostics

Denizel biyotoksinler, diğer canlılara etkisinin yanı sıra farmakolojik öneme de sahiptirler. Japonya’da özellikle balon balığının rağbet görmesi, TTX üzerine çalışmalar yapılmasına yol açtı ve TTX’in farmakolojik özellikleri anlaşılmaya başlandı. Son yıllardaki çalışmalar insan sağlığı üzerine TTX’in başlıca 3 farklı etkisi üzerinde yoğunlaşmış vaziyette. İleri seviyede kanser hastalarında ağrı kesici özellikte kullanılabileceği, anti-tümör etkisi sayesinde tümör büyüklüğünde azalmalara yol açtığı ve uyuşturucu bağımlılığında, kullanılan uyuşturucuya alternatif olarak bağımlılık yaratmayan opioidler (ana kullanım amaçları analjezi olan morfin benzeri ilaç grubu) yerine kullanılabileceği düşünülmektedir. Tüm bu olumlu etkiler, son yıllarda ilaç firmalarını TTX içerikli ilaç üretme konusunda çalışmalara yöneltmiştir. Gelecekte toksinin in vivo (canlının içinde) etkilerini önlemek için bir panzehir geliştirilebileceği umulmaktadır. Bu arada, kapsamlı bir insan riski analizi geliştirmek için TTX’in metabolik biyo-dönüşüm ürünlerinin vektör türlerinde yaygınlığı ve toksisitesi hakkında daha fazla araştırma yapılması gerekmektedir.

Bu İçerik Size Ne Hissettirdi?
  • 3
  • 6
  • 1
  • 1
  • 0
  • 1
  • 2
  • 5
  • 0
  • 0
  • 0
  • 0
Kaynaklar ve İleri Okuma

Evrim Ağacı'na her ay sadece 1 kahve ısmarlayarak destek olmak ister misiniz?

Şu iki siteden birini kullanarak şimdi destek olabilirsiniz:

kreosus.com/evrimagaci | patreon.com/evrimagaci

Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracı kullanılarak 15/10/2019 15:34:22 tarihinde oluşturulmuştur. Evrim Ağacı'ndaki içeriklerin tamamı, birden fazla editör tarafından, durmaksızın elden geçirilmekte, güncellenmekte ve geliştirilmektedir. Dolayısıyla bu çıktının alındığı tarihten sonra yapılan güncellemeleri görmek ve bu içeriğin en güncel halini okumak için lütfen şu adrese gidiniz: https://evrimagaci.org/s/7854

İçerik Kullanım İzinleri: Evrim Ağacı'ndaki yazılı içerikler orijinallerine hiçbir şekilde dokunulmadığı müddetçe izin alınmaksızın paylaşılabilir, kopyalanabilir, yapıştırılabilir, çoğaltılabilir, basılabilir, dağıtılabilir, yayılabilir, alıntılanabilir. Ancak bu içeriklerin hiçbiri izin alınmaksızın değiştirilemez ve değiştirilmiş halleri Evrim Ağacı'na aitmiş gibi sunulamaz. Benzer şekilde, içeriklerin hiçbiri, söz konusu içeriğin açıkça belirtilmiş yazarlarından ve Evrim Ağacı'ndan başkasına aitmiş gibi sunulamaz. Bu sayfa izin alınmaksızın düzenlenemez, Evrim Ağacı logosu, yazar/editör bilgileri ve içeriğin diğer kısımları izin alınmaksızın değiştirilemez veya kaldırılamaz.

Soru Sorun!
Öğrenmeye Devam Edin!
Evrim Ağacı %100 okur destekli bir bilim platformudur. Maddi destekte bulunarak Türkiye'de modern bilimin gelişmesine güç katmak ister misiniz?
Destek Ol
Gizle
Türkiye'deki bilimseverlerin buluşma noktasına hoşgeldiniz!

Göster

Şifremi unuttum Üyelik Aktivasyonu

Göster

Şifrenizi mi unuttunuz? Lütfen e-posta adresinizi giriniz. E-posta adresinize şifrenizi sıfırlamak için bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Eğer aktivasyon kodunu almadıysanız lütfen e-posta adresinizi giriniz. Üyeliğinizi aktive etmek için e-posta adresinize bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Close
“Önceleri, insanların gerçeği bulmalarını engellemek için bir sürü kitabı imha etmeniz gerekiyordu. Bugün ise gerçeği, bir Google aramasının 20. sayfasına yönlendirerek gizlemeniz yeterli oluyor.”
Lenny Pozner
Geri Bildirim Gönder