Semantik Doygunluk ve Dönüşüm Etkisi: Üst Üste Çok Defa Tekrar Edilen Kelimeler Neden Anlamını Yitiriyor veya Anlam Değiştiriyor?

Durmaksızın "Simit" Dediğinizde, Bir Noktadan Sonra Kelime Neden Anlamını Yitiriyor?

Semantik Doygunluk ve Dönüşüm Etkisi: Üst Üste Çok Defa Tekrar Edilen Kelimeler Neden Anlamını Yitiriyor veya Anlam Değiştiriyor?
Suzanne Fulbrook'un
Suzanne Fulbrook
3 dakika
29,416 Okunma Sayısı
Notlarım
Reklamı Kapat

Belki bunu çocukluğunuzda fark etmişsinizdir. Bir sözcüğü çok defalar üst üste söylediğinizde, sözcük giderek anlamsızlaşır. Son derece basit ve sıradan bir nesne bile, semantik (anlamsal) değerini yitirecektir. Deneyin: "ev ev ev ev ev ev..." diye onlarca defa tekrar edin. "Ev" sözcüğü, tekrarlara başladığınız andaki anlamını büyük oranda yitirecek, adeta anlamsızlaşacaktır. Öyle ki, bir noktadan sonra bu sözcük, size veya sizi dinleyen bir kişiye anlamsız ses öbeğiymiş gibi bile gelebilecektir! İşte psikolojide buna "semantik doygunluk" (semantic satiation) denir. St. Louis'teki Washington Üniversitesi Psikoloji Bölümü'nden Prof. Dr. David Balota bunu şöyle izah ediyor:

Bu durum, herhangi bir sebeple yorulmak gibidir. Eğer bir dambılı sürekli kaldırırsanız, bir yerden sonra sisteminiz yorulacaktır. Aynı şeyi sinir sisteminiz için de düşünebilirsiniz: sürekli tekrar eden bir elektrik atımını bir noktadan sonra nöronlarınız ateşleyememeye başlayacaktır.

Yapılan araştırmalar, her sözcüğün aynı hızda ve şekilde semantik doygunluğa ulaşmadığını göstermektedir. Özellikle birden fazla anlamı olan sözcüklerde bu doygunluğa çok daha zor ulaşılabilmektedir veya hiç ulaşılamamaktadır. Örneğin Türk Dil Kurumu'na göre 58 farklı anlamı olan "çıkmak" sözcüğü, semantik doygunluğa en zor ulaşan kelimelerden birisidir.

Peki bu neden olmaktadır? Sinirbilimsel olarak olan, yukarıda da izah edildiği gibi sinirlerin adeta "uyuşuyor" olmasıdır. Beynimizde sürekli aynı ilişki tetiklendiğinde, bir süre sonra kelimelerin anlamı ile söyleniş biçimi (ki buna sözel temsil denir) arasındaki ilişki yitirilmeye başlar. Birisi size bir noktadan sonra "ev" dediğinde, "ev" sözcüğünün aklınızda normalde uyandıracağı görüntü uyanamaz. Böylece sözcük sizin için anlamsızlaşır. Balota bunu da şöyle izah ediyor:

Reklamı Kapat

Bence bu durum, tüm sistemler için kaçınılmaz bir sonuç. Bir şeyi ne kadar fazla kullanırsanız, gelecekte kullanmak üzere o kadar az kalır. Nöronların tekrardan uyarılabilmek için enerjilerini geri doldurması belli bir zaman alır. Bu süreçte semantik doygunluk eski haline döner ve böylece 'ev' sözcüğünün anlamını yeniden algılarsınız. Bu kimi zaman birkaç dakika kadar sürebilir.

Dönüşüm Etkisi

Bu konunun bir benzeri de yine dilbilimde "dönüşüm etkisi" (transformation effect) olarak bilinen olgudur. Yine aynı kelimeyi sık tekrarlayan insanların fark edebileceği bir durumdur. Bu olgu kapsamında sık tekrar edilen kelimeler, anlamlarını yitirme sırasında veya sonrasında farklı anlamlar kazandıklarını gözleyeceklerdir. Örneğin "ev ev ev ev..." şeklinde tekrar edilen "ev" sözcüğü, bir süre sonra bağlaç olan "ve" sözcüğünün anlamını kazanabilecektir. Bunu Balota şöyle anlatıyor:

Eğer bunun hakkında düşünecek olursanız, beynimizde 'ev' sözcüğünü algılamamızı sağlayan bir şeylerin olması gerektiğini fark edersiniz. Ve bu algı, illa ki 'ev' sözcüğünün anlamı olmak zorunda değildir. Çünkü sözcüğün sözcüksel anlamı ile sözcüğün kendisi birbirinden farklı şeylerdir. Bunlardan biri 'ev' sözcüğünü tetikleyen uyaranı anlamamızı sağlarken, diğeri 'ev' sözcüğünün beyninizdeki anlamına erişmenizi sağlar.

