Etik dışı bir durum/olay karşısında sessiz kalmak etik midir?

Bu bilgi beni soruya cevap verecek kadar yetkin yapmaz ama bu sorunun cevabı da bir uzmanlık gerektirmez.

Belirttiğiniz durumun başka adı ise "ölü taklidi" yapmaktır. Daha geniş tanımı ise toplumsal duyarsızlıktır. Bu durumu Alman papaz Martin Niemöller'in Nazi döneminde toplumsal duyarsızlığı ve faşizmin adım adım nasıl herkesi hedef aldığını anlattığı dünyaca ünlü şiiridir. Bireysel çıkarlar uğruna yapılan haksızlıklara sessiz kalmanın, en nihayetinde herkesi aynı felakete sürükleyeceğini vurgular. Şiir ise aşağıdadır:

Önce komünistleri götürdüler, sesimi çıkarmadım;

Çünkü komünist değildim.

Sonra sosyalistleri götürdüler, sesimi çıkarmadım;

Çünkü sosyalist değildim.

Sonra sendikacıları götürdüler, sesimi çıkarmadım;

Çünkü sendikacı değildim.

Sonra Yahudileri götürdüler, sesimi çıkarmadım;

Çünkü Yahudi değildim.

Sonra beni götürmeye geldiler;

Ve benim için sesini çıkaracak kimse kalmamıştı.

Papaz Martin Niemöller'in bu tarihi uyarısının derin analizine;

https://encyclopedia.ushmm.org/content/tr/article/martin-niemoeller-first-they-came-for-the-socialists

sayfasından ulaşabilirsiniz.

Mustafa Aral

Etik dışı bir durumla karşılaşıldığında sessiz kalmak, ilk bakışta tarafsız bir duruş gibi görünse de aslında nötr bir eylem değildir. Felsefe ve etik dünyasındaki genel kabul, bir haksızlığa tanık olup ses çıkarmamanın o durumu pasif olarak onaylamak ve haksızlığın ömrünü uzatıp önünü açmak anlamına geldiği yönündedir. Bir ortamda yanlış bir eyleme tepki verilmediğinde, bu durum eylemi yapana "yaptığın şey kabul edilebilir" mesajı verir ve zamanla o yanlışın normalleşmesine yol açabilir.  İnsan sadece kendi yaptığı yanlışlardan değil; önleme imkânı varken sessiz kaldığı haksızlıklardan da ahlaken sorumludur. Etik dışı bir davranışa gerekli tepki gösterilmeli. Bu toplumdaki ahlaki ve etik mekanizmaları sağlam ve sistemli bir halde tutmak için zorunludur. 

Ancak bu konuyu tamamen siyah ya da beyaz olarak ele almak gerçek hayatın karmaşasını göz ardı etmek olur. Bir insanın etik dışı bir olaya müdahale edip etmemesi değerlendirilirken, içinde bulunduğu şartları ve ödeyeceği bedeli de hesaba katmak gerekir. Örneğin, ses çıkardığında kendi can güvenliği ya da sevdiklerinin yaşamı tehlikeye girecek birinin veya iş yerinde tanık olduğu bir haksızlığı dile getirdiğinde işsiz kalıp ailesini bakımsız bırakacağını bilen bir çalışanın durumunu düşünebiliriz. Burada devreye hayatta kalma dürtüsü ve ağır güç dengesizlikleri girer. Dolayısıyla, ciddi bir tehdit altındayken sessiz kalmak etik bir kusurdan ziyade bir zorunluluk haline gelebilir.

Felsefi açıdan bakıldığında da farklı yaklaşımlar görürüz. Immanuel Kant gibi ödev etiğini savunanlar, sonucunda ne olursa olsun doğrunun yanında durmayı ve haksızlığa karşı çıkmayı bir zorunluluk olarak görür. Aristoteles’in erdem etiği ise adaleti ve cesareti merkeze alarak, haksızlık karşısında sinmeyi bir cesaret eksikliği olarak değerlendirir. Buna karşın, toplumsal faydayı ön planda tutan faydacı görüş, ses çıkarmanın doğuracağı sonuçlar daha büyük bir felakete yol açacaksa durumun şartlara göre değerlendirilebileceğini savunur.

