Evrim Ağacı
Reklamı Kapat

Kütleçekimi Nedir? Dünya ve Güneş Neden Uzaya Savrulmuyor?

Kütleçekimi Nedir? Dünya ve Güneş Neden Uzaya Savrulmuyor?
Tavsiye Makale
Reklamı Kapat

Bu yazı, Evrim Ağacı'na ait, özgün bir içeriktir. Konu akışı, anlatım ve detaylar, Evrim Ağacı yazarı/yazarları tarafından hazırlanmış ve/veya derlenmiştir. Bu içerik için kullanılan kaynaklar, yazının sonunda gösterilmiştir. Bu içerik, diğer tüm içeriklerimiz gibi, İçerik Kullanım İzinleri'ne tabidir.

Kütleçekimi, uzay içindeki iki cismin birbirine doğru hareket etmeye meyilli olmasını ifade etmekte kullandığımız bir doğa yasasıdır. Kütleçekimi, doğadaki en temel kuvvetlerden ve yasalardan birisidir. Gök cisimlerinin hemen hepsinin var oluşunda kütleçekimi çeşitli şekillerde rol oynamaktadır.

Evren içerisindeki tüm cisimler, "uzay-zaman dokusu" dediğimiz yapının içerisinde yer alırlar. Bunu, görseldeki gibi devasa bir çarşaf gibi düşünebilirsiniz. Her bir kütle, o çarşafın farklı noktalarını, kütleleriyle doğru orantılı olarak bükerler (gergin bir çarşafın üzerine bir dambıl ya da bovling topu koyduğunuzu düşünün, çarşaf aşağı doğru bükülecektir). 

Gök cisimleri, var oluşları sırasında kendilerini meydana getiren diğer gök cisimlerinin patlamaları nedeniyle bir ilk hıza sahiptirler. Örneğin Güneş'i (ve tüm Güneş Sistemi'ni) doğuran gaz bulutu (nebula) patladığında, Güneş belli bir ilk hızla hareket eden şekilde oluşmuştur. Benzer şekilde, Dünya da bu patlama sonucu oluştuğu için belli bir ilk hıza sahipti. Meteor çarpmaları gibi nedenlerle bu hızlar değişebilse de, uzay-zamanda sürtünme yok denecek kadar az olduğu için cisimler sahip oldukları o ilk hızı büyük oranda koruyarak hareketlerine sürekli devam ederler.

Kütleçekimi Nereye Doğru Çeker?

Gerili çarşafınızın ortasında bir bovling topu olduğunu düşünün. Bu kütle nedeniyle çarşaf aşağı doğru bükülmüştür. Bu, Güneş olsun. Dünya da, daha küçük ve hafif olan bir bilye olsun. O da aslında çarşafı kendince belli bir miktar büker; ancak bu büküm, bovling topununkinden çok ama çok daha küçüktür. Bu nedenle çarşafın büküldüğünü pek görmezsiniz bile! Ancak çok dikkatli bakarsanız, o bilyenin de çarşafı büktüğünü görebilirsiniz. Dünya da kendince bir "büküm gücüne" sahip olduğu için Ay, Dünya'nın etrafında döner. Elbette, benzer şekilde Ay da uzay-zaman dokusunu büker; ancak bu büküm miktarı Dünya'nınkinden ve Güneş'inkinden çok daha azdır. Bu bükülme miktarı, cisimlerin kütlesine bağlı olarak değişir. 

Şimdi... Dünya bilyesi, o bükük çarşaf içerisinde hareket etmeye çalışsın. Nereye gidebilecektir? Dümdüz gitmeye çalışacak olursa, dışarıdan ek bir kuvvet uygulamadığınız takdirde bükük çarşaf nedeniyle mecburen o ortadaki büyük cismin etrafında hareket edebilecektir. Çünkü çarşaf o büyük kütle nedeniyle içe doğru bükülmüştür! İşte büyük bir cismin etrafında dönen daha küçük cisimlerin takip ettikleri yola "yörünge" adını veririz.

