Din gibi yaşama anlam yükleme gibi temel ve önemli bir konu, bireyler tarafından ya tamamen benimsenerek, savunulur, taraflaşılır, üst düzeyde önemsenir, ya da dışlanır, hiçe sayılır, yanlışlanır, aşağılanır. İnsan olarak henüz bütünsel bakış açılarına kavuşamadık. Bir bakış açısını anlamanın, onun gibi olmayanlara da hakim olmakla olabileceğini kavrayamadığımız için, sadece tek bir bakış açısını bilip ona mahkum olmayı kabullenebiliyoruz. Oysa, değerlendirme, analiz, rasyonel sonuca ulaşmak için, hepsini iyi biçimde anlamış, her birinin sonucuna ulaşmaya neden olan çıkarımlarımızı belli oranda oluşturmuş olmamız gerekiyor. Bu zahmetlere girmeden, tek birini üstünkörü anlayıp savunmak, taraflaşmak daha kolay.

Ateist de, teist de, kutuplaşmışlığın iki temel odağını oluşturduğu için, ikisi de hem kendi düşüncesine hem de kendi gibi olmayana karşı objektifliğini kaybetmiştir farklı düzeylerde. Bir düşünceye yüzde 100, mutlak, asla, kesinlikle şeklinde yaklaşan bir bakış açısı, en doğru düşünceyi de ele alsa, ulaşacağı sonuç yanlış olacaktır. Çünkü düşünce, bu zihne kırılarak girer. Aslında olduğu gibi değil. Bu nedenle bu iki uçtaki bakış açıları, kendi gibi olmayanı YANLIŞLAMA üzerine bir yaklaşım sergiler. Muhatabının argümanlarını anlamak değil çürütmeye odaklanır. Kendine ait doneler asla eleştirilemez, kesinlikle doğrudur.

Bu iki uç bu kadar sivri iken, rasyonel bir yaklaşımın yeri kalmaz tartışma vs ortamında. İşte böyle durumlarda ihtiyatlı, sorgulamayı kesmeyen, anlamaya çalışmanın sınırının olmadığını anlamış düşünce yapıları durumu çocuksu olarak algılar ve niteliksiz bulur çoğu zaman. Bir düşünürün futbol maçından rahatsız olması gibi, bilgiden, gerçekten, analizden uzaklaşmanın verdiği hayal kırıklığı, kişiyi çaba göstermekten uzaklaştırabilir.

Zaten genel olarak kendini inanç biçimi kimliği ile tanımlayan bireylerin konuşmaları, daima yorum içereceği, manipülasyon içereceği için kişiyi sorgulamaya, kişisel yorumları ayıklamaya iter. Temelde, yanlış bir şeyler söyleyeceği kesinmiş gibi yaklaşırız. Bu durum, her iki kutup için de aynen geçerli.

Eğer bir tartışma ortamı, daha çok daha derin bilgiye ulaşmaya zemin olamıyorsa, orada bilgi değil, kişisel yorumlar odakta kalmış demektir. Böyle bir durumda sağlıklı düşünmek, doğru analiz mümkün değildir.

Velhasıl, kapalı, kutuplaşmış zihinlerin yapacağı tartışma, kendini doğrulamak ya da kendi gibi olmayanı yanlışlamak üzerinde temelleneceği için, mantığını hiçbirşey uğruna kaybetmek istemeyenlerce dışlanır.

Deist ve agnostikler her ne kadar bu tartışmanın içinde bulunsalar bile iki tarafla da uzlaştıkları ortak noktalar mevcuttur. Ancak ateizm ve teizm birbirine zıt iki kutup olduğu için daha çok karşı karşıya gelir. Sonuçta ortada iki farklı fikir vardır ve birbirine zıt olan fikirler tartışılmadıkça doğruya tam ulaşılamaz. Bununla birlikte benimle bazı konularda aynı düşünen kişi ile tartışmam, benim düşüncemin yanlış olduğunu iddia eden kişi ile olan tartışmamdan daha az kapsamlıdır. Zıt iki kutubun karşılaşması elbette ki diğerleri gibi olmaz.

Tartışmalar tartışmak isteyen insanlar arasında olur. Karşılaştıkları kişilerle uzlaşma eğilimi gösterenler arasında belirgin bir tartışma yürütemezsiniz, çünkü tartışma zemini tarafların taraflarının netliği üstüne kuruludur. Buna İslam geleneğinde cedel denir. Dilimizde cebelleşme diye yanlış olarak kullanılan ifadenin asıl kökü budur. Mücadele sözcüğü de buradan gelir. Ateistler ve Teistler günümüzde düşüncelerine bağlılık gösterme uvebu uğurda çatışmaya girmeye razı olma açısından ortaktırlar. Ancak deistlerin ve agnostiklerin düşünce zemini bu kanatlar kadar ne duygusal bir yatırımla beslenmiştir ne de zihinsel etkinlikle güçlendirilmiştir. Deist agnostik bir zihinsel durumda olanlar eninde sonunda ateizme ya da teizme yönelme durumunda kalırlar, bulundukları durum onları aşırı rahatsız edince. Çünkü tutumları düşünülmüş bir seçimden çok, yaşantı ile ortaya çıkan zihinsel durumlardır. Yönelimi teizm olduğu hâlde bu konuda gereken çabayı sarf etmeyen ve dini eğitimini eksik bırakanlar daha çok deist, yönelimi ateizm olduğu hâlde önlerine çıkan açık bazı doğaüstü durumları açıklamaya bu anlayışın güç yetiremediğini bildiği hâlde Tanrının varlığına inanmak için kendisi ile Yaratıcının doğrudan bir ilişki kurması gerektiğini düşüncesine kapılanlar da agnostik olur. İki durumdaki kişilerin de ortak özelliği inanç konusunda gerçek bir emek sarf edip fedakârlık yapmaktan uzak durma eğiliminde olmalarıdır. Elbette bu anlayışlar da ateistlik ve teistlik gibi aslında durumsaldırlar. Yani insanların türlü gerekçeler ile düşüncelerini ve anlayışlarını, tutumlarını değiştirmeleri mümkündür. Herkes gelgit yaşayabilir. Ancak biraz da bunu yani kuşkularını paylaşma cesareti gösterenler de gerçek bir kişilik bulunur. Örneğin Gazali böyle biridir, Descartes'te öyle. Düşünürler çoğunlukla böyledir, düşünceleri belirli bir uzmanlık alanı ile sınırlandırılmışsa ve din konusunda düşünmekten kendilerini alıkoymuşlarsa, deist ya da agnostik durumdadırlar.