Nihayetinde ses çıkarmak, her zaman olay anında bağırmak ya da kahramanlık yapmak anlamına gelmez. Doğrudan müdahale etmek riskliyse, durumu yetkili makamlara bildirmek, olay sonrasında mağdur olan kişinin yanında durmak veya en azından o davranışı onaylamadığını bir şekilde hissettirmek de bir duruştur. İmkânı ve gücü varken, hiçbir risk yokken sessiz kalmak açıkça etik dışıyken; ağır baskı ve tehdit altındaki bir sessizliği insani bir ikilem olarak anlamak gerekir.

Bencil Olduğumuz İçin Sessiz Kalamayız…

Bencilliğimiz genetiktir ve kötü değildir. Ancak bu bencilliğimizin arayışlarına cevap bulabilmesinin ve varlığını sürdürebilmesinin yegane yolu toplumsallığımız olduğundan gönüllü olarak bizcil davranırız. Ustalar buna “zorunluluğun kavranması” der.

Bugün hala ve ısrarla bu zorunluluğu kavramayıp bizcil olmak yerine bencil olmayı tercih edenlerin, toplumumuzu dinamitlemeyişinin yegane nedeni azınlıkta oluşlarından kaynaklı büyük çoğunluk tarafından tolere edilişleridir.

Zira bu tolere etme işi artık taşınamayacak denli topluma her ne zaman egemen olmuşsa o toplum ya iç savaşa sürüklenmiş ya da dağılmıştır. Bu bazen dünya ölçeğinde paylaşım savaşlarına vesile olmuştur. Tarihimiz bu acılarla doludur.

İşte etik, bu tür yıkımların önüne geçebilme sigortasıdır. Etik, evrensel (dünyasal) ölçekte zorunlu toplumsal bir varlık olan türümüzün toplumsallığını (Bir arada yaşayabilmenin) sürdürebilmesinin ortaklaşılmış düşünüş ve davranış normlarıdır.

Bu normların varlığı ve sürekliliği, bizi biz yapan çimentonun etkisini ve sürekliliğini teminat altına alır. Bu nedenle de her ne kadar ilkel komünal toplum sonrası köleci, feodal ve günümüz kapitalist toplumda iğdiş edilmiş olsa da, etiğin en önemli başlıklarından biri olan iyilik karşısında en kötüler bile yaşasın kötülük demekten imtina eder.

Etiğin bir diğer başlığı ise doğruluktur ve önemini en iyi “Yalancı Çoban” hikayesi betimler. Yani doğru bir defa bile şaşar veya şaşırtılır ise, hem artık ayar tutmaz hem de bir arada yaşamanın en başat ilkesi ve zorunlu koşulu olan güven yiter.

Diğer başlık ise adalettir ve adalet toplumsal yapılarda ancak kollektif bir iradenin ürünü olarak var olabilir. Bu iradeyi mümkün kılan en önemli şey de bize toplumsallığı dayatan dayanışma ihtiyacıdır. Ki dayanışma salt duygu birliğinden ibaret değil, aynı zamanda davranış birliğini şart koşar.

Dolayısı ile de etik olmayan(kötü, yanlış ve adaletsiz) bir durum karşısında, kendi çapımızda ve gücümüz ölçeğinde buna maruz kalan ile dayanışmak, yani duygu ve davranış birliğini hayata geçirmek; acımak, üzülmek, öfkelenmek vb. duygu birliğinin yanı sıra itiraz etmek, ses çıkarmak ve dahası mağdur ve mazlumdan yana ve zalimin görebileceği, hissedebileceği ve geri adım atacağı şekilde tavır takınarak davranış birliğinde bulunmak, aslında kendi geleceğimizin ve güvenliğimizin teminat altına alınmasına yönelik atılan bir adım olarak okunmalıdır. Aksi durumda sevgili Mustafa Aral’ın verdiği cevapta geçen “Papaz” hikayesi her an hepimizin öz hikayesi oluverir. Sevgiyle…