Küçük bilyeyi sabit bir kuvvetle itecek olursanız, bovling topu etrafında bir yörüngeye girdiğini görürsünüz. Dünya da, bu şekilde Güneş'in yörüngesindedir. Yörünge hareketi, büyük gök cisimlerinin büktüğü uzay zaman düzlemi içerisinde hareket eden daha küçük gök cisimlerinin yaptıkları eliptik (veya dairesel) hareketlerdir.

Peki Neden Savrulmuyor?

Aslında Dünya'nın ilk hızı yeterince yüksek olsaydı, o bükük çarşafın bükülmüş kısmına yakalanmadan "Piiiuuuvvv" diye dışarı gidiverirdi. Ki Güneş Sistemi oluşurken bazı gök cisimleri muhtemelen çok hızlı oldukları için Güneş'in çekiminden (daha doğrusu uzay-zamanı bükümünden) kurtulmayı başardılar. Ancak şu anda yörüngede olan gök cisimleri, bunu başarabilecek ilk hıza sahip değillerdi. Bu nedenle bu cisimler halen Güneş'in etrafındalar.

Dikkat edebileceğiniz gibi, sorunun nasıl sorulduğu da önemlidir: Dünya, Güneş etrafında kalan gök cisimlerinden biri olduğu için biz şu anda onun üzerinde evrimleşebilmiş canlılarız ve bu soruları soruyoruz. Ancak Dünya, yapısı gereği özel bir gök cismi değil. Dünya'ya benzer belki onlarca gök cismi, yüksek ilk hızları nedeniyle Güneş yörüngesinde kalamadı ve uzay boşluğuna savruldu. Bunlar, dengeli yapıda kalamadıkları için muhtemelen üzerlerinde hiçbir zaman hayat oluşmayacak ve bu soruları soran canlılar evrimleşemeyecek.

Peki Neden O Çarşafın Büküldüğü Merkeze (yani Güneş'e) Düşüp Hareketlerini Sonlandırmıyorlar? 

Evet, ortasında büyük bir bovling topu bulunan gergin bir çarşafın etrafına bir bilye gönderirseniz, bilye yörüngede 1-2 tur attıktan sonra ortadaki bovling topuna çarpıp duracaktır. Çünkü çarşaf üzerinde hareket eden bilyelerde çok büyük sürtünme kuvveti var. Sürtünme kuvveti bilyelerin hareketinin aksi yönünde etki ettiği için, onları hızla yavaşlatır. Yavaşlayan bilyeler de, yörüngesinde döndükleri merkeze çakılıp kalırlar.

Evrim Ağacı'ndan Mesaj

Ancak uzayda ise sürtünme kuvveti yoktur (veya ihmal edilebilecek kadar düşüktür). Cisimlerin ilk hızı, Güneş'in çekiminden kurtulmak için yeterli olmasa da, milyarlarca yıl boyunca etrafında dönecek kadar fazladır. Sürtünme olsaydı, tabii ki merkeze düşer ve dururlardı (Güneş onları yutardı). Ancak sürtünme olmadığı ve yeterince hızlı oldukları için Güneş'ten uzaklaşamadan ama ona pek yaklaşmadan da dönüp duruyorlar. 

Fakat bir açıdan bakacak olursak soru oldukça yerinde... Aslında Güneş'in sonsuz bir ömrü olsaydı (yani 4.5 milyar yıl kadar sonra patlayacak olmasaydı), üzerine etki eden kuvvetlere bağlı olarak bazı gezegenler trilyonlarca yıl sonra Güneş'e çakılabilirlerdi. Bunu belirleyen şeyler cisimlerin ilk hızı, yörüngedeki gök cismi (örneğin Dünya) ile merkezdeki gök cismi (örneğin Güneş) arasındaki mesafe gibi fiziksel parametrelerdir. Dünya'nın Güneş'e yaklaşıp uzaklaşması ile ilgili çalışmalar oldukça karmaşık ve kapsamlıdır. Ancak Güneş'in kendi etrafındaki dönüşü her 100 yılda 3 milisaniye yavaşladığı için, Dünya'nın aşırı yavaş bir şekilde Güneş'ten uzaklaştığı düşünülmektedir. 

