Evrim Ağacı Logo Evrim Ağacı
Evrim Ağacı
Reklamı Kapat

Richard Dawkins'in Ağaç Metaforu: Serbest Piyasalar Neden Bu Kadar Verimsiz?

Richard Dawkins'in Ağaç Metaforu: Serbest Piyasalar Neden Bu Kadar Verimsiz? Stocksy
Tavsiye Makale
Reklamı Kapat

Bu yazı, Big Think isimli kaynaktan birebir çevrilmiştir. Çevirmen tarafından, metin içerisinde (varsa) açıkça belirtilen kısımlar haricinde, herhangi bir ekleme, çıkarma veya değişiklik yapılmamıştır. Bu içerik, diğer tüm içeriklerimiz gibi, İçerik Kullanım İzinleri'ne tabidir.

Rekabet verimlilik yaratır.” ifadesi tıpkı bir doğa yasasıymış gibi sunulur önümüze. Fakat doğanın kendisi telkin edilenden farklı bir ders vermektedir bize. Biyolojik rekabet kimi zaman ahmakça maliyetlere ve toplu yok oluşlara yol açabilmektedir.

Tam olarak bu noktada “Darwin’in Takozu” kavramı bu durumun nereden kaynaklandığını göstermekle birlikte bizlere insan olmanın özünü bir kez daha hatırlatıyor. Rekabet kurumunun ve "miyop" (geleceği göremeyen) serbest piyasa mantığının ağaçlar kadar ahmak olması gerekmez!

Evrim ve doğal rekabetin ne denli ahmakça olabileceğini göstermek için “Dostluk Ormanı” kavramını kullanan Richard Dawkins şöyle diyor:

Ağaç gövdeleri, beyhude rekabetin göğe uzanan anıtlarıdır.

Bir ormanın tepe örtüsü (kanopisi), kolonlarla yükseltilmiş, güneş enerjisi toplayan bir çayır gibidir. Fakat toplanan enerjinin büyük bir kısmı, görevi bu çayırı mümkün olduğunca yukarıda tutmak olan kolonlara, yani gövdeye harcanır. Buna karşın ağaç, yere yakın olsaydı ve bu sayede gövdeye enerji harcamak zorunda kalmasaydı, çok düşük seviyede enerji ile yaşayabilecekti. Fakat doğada bunu göremiyoruz, çünkü hiçbir ağaç, yükseklik rekabetini göz ardı etmeyi göze alamaz. Ağaçların yüksekliklerini sınırlamak konusunda birbirleriyle anlaştığı bir senaryoda her biri daha az enerji tüketirdi ve bir bütün olarak orman, daha verimli bir yer haline gelirdi. 

Piyasa hayranları doğadaki rekabetlerden ne öğrenebilir? Bireysel menfaatleri peşinde koşan aktörler sistemi, lokal teşvik mekanizmalarına miyop bir bakış açısıyla cevap vererek verimsiz rekabetler geliştirebilir. Rekabet bir kere ortaya çıktıktan sonra, mücadeleden çekilmek tam anlamıyla bir intihardır. Serbest fakat akılsız rekabetin uygulanmasında, piyasaların ağaçları ve doğanın büyük bir kısmını taklit etmesine izin verirsek, birlikte daha iyi getiriler elde edilmesi için mantık ve öngörünün kullanılmasını, yani insan olmanın özünü kaçırırız.

10 Mart 1950'de yapılan bir paten yarışmasında, kadınlar ligi şampiyonları, yere düşen iki rakiplerinin üzerinden atlayarak yarışa devam ediyorlar.
10 Mart 1950'de yapılan bir paten yarışmasında, kadınlar ligi şampiyonları, yere düşen iki rakiplerinin üzerinden atlayarak yarışa devam ediyorlar.

ABD sağlık sektöründe, 62 milyar dolar değerinde bir “anlamsız rekabet” anıtı bulunuyor. İlaç şirketleri gelirlerinin %24’ünü reklam harcamalarına ayırırken, Ar-Ge çalışmalarına gelirlerinin yalnızca %13’ünü ayırıyor. Reçetelerin yazılmasında ticari kaygılar değil, objektif tıbbi kriterler ve kamusal veriler göz önünde bulundurulmalıdır. Ürün ve hizmet pazarlamacıları ordusuna çok fazla para harcanması da benzer şekilde bir çeşit ağaç gövdesi mantığıdır; hiçbir şirket oyunu oynamama riskini göze alamaz. Oysa üzerinde anlaşmaya varılan sınırları uygulamak için yetkilendirilmiş tarafsız bir organ, oyunun değişmesini ve pazarlamanın silahsızlandırılmasını sağlayabilirdi. Pazarlamacıların sağladığı bütün bilgiler, bugünkü doktor başına 74.000 dolarlık maliyetin ufacık bir kısmı karşılığında internet ortamına yüklenebilir ve tıbbi olmayan çarpıklıklar azaltılabilirdi.