Üst üste 'ev' sözcüğünü tekrar ettiğinizde, o sözcüğü tetikleyen nöronlar yorulur ve bu nedenle bir diğer sözcüksel anlama geçiş yapılır. Bu, henüz yorulmamış olan bir sözcüktür. Örneğin, 've' sözcüğü... İşte bu nedenle semantik doygunluğa ulaşma sırasında, başka bir sözcüğün anlamı baskın hale gelebilir. Buna, "dönüşüm etkisi" adı verilir.

Meditasyon, Eğitim ve Dilbilim

Bu durumun en ilginç sonucu, meditasyonun neden zihnin gevşeyip rahatlaması konusunda işlevsel olduğunu açıklama potansiyeline sahip olmasıdır. Meditasyon yapanlar, "om" sözcüğünü çok iyi bilirler. Gözleri kapatıp, gevşeyip, bu sözcüğü uzun uzun tekrarlarlar. İşte "om" sözcüğüne odaklanıp bunu tekrar ettiklerinde, semantik doygunluğa erişirler ve "om" sözcüğü anlamını yitirerek birey "şu an"a odaklanabilir. Bu durum, düşüncelerin temizlenmesini ve olumsuz düşüncelerden arınmayı sağlar.

Bazı meditasyon tekniklerinde, olumsuz sözcükler (küfür ve hakaretler gibi) 45 saniye gibi sürelerce tekrar edilirler. Bu sayede sözcüklerin nötrleşmesi ve anlamlarını yitirmesi hedeflenir. Bu, yaygın olarak kabul gören bir psikolojik tedavi yöntemi olmasa da, bazı insanların rahatsız oldukları sıfatların ("şişko" ya da "açgözlü" gibi) psikolojik olarak yıkıcı etkisinden arınmak için bu tür yöntemlere başvurulabilir. 

Olgunun ilginç sonuçlarından birisiyse, eğitim alanında gözükmektedir. Birçok okul, çeşitli temel bilgileri tekrar tekrar söyleterek ezberletmeyi hedefler ("2 kere 2, 4 eder" gibi). İnsanlar çok sayıda tekrarın ezberlemek için iyi bir yol olduğuna inanırlar. Halbuki 1962 senesinde Jakobovits ve Lambert tarafından üniversite öğrencileri arasında yapılan bir araştırma, çok sayıda yapılan tekrarın semantik doygunluğa erişilmesine neden olduğunu ve bu nedenle kelimelerin (ve öğrenilmeye çalışılan şeyin) anlamını yitirdiğini göstermiştir. 

Evrim Ağacı'ndan Mesaj

Bu konu hakkında sayfalarca yazı yazılabilir ve birçok da akademik makale yayınlanmıştır. Burada kısa bir özet vermeye çalıştık; ancak merak edenler kaynaklarımızdan daha fazla bilgi alabilirler.

Okundu Olarak İşaretle
Bu İçerik Size Ne Hissettirdi?
  • Tebrikler! 28
  • Mmm... Çok sapyoseksüel! 22
  • Muhteşem! 14
  • Merak Uyandırıcı! 11
  • İnanılmaz 9
  • Bilim Budur! 8
  • Umut Verici! 1
  • Üzücü! 1
  • Korkutucu! 1
  • Güldürdü 0
  • Grrr... *@$# 0
  • İğrenç! 0
Kaynaklar ve İleri Okuma
  • M. Liberman. Word Weirding. (08 Aralık 2010). Alındığı Tarih: 25 Ağustos 2019. Alındığı Yer: Language Log | Arşiv Bağlantısı
  • M. Dahl. Epeating A Word Until It Loses Its Meaning: It’s A Thing. (09 Ekim 2014). Alındığı Tarih: 25 Ağustos 2019. Alındığı Yer: The Cut | Arşiv Bağlantısı
  • J. Nelson. Say A Word Over And Over And See What Happens. (03 Aralık 2014). Alındığı Tarih: 25 Ağustos 2019. Alındığı Yer: MNN | Arşiv Bağlantısı

Evrim Ağacı'na her ay sadece 1 kahve ısmarlayarak destek olmak ister misiniz?