Güneş Neyin Etrafında Dönüyor?

Samanyolu Galaksisi içerisindeki yüz milyar civarındaki yıldız gibi, galaksinin merkezinde bulunan bir kara deliğin etrafında. Kara delikler öylesine büyük kütleli cisimlerdir ki, uzay-zaman çarşafını "bükmek" bir yana dursun, adeta "yırtar geçerler" (aslında yırtmazlar; daha doğrusu yırtıp yırtmadıklarından tam emin değiliz şu anda). Bu nedenle çarşafı öylesine bükerler ki, sayısız büyük gök cismi onların etrafında dönebilir. Yine, Güneş ilk hızı nedeniyle ve sürtünme olmaması dolayısıyla o kara delikten pek uzaklaşmaz ve yakınlaşmaz.

Aslında, az önce sözünü ettiğimiz gibi, hem Dünya'nın, hem Güneş'in etraflarında döndükleri cisme olan uzaklığı yavaş yavaş değişmektedir; ancak bu çok önemli değil şu etapta... Bilinmesi gereken tek şey, Evren'de her şeyin bir şeyler etrafında döndüğüdür. Tabii ki bazı gök cisimleri "başıboş" bir şekilde uzayda geziniyor olabilirler; ancak çoğu zaman bu cisimler de nihayetinde bir gök cisminin yörüngesine girer ve bu yörüngede kalırlar. 

Bu İçerik Size Ne Hissettirdi?
  • Tebrikler! 6
  • Bilim Budur! 4
  • Muhteşem! 3
  • Umut Verici! 2
  • Merak Uyandırıcı! 2
  • Korkutucu! 1
  • Mmm... Çok sapyoseksüel! 0
  • Güldürdü 0
  • İnanılmaz 0
  • Üzücü! 0
  • Grrr... *@$# 0
  • İğrenç! 0
Kaynaklar ve İleri Okuma
  • K. Beatty. Why Is The Earth Moving Away From The Sun?. (01 Haziran 2009). Alındığı Tarih: 29 Şubat 2020. Alındığı Yer: New Scientist | Arşiv Bağlantısı

Evrim Ağacı'na her ay sadece 1 kahve ısmarlayarak destek olmak ister misiniz?

Şu iki siteden birini kullanarak şimdi destek olabilirsiniz:

kreosus.com/evrimagaci | patreon.com/evrimagaci

Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracı kullanılarak 27/09/2020 16:08:34 tarihinde oluşturulmuştur. Evrim Ağacı'ndaki içeriklerin tamamı, birden fazla editör tarafından, durmaksızın elden geçirilmekte, güncellenmekte ve geliştirilmektedir. Dolayısıyla bu çıktının alındığı tarihten sonra yapılan güncellemeleri görmek ve bu içeriğin en güncel halini okumak için lütfen şu adrese gidiniz: https://evrimagaci.org/s/3950

İçerik Kullanım İzinleri: Evrim Ağacı'ndaki yazılı içerikler orijinallerine hiçbir şekilde dokunulmadığı müddetçe izin alınmaksızın paylaşılabilir, kopyalanabilir, yapıştırılabilir, çoğaltılabilir, basılabilir, dağıtılabilir, yayılabilir, alıntılanabilir. Ancak bu içeriklerin hiçbiri izin alınmaksızın değiştirilemez ve değiştirilmiş halleri Evrim Ağacı'na aitmiş gibi sunulamaz. Benzer şekilde, içeriklerin hiçbiri, söz konusu içeriğin açıkça belirtilmiş yazarlarından ve Evrim Ağacı'ndan başkasına aitmiş gibi sunulamaz. Bu sayfa izin alınmaksızın düzenlenemez, Evrim Ağacı logosu, yazar/editör bilgileri ve içeriğin diğer kısımları izin alınmaksızın değiştirilemez veya kaldırılamaz.