Robert Frank tarafından ortaya konulan “Darwin’in Takozu” kavramı, bireysel teşvik mekanizmaları ile toplumsal hedeflerin birbirinden ayrıldığı durumları açıklamaktadır (bazı durumlarda toplu yok oluş riski bile ortaya çıkabilmektedir). Darwin’in Takozu lokal olarak rasyonel olduğu düşünülen kararların bir araya toplandığında tam tersi bir resim çizdiği bütün problemler için geçerlidir (bkz. piyasalardaki bileşim safsatası (market fallacy of composition)). Bunlar ortak malların trajedisi, tutuklu ikilemi ve Nash dengesi gibi problemleri de içermektedir. Miyop bireysel fayda maksimizasyonu mantığının kullanıldığı bütün bu problemler kötü sonla bitmektedir. Diğer taraftan eş güdümlü eylem problemleri şeklinde ele alınıp gözlem ve yaptırım da uygulanırsa getiriler herkesin menfaatine olacak şekilde yönlendirilebilir. Ne var ki serbest piyasa, aktörler arasında böylesine karmaşık, eş anlı ve eş güdümlü bir değişime uygun değildir.

Rekabetin faydası rekabet koşullarında ortaya çıkan kısıtlardan doğmaktadır. Zekice oluşturulmuş kısıtlar ve bu kısıtlara verilen yaratıcı karşılıklar, akılsız “doğal” rekabetin sonucunda ortaya çıkandan daha yüksek getiriler sunabilir. İnsan, yapısı gereği kendi kendine bir düzen içine giren değil, diğerlerince düzen altına alınan bir canlıdır. Sonuçta 10.000 nesildir ekip sağkalımını (team survival) uyum ve düzen içinde sağladık. Şimdiyse seçeneklerimiz şunlar; ya piyasaların gücünün ağaçlar kadar aptal olmasına izin vereceğiz ya da daha iyi getiriler elde edebilmek için birbirleriyle rekabetlerinde yol göstereceğiz.

Bu İçerik Size Ne Hissettirdi?
  • Tebrikler! 6
  • İnanılmaz 2
  • Muhteşem! 1
  • Bilim Budur! 1
  • Mmm... Çok sapyoseksüel! 1
  • Umut Verici! 1
  • Merak Uyandırıcı! 1
  • Üzücü! 1
  • Güldürdü 0
  • Grrr... *@$# 0
  • İğrenç! 0
  • Korkutucu! 0
Kaynaklar ve İleri Okuma
  1. Çeviri Kaynağı: Big Think | Arşiv Bağlantısı

Evrim Ağacı'na her ay sadece 1 kahve ısmarlayarak destek olmak ister misiniz?

Şu iki siteden birini kullanarak şimdi destek olabilirsiniz:

kreosus.com/evrimagaci | patreon.com/evrimagaci

Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracı kullanılarak 01/12/2020 20:53:40 tarihinde oluşturulmuştur. Evrim Ağacı'ndaki içeriklerin tamamı, birden fazla editör tarafından, durmaksızın elden geçirilmekte, güncellenmekte ve geliştirilmektedir. Dolayısıyla bu çıktının alındığı tarihten sonra yapılan güncellemeleri görmek ve bu içeriğin en güncel halini okumak için lütfen şu adrese gidiniz: https://evrimagaci.org/s/5181

İçerik Kullanım İzinleri: Evrim Ağacı'ndaki yazılı içerikler orijinallerine hiçbir şekilde dokunulmadığı müddetçe izin alınmaksızın paylaşılabilir, kopyalanabilir, yapıştırılabilir, çoğaltılabilir, basılabilir, dağıtılabilir, yayılabilir, alıntılanabilir. Ancak bu içeriklerin hiçbiri izin alınmaksızın değiştirilemez ve değiştirilmiş halleri Evrim Ağacı'na aitmiş gibi sunulamaz. Benzer şekilde, içeriklerin hiçbiri, söz konusu içeriğin açıkça belirtilmiş yazarlarından ve Evrim Ağacı'ndan başkasına aitmiş gibi sunulamaz. Bu sayfa izin alınmaksızın düzenlenemez, Evrim Ağacı logosu, yazar/editör bilgileri ve içeriğin diğer kısımları izin alınmaksızın değiştirilemez veya kaldırılamaz.