Şu iki siteden birini kullanarak şimdi destek olabilirsiniz:

kreosus.com/evrimagaci | patreon.com/evrimagaci

Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracı kullanılarak 24/09/2021 01:06:44 tarihinde oluşturulmuştur. Evrim Ağacı'ndaki içeriklerin tamamı, birden fazla editör tarafından, durmaksızın elden geçirilmekte, güncellenmekte ve geliştirilmektedir. Dolayısıyla bu çıktının alındığı tarihten sonra yapılan güncellemeleri görmek ve bu içeriğin en güncel halini okumak için lütfen şu adrese gidiniz: https://evrimagaci.org/s/3761

İçerik Kullanım İzinleri: Evrim Ağacı'ndaki yazılı içerikler orijinallerine hiçbir şekilde dokunulmadığı müddetçe izin alınmaksızın paylaşılabilir, kopyalanabilir, yapıştırılabilir, çoğaltılabilir, basılabilir, dağıtılabilir, yayılabilir, alıntılanabilir. Ancak bu içeriklerin hiçbiri izin alınmaksızın değiştirilemez ve değiştirilmiş halleri Evrim Ağacı'na aitmiş gibi sunulamaz. Benzer şekilde, içeriklerin hiçbiri, söz konusu içeriğin açıkça belirtilmiş yazarlarından ve Evrim Ağacı'ndan başkasına aitmiş gibi sunulamaz. Bu sayfa izin alınmaksızın düzenlenemez, Evrim Ağacı logosu, yazar/editör bilgileri ve içeriğin diğer kısımları izin alınmaksızın değiştirilemez veya kaldırılamaz.

Reklamı Kapat
Size Özel
İçerikler
Instagram
Şempanze
Factchecking
Psikiyatri
Irk
Evrimsel Biyoloji
Diyet
Covid-19
Koaservat
Santigrat Derece
Hayvan Davranışları
İletişim
Pandemi
Doğru
Ölümden Sonra Yaşam
Kedigiller
Deprem
Samanyolu Galaksisi
Hamilelik
Meteor
Moleküler Biyoloji
Böcekler
Genler
Cinsiyet Araştırmaları
Atom
Bilişsel
Daha Fazla İçerik Göster
Evrim Ağacı'na Destek Ol
Evrim Ağacı'nın %100 okur destekli bir bilim platformu olduğunu biliyor muydunuz? Evrim Ağacı'nın maddi destekçileri arasına katılarak Türkiye'de bilimin yayılmasına güç katmak için hemen buraya tıklayın.
Popüler Yazılar
30 gün
90 gün
1 yıl
EA Akademi
Evrim Ağacı Akademi (ya da kısaca EA Akademi), 2010 yılından beri ürettiğimiz makalelerden oluşan ve kendi kendinizi bilimin çeşitli dallarında eğitebileceğiniz bir çevirim içi eğitim girişimi! Evrim Ağacı Akademi'yi buraya tıklayarak görebilirsiniz. Daha fazla bilgi için buraya tıklayın.
Etkinlik & İlan
Bilim ile ilgili bir etkinlik mi düzenliyorsunuz? Yoksa bilim insanlarını veya bilimseverleri ilgilendiren bir iş, staj, çalıştay, makale çağrısı vb. bir duyurunuz mu var? Etkinlik & İlan Platformumuzda paylaşın, milyonlarca bilimsevere ulaşsın.
Podcast
Evrim Ağacı'nın birçok içeriğinin profesyonel ses sanatçıları tarafından seslendirildiğini biliyor muydunuz? Bunların hepsini Podcast Platformumuzda dinleyebilirsiniz. Ayrıca Spotify, iTunes, Google Podcast ve YouTube bağlantılarını da bir arada bulabilirsiniz.
Yazı Geçmişi
Okuma Geçmişi
Notlarım
İlerleme Durumunu Güncelle
Okudum
Sonra Oku
Not Ekle
Kaldığım Yeri İşaretle
Göz Attım

Evrim Ağacı tarafından otomatik olarak takip edilen işlemleri istediğin zaman durdurabilirsin.
[Site ayalarına git...]

