Bu yazı, Big Think isimli kaynaktan birebir çevrilmiştir. Çevirmen tarafından, metin içerisinde (varsa) açıkça belirtilen kısımlar haricinde, herhangi bir ekleme, çıkarma veya değişiklik yapılmamıştır. Bu içerik, diğer tüm içeriklerimiz gibi, İçerik Kullanım İzinleri'ne tabidir.

Rekabet verimlilik yaratır.” ifadesi tıpkı bir doğa yasasıymış gibi sunulur önümüze. Fakat doğanın kendisi telkin edilenden farklı bir ders vermektedir bize. Biyolojik rekabet kimi zaman ahmakça maliyetlere ve toplu yok oluşlara yol açabilmektedir.

Tam olarak bu noktada “Darwin’in Takozu” kavramı bu durumun nereden kaynaklandığını göstermekle birlikte bizlere insan olmanın özünü bir kez daha hatırlatıyor. Rekabet kurumunun ve "miyop" (geleceği göremeyen) serbest piyasa mantığının ağaçlar kadar ahmak olması gerekmez!

Evrim ve doğal rekabetin ne denli ahmakça olabileceğini göstermek için “Dostluk Ormanı” kavramını kullanan Richard Dawkins şöyle diyor:

Ağaç gövdeleri, beyhude rekabetin göğe uzanan anıtlarıdır.

Bir ormanın tepe örtüsü (kanopisi), kolonlarla yükseltilmiş, güneş enerjisi toplayan bir çayır gibidir. Fakat toplanan enerjinin büyük bir kısmı, görevi bu çayırı mümkün olduğunca yukarıda tutmak olan kolonlara, yani gövdeye harcanır. Buna karşın ağaç, yere yakın olsaydı ve bu sayede gövdeye enerji harcamak zorunda kalmasaydı, çok düşük seviyede enerji ile yaşayabilecekti. Fakat doğada bunu göremiyoruz, çünkü hiçbir ağaç, yükseklik rekabetini göz ardı etmeyi göze alamaz. Ağaçların yüksekliklerini sınırlamak konusunda birbirleriyle anlaştığı bir senaryoda her biri daha az enerji tüketirdi ve bir bütün olarak orman, daha verimli bir yer haline gelirdi. 

Piyasa hayranları doğadaki rekabetlerden ne öğrenebilir? Bireysel menfaatleri peşinde koşan aktörler sistemi, lokal teşvik mekanizmalarına miyop bir bakış açısıyla cevap vererek verimsiz rekabetler geliştirebilir. Rekabet bir kere ortaya çıktıktan sonra, mücadeleden çekilmek tam anlamıyla bir intihardır. Serbest fakat akılsız rekabetin uygulanmasında, piyasaların ağaçları ve doğanın büyük bir kısmını taklit etmesine izin verirsek, birlikte daha iyi getiriler elde edilmesi için mantık ve öngörünün kullanılmasını, yani insan olmanın özünü kaçırırız.

10 Mart 1950'de yapılan bir paten yarışmasında, kadınlar ligi şampiyonları, yere düşen iki rakiplerinin üzerinden atlayarak yarışa devam ediyorlar.
10 Mart 1950'de yapılan bir paten yarışmasında, kadınlar ligi şampiyonları, yere düşen iki rakiplerinin üzerinden atlayarak yarışa devam ediyorlar.

ABD sağlık sektöründe, 62 milyar dolar değerinde bir “anlamsız rekabet” anıtı bulunuyor. İlaç şirketleri gelirlerinin %24’ünü reklam harcamalarına ayırırken, Ar-Ge çalışmalarına gelirlerinin yalnızca %13’ünü ayırıyor. Reçetelerin yazılmasında ticari kaygılar değil, objektif tıbbi kriterler ve kamusal veriler göz önünde bulundurulmalıdır. Ürün ve hizmet pazarlamacıları ordusuna çok fazla para harcanması da benzer şekilde bir çeşit ağaç gövdesi mantığıdır; hiçbir şirket oyunu oynamama riskini göze alamaz. Oysa üzerinde anlaşmaya varılan sınırları uygulamak için yetkilendirilmiş tarafsız bir organ, oyunun değişmesini ve pazarlamanın silahsızlandırılmasını sağlayabilirdi. Pazarlamacıların sağladığı bütün bilgiler, bugünkü doktor başına 74.000 dolarlık maliyetin ufacık bir kısmı karşılığında internet ortamına yüklenebilir ve tıbbi olmayan çarpıklıklar azaltılabilirdi.

