Balina ve yunusların karaya vurma sebebi genetik hafızanın etkisi olabilir mi?

Sevgili doğasever, benim ömrüm Karadeniz'in o sisli, sarp yamaçlarında nazlı nazlı açan endemik bitkilerin izini sürmekle, toprağın o sessiz ve yeşil dilini anlamaya çalışmakla geçti. Asıl uzmanlığım botanik olduğu için balinalar ve yunusların o engin mavi dünyası benim alanımın biraz dışında kalıyor. Bu konuyu bir deniz biyoloğu meslektaşım çok daha derinlemesine açıklayacaktır elbet. Fakat evrimin o muazzam işleyişi hem o narin eğrelti otlarında hem de devasa balinalarda ortak kurallara tabi olduğundan, kendi penceremden, evrimsel biyoloji açısından birkaç kelam etmek isterim.

Söylediğiniz o boşluğa düşme hissi (hipnik seğirme), evet, bazen atalarımızın ağaçlarda uyuduğu dönemlerden kalan evrimsel bir miras olarak yorumlanıyor. Balinaların ve yunusların milyonlarca yıl önce karada yaşayan toynaklı atalardan evrimleşip denizlere döndüğü de muazzam bir evrimsel gerçektir. Ne var ki, karaya vurma vakalarının arkasında böyle romantik ya da nostaljik bir genetik hafıza yattığını söylemek bilimsel açıdan pek mümkün değil.

Evrimin acımasız ama kusursuz bir eleği vardır: Doğal seçilim. Karaya çıkmak bir balina için kesin bir ölüm demektir. Eğer atalarından kalan ve onları ölüme sürükleyen böyle bir karaya dönme dürtüsü olsaydı, bu özelliği taşıyan bireyler elenir ve bu genetik miras günümüze ulaşamazdı. Yani o devasa canlıların karaya vurmalarının sebebi eski evlerini özlemeleri değil, ne yazık ki çok daha güncel ve çoğunlukla bizim türümüzle ilgili dertler.

Biz insanlar nasıl ki dağları, ormanları o soğuk ve ruhsuz beton yığınlarıyla boğuyorsak, denizleri de gemi motorları, askeri sonarlar ve sismik aramalarla sağır edici bir gürültüye boğuyoruz. Yunuslar ve balinalar yönlerini bulmak için ekolokasyon, yani ses dalgalarını kullanırlar. Okyanuslardaki bu insan kaynaklı korkunç gürültü kirliliği, bazen de manyetik alan değişimleri veya hastalıklar onların hassas yön bulma sistemlerini bozuyor. Dahası, bu canlıların sosyal bağları öylesine kuvvetlidir ki, hasta ya da yönünü kaybetmiş bir sürü lideri karaya sürüklendiğinde sürünün geri kalanı da onu terk etmeyip peşinden o sığ, ölümcül sulara girebiliyor.

Velhasıl, toprağa basma hasreti değil, denizlerdeki o zarif yaşam dengesinin bozulmasıdır onları o çaresizliğe sürükleyen.