Filtrele
Listele
Bu yazıdaki hareketlerin
Devamını Göster
Filtrele
Listele
Tüm Okuma Geçmişin
Devamını Göster
0/10000

Göster

Şifremi unuttum Üyelik Aktivasyonu

Göster

Şifrenizi mi unuttunuz? Lütfen e-posta adresinizi giriniz. E-posta adresinize şifrenizi sıfırlamak için bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Eğer aktivasyon kodunu almadıysanız lütfen e-posta adresinizi giriniz. Üyeliğinizi aktive etmek için e-posta adresinize bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Close
Geri Bildirim Gönder
Reklamsız Deneyim

Evrim Ağacı'nın çalışmalarına Kreosus, Patreon veya YouTube üzerinden maddi destekte bulunarak hem Türkiye'de bilim anlatıcılığının gelişmesine katkı sağlayabilirsiniz, hem de site ve uygulamamızı reklamsız olarak deneyimleyebilirsiniz. Reklamsız deneyim, Evrim Ağacı'nda çeşitli kısımlarda gösterilen Google reklamlarını ve destek çağrılarını görmediğiniz, daha temiz bir site deneyimi sunmaktadır.

Kreosus

Kreosus'ta her 10₺'lik destek, 1 aylık reklamsız deneyime karşılık geliyor. Bu sayede, tek seferlik destekçilerimiz de, aylık destekçilerimiz de toplam destekleriyle doğru orantılı bir süre boyunca reklamsız deneyim elde edebiliyorlar.

Kreosus destekçilerimizin reklamsız deneyimi, destek olmaya başladıkları anda devreye girmektedir ve ek bir işleme gerek yoktur.

Patreon

Patreon destekçilerimiz, destek miktarından bağımsız olarak, Evrim Ağacı'na destek oldukları süre boyunca reklamsız deneyime erişmeyi sürdürebiliyorlar.

Patreon destekçilerimizin Patreon ile ilişkili e-posta hesapları, Evrim Ağacı'ndaki üyelik e-postaları ile birebir aynı olmalıdır. Patreon destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi 24 saat alabilmektedir.

YouTube

YouTube destekçilerimizin hepsi otomatik olarak reklamsız deneyime şimdilik erişemiyorlar ve şu anda, YouTube üzerinden her destek seviyesine reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. YouTube Destek Sistemi üzerinde sunulan farklı seviyelerin açıklamalarını okuyarak, hangi ayrıcalıklara erişebileceğinizi öğrenebilirsiniz.

Eğer seçtiğiniz seviye reklamsız deneyim ayrıcalığı sunuyorsa, destek olduktan sonra YouTube tarafından gösterilecek olan bağlantıdaki formu doldurarak reklamsız deneyime erişebilirsiniz. YouTube destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi, formu doldurduktan sonra 24-72 saat alabilmektedir.

Diğer Platformlar

Bu 3 platform haricinde destek olan destekçilerimize ne yazık ki reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. Destekleriniz sayesinde sistemlerimizi geliştirmeyi sürdürüyoruz ve umuyoruz bu ayrıcalıkları zamanla genişletebileceğiz.

Giriş yapmayı unutmayın!

Reklamsız deneyim için, maddi desteğiniz ile ilişkilendirilmiş olan Evrim Ağacı hesabınıza üye girişi yapmanız gerekmektedir. Giriş yapmadığınız takdirde reklamları görmeye devam edeceksinizdir.

Destek Ol
Sizi Takip Ediyor

Devamını Oku
Evrim Ağacı Uygulamasını
İndir
Chromium Tabanlı Mobil Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
İlk birkaç girişinizde zaten tarayıcınız size uygulamamızı indirmeyi önerecek. Önerideki tuşa tıklayarak uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu öneriyi, yukarıdaki videoda görebilirsiniz. Eğer bu öneri artık gözükmüyorsa, Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Chromium Tabanlı Masaüstü Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
Yeni uygulamamızı kurmak için tarayıcı çubuğundaki kurulum tuşuna tıklayın. "Yükle" (Install) tuşuna basarak kurulumu tamamlayın. Dilerseniz, Evrim Ağacı İleri Web Uygulaması'nı görev çubuğunuza sabitleyin. Uygulama logosuna sağ tıklayıp, "Görev Çubuğuna Sabitle" seçeneğine tıklayabilirsiniz. Eğer bu seçenek gözükmüyorsa, tarayıcının Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Safari Mobil Uygulama
Sırasıyla Paylaş -> Ana Ekrana Ekle -> Ekle tuşlarına basarak yeni mobil uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu basamakları görmek için yukarıdaki videoyu izleyebilirsiniz.

Daha fazla bilgi almak için tıklayın