Robert Frank tarafından ortaya konulan “Darwin’in Takozu” kavramı, bireysel teşvik mekanizmaları ile toplumsal hedeflerin birbirinden ayrıldığı durumları açıklamaktadır (bazı durumlarda toplu yok oluş riski bile ortaya çıkabilmektedir). Darwin’in Takozu lokal olarak rasyonel olduğu düşünülen kararların bir araya toplandığında tam tersi bir resim çizdiği bütün problemler için geçerlidir (bkz. piyasalardaki bileşim safsatası (market fallacy of composition)). Bunlar ortak malların trajedisi, tutuklu ikilemi ve Nash dengesi gibi problemleri de içermektedir. Miyop bireysel fayda maksimizasyonu mantığının kullanıldığı bütün bu problemler kötü sonla bitmektedir. Diğer taraftan eş güdümlü eylem problemleri şeklinde ele alınıp gözlem ve yaptırım da uygulanırsa getiriler herkesin menfaatine olacak şekilde yönlendirilebilir. Ne var ki serbest piyasa, aktörler arasında böylesine karmaşık, eş anlı ve eş güdümlü bir değişime uygun değildir.

Rekabetin faydası rekabet koşullarında ortaya çıkan kısıtlardan doğmaktadır. Zekice oluşturulmuş kısıtlar ve bu kısıtlara verilen yaratıcı karşılıklar, akılsız “doğal” rekabetin sonucunda ortaya çıkandan daha yüksek getiriler sunabilir. İnsan, yapısı gereği kendi kendine bir düzen içine giren değil, diğerlerince düzen altına alınan bir canlıdır. Sonuçta 10.000 nesildir ekip sağkalımını (team survival) uyum ve düzen içinde sağladık. Şimdiyse seçeneklerimiz şunlar; ya piyasaların gücünün ağaçlar kadar aptal olmasına izin vereceğiz ya da daha iyi getiriler elde edebilmek için birbirleriyle rekabetlerinde yol göstereceğiz.

Bu İçerik Size Ne Hissettirdi?
  • 0
  • 0
  • 0
  • 0
  • 0
  • 1
  • 0
  • 1
  • 0
  • 0
  • 0
  • 0
Kaynaklar ve İleri Okuma

Evrim Ağacı'na her ay sadece 1 kahve ısmarlayarak destek olmak ister misiniz?

Şu iki siteden birini kullanarak şimdi destek olabilirsiniz:

kreosus.com/evrimagaci | patreon.com/evrimagaci

Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracı kullanılarak 19/08/2019 18:11:15 tarihinde oluşturulmuştur. Evrim Ağacı'ndaki içeriklerin tamamı, birden fazla editör tarafından, durmaksızın elden geçirilmekte, güncellenmekte ve geliştirilmektedir. Dolayısıyla bu çıktının alındığı tarihten sonra yapılan güncellemeleri görmek ve bu içeriğin en güncel halini okumak için lütfen şu adrese gidiniz: https://evrimagaci.org/s/5181

İçerik Kullanım İzinleri: Evrim Ağacı'ndaki yazılı içerikler orijinallerine hiçbir şekilde dokunulmadığı müddetçe izin alınmaksızın paylaşılabilir, kopyalanabilir, yapıştırılabilir, çoğaltılabilir, basılabilir, dağıtılabilir, yayılabilir, alıntılanabilir. Ancak bu içeriklerin hiçbiri izin alınmaksızın değiştirilemez ve değiştirilmiş halleri Evrim Ağacı'na aitmiş gibi sunulamaz. Benzer şekilde, içeriklerin hiçbiri, söz konusu içeriğin açıkça belirtilmiş yazarlarından ve Evrim Ağacı'ndan başkasına aitmiş gibi sunulamaz. Bu sayfa izin alınmaksızın düzenlenemez, Evrim Ağacı logosu, yazar/editör bilgileri ve içeriğin diğer kısımları izin alınmaksızın değiştirilemez veya kaldırılamaz.

Soru Sorun!
Öğrenmeye Devam Edin!
Evrim Ağacı %100 okur destekli bir bilim platformudur. Maddi destekte bulunarak Türkiye'de modern bilimin gelişmesine güç katmak ister misiniz?
Destek Ol
Gizle
Türkiye'deki bilimseverlerin buluşma noktasına hoşgeldiniz!

Göster

Şifremi unuttum Üyelik Aktivasyonu

Göster

Şifrenizi mi unuttunuz? Lütfen e-posta adresinizi giriniz. E-posta adresinize şifrenizi sıfırlamak için bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Eğer aktivasyon kodunu almadıysanız lütfen e-posta adresinizi giriniz. Üyeliğinizi aktive etmek için e-posta adresinize bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Close
“Gelecek, herkesi kendi çalışma ve başarılarına göre yargılayacaktır. Bugün onların. Ama uğruna çok çalıştığım gelecek benim.”
Nikola Tesla
Geri Bildirim Gönder