Reklamı Kapat
Güncel
Karma
Agora
İklim Değişimi
Biyoloji
Ses
Işık
Hominid
Bakteri
Carl Sagan
Robot
Galaksi
Homo Sapiens
Dinozor
Richard Dawkins
Kadın Sağlığı
Klinik Mikrobiyoloji
Stres
Mers
Balık Çeşitliliği
Kanser Tedavisi
Kelebek
Duygu
Yeme
Moleküler Biyoloji Ve Genetik
Deri
Cinsiyet
Felsefe
Daha Fazla İçerik Göster
Daha Fazla İçerik Göster
Reklamı Kapat
Reklamsız Deneyim

Evrim Ağacı'nın çalışmalarına Kreosus, Patreon veya YouTube üzerinden maddi destekte bulunarak hem Türkiye'de bilim anlatıcılığının gelişmesine katkı sağlayabilirsiniz, hem de site ve uygulamamızı reklamsız olarak deneyimleyebilirsiniz. Reklamsız deneyim, Evrim Ağacı'nda çeşitli kısımlarda gösterilen Google reklamlarını ve destek çağrılarını görmediğiniz, daha temiz bir site deneyimi sunmaktadır.

Kreosus

Kreosus'ta her 10₺'lik destek, 1 aylık reklamsız deneyime karşılık geliyor. Bu sayede, tek seferlik destekçilerimiz de, aylık destekçilerimiz de toplam destekleriyle doğru orantılı bir süre boyunca reklamsız deneyim elde edebiliyorlar.

Kreosus destekçilerimizin reklamsız deneyimi, destek olmaya başladıkları anda devreye girmektedir ve ek bir işleme gerek yoktur.

Patreon

Patreon destekçilerimiz, destek miktarından bağımsız olarak, Evrim Ağacı'na destek oldukları süre boyunca reklamsız deneyime erişmeyi sürdürebiliyorlar.

Patreon destekçilerimizin Patreon ile ilişkili e-posta hesapları, Evrim Ağacı'ndaki üyelik e-postaları ile birebir aynı olmalıdır. Patreon destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi 24 saat alabilmektedir.

YouTube

YouTube destekçilerimizin hepsi otomatik olarak reklamsız deneyime şimdilik erişemiyorlar ve şu anda, YouTube üzerinden her destek seviyesine reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. YouTube Destek Sistemi üzerinde sunulan farklı seviyelerin açıklamalarını okuyarak, hangi ayrıcalıklara erişebileceğinizi öğrenebilirsiniz.

Eğer seçtiğiniz seviye reklamsız deneyim ayrıcalığı sunuyorsa, destek olduktan sonra YouTube tarafından gösterilecek olan bağlantıdaki formu doldurarak reklamsız deneyime erişebilirsiniz. YouTube destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi, formu doldurduktan sonra 24-72 saat alabilmektedir.

Diğer Platformlar

Bu 3 platform haricinde destek olan destekçilerimize ne yazık ki reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. Destekleriniz sayesinde sistemlerimizi geliştirmeyi sürdürüyoruz ve umuyoruz bu ayrıcalıkları zamanla genişletebileceğiz.

Giriş yapmayı unutmayın!

Reklamsız deneyim için, maddi desteğiniz ile ilişkilendirilmiş olan Evrim Ağacı hesabınıza üye girişi yapmanız gerekmektedir. Giriş yapmadığınız takdirde reklamları görmeye devam edeceksinizdir.

Destek Ol
Türkiye'deki bilimseverlerin buluşma noktasına hoşgeldiniz!

Göster

Şifrenizi mi unuttunuz? Lütfen e-posta adresinizi giriniz. E-posta adresinize şifrenizi sıfırlamak için bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Eğer aktivasyon kodunu almadıysanız lütfen e-posta adresinizi giriniz. Üyeliğinizi aktive etmek için e-posta adresinize bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Close
“Hayvanların oyun oynama nedeni, oyunun yaşam mücadelesindeki önemidir. Oyun sayesinde pratik yapar, yetişkinlikte gereken yetenekleri edinirler.”
Susanna Millar
Geri Bildirim Gönder