Reklamı Kapat
Güncel
Karma
Agora
Deizm
Covıd-19
Kanat
Parçacık
Maske
Sperm
Cinsiyet
Hayvan Davranışları
Bakteri
Göğüs
Göğüs Hastalığı
Cinsel Seçilim
Sars Mers
Kültür
Viral
Ay Görevleri
Mars
Hava
Kara Delik
Sars
Sosyal Mesafelendirme
Homo Sapiens
Jüpiter
Evren
Eğilim
Daha Fazla İçerik Göster
Daha Fazla İçerik Göster
Reklamı Kapat
Türkiye'deki bilimseverlerin buluşma noktasına hoşgeldiniz!

Göster

Şifrenizi mi unuttunuz? Lütfen e-posta adresinizi giriniz. E-posta adresinize şifrenizi sıfırlamak için bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Eğer aktivasyon kodunu almadıysanız lütfen e-posta adresinizi giriniz. Üyeliğinizi aktive etmek için e-posta adresinize bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Close
“Sembolik bir protesto istiyorsanız, bir bayrağı yakmayın. Onu yıkayın.”
Norman Thomas
Geri Bildirim Gönder
Reklamsız Deneyim

Evrim Ağacı'nın çalışmalarına Kreosus, Patreon veya YouTube üzerinden maddi destekte bulunarak hem Türkiye'de bilim anlatıcılığının gelişmesine katkı sağlayabilirsiniz, hem de site ve uygulamamızı reklamsız olarak deneyimleyebilirsiniz. Reklamsız deneyim, Evrim Ağacı'nda çeşitli kısımlarda gösterilen Google reklamlarını ve destek çağrılarını görmediğiniz, daha temiz bir site deneyimi sunmaktadır.

Kreosus

Kreosus'ta her 10₺'lik destek, 1 aylık reklamsız deneyime karşılık geliyor. Bu sayede, tek seferlik destekçilerimiz de, aylık destekçilerimiz de toplam destekleriyle doğru orantılı bir süre boyunca reklamsız deneyim elde edebiliyorlar.

Kreosus destekçilerimizin reklamsız deneyimi, destek olmaya başladıkları anda devreye girmektedir ve ek bir işleme gerek yoktur.

Patreon

Patreon destekçilerimiz, destek miktarından bağımsız olarak, Evrim Ağacı'na destek oldukları süre boyunca reklamsız deneyime erişmeyi sürdürebiliyorlar.

Patreon destekçilerimizin Patreon ile ilişkili e-posta hesapları, Evrim Ağacı'ndaki üyelik e-postaları ile birebir aynı olmalıdır. Patreon destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi 24 saat alabilmektedir.

YouTube

YouTube destekçilerimizin hepsi otomatik olarak reklamsız deneyime şimdilik erişemiyorlar ve şu anda, YouTube üzerinden her destek seviyesine reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. YouTube Destek Sistemi üzerinde sunulan farklı seviyelerin açıklamalarını okuyarak, hangi ayrıcalıklara erişebileceğinizi öğrenebilirsiniz.

Eğer seçtiğiniz seviye reklamsız deneyim ayrıcalığı sunuyorsa, destek olduktan sonra YouTube tarafından gösterilecek olan bağlantıdaki formu doldurarak reklamsız deneyime erişebilirsiniz. YouTube destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi, formu doldurduktan sonra 24-72 saat alabilmektedir.

Diğer Platformlar

Bu 3 platform haricinde destek olan destekçilerimize ne yazık ki reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. Destekleriniz sayesinde sistemlerimizi geliştirmeyi sürdürüyoruz ve umuyoruz bu ayrıcalıkları zamanla genişletebileceğiz.

Giriş yapmayı unutmayın!

Reklamsız deneyim için, maddi desteğiniz ile ilişkilendirilmiş olan Evrim Ağacı hesabınıza üye girişi yapmanız gerekmektedir. Giriş yapmadığınız takdirde reklamları görmeye devam edeceksinizdir.

Destek Ol