Bu yazı, Evrim Ağacı'na ait, özgün bir içeriktir. Konu akışı, anlatım ve detaylar, Evrim Ağacı yazarı/yazarları tarafından hazırlanmış ve/veya derlenmiştir. Bu içerik için kullanılan kaynaklar, yazının sonunda gösterilmiştir. Bu içerik, diğer tüm içeriklerimiz gibi, İçerik Kullanım İzinleri'ne tabidir.

Hematopoez Nedir?

Kelime anlamı olarak Hema- (kan) ve -poez (yapım) birleşmesinden köken alarak kan hücrelerinin yapımı anlamına gelir. Nötrofiller, eritrositler, lenfositler, bazofiller, eozinofiller, monositler gibi bütün kan hücreleri multipotent kök hücre olan hematopoetik kök hücreden farklılaşarak oluşur! Bu üretim de başlıca kemik iliği medullasında gerçekleşir. Söz konusu kök hücre asimetrik bölünme yaşar ve çoğalırken bir tane kendisinden üretir, bir tane de farklılaşacak hücre oluşturur. Embriyonik hayatta kan yapımı 3. haftada yolk (vitellus) kesesinde başlar ve 6. haftada sonlanır. Ardından yaklaşık 6. haftadan 20. haftaya kadar bu görevi karaciğer, az miktarda dalak ve timus üstlenir. Sonrasında ise kemik iliğinde üretilmeye başlar. Yine de ufak miktarda dalak ve karaciğerde üretim devam edebilir. Kemik iliğinde kan üretimine başlayan ilk kemik clavicula isimli köprücük kemiğidir. Yetişkinde ise en çok pelvis (leğen) ve vertebra (omur) medullasında gerçekleşir. Her kan hücresinin de belirli bir ömrü vardır. Eritrositlerin (alyuvar) ömrü 120 gündür, yeni doğan bebekteki fetal eritrositler (alyuvarlar) ise 90 gün yaşayabilir. Dolayısıyla yeni doğan bebekler çoğu zaman fizyolojik anemi (kansızlık) yaşar. Bu yüzden profilaktik (önleyici) takviye almaları önerilir.

Kemik iliğinde hematopoez (kan hücrelerinin üretimi).
Kemik iliğinde hematopoez (kan hücrelerinin üretimi).
Stem Cells

Ekstramedüller Hematopoez Nedir?

Dolaşımdaki hücrelerin belirli ömürleri vardır. Hücreler sürekli yıkılarak yenilenirler. Bu yüzden devamlılık gösteren bir üretim dinamiğine ihtiyaç vardır. Vücut, bu durumu kompanse (telafi) etmek için önlem amaçlı mekanizmalar ile evrimleşmiştir. Bunlardan biri de ekstramedüller hematopoez, yani kemik iliği (medullası) dışında bir bölgede kan hücrelerinin üretimidir. Kemik iliğindeki üretime intramedüller hematopoez denir. Evet, kemik iliği dışında da kan üretimi gerçekleşebilir! Bunlardan en iyi bilinenleri karaciğer, dalak, timus ve lenf bezleridir. İnsan dışındaki omurgalılarda bağırsakta ve böbrekte de üretildiği anlaşılmıştır. Vücut, bu mekanizma dışında yassı kemiklerde ilik (medulla) oluşumunu artırarak üretime katkı sağlamak ister. Bu yüzden frontal (alın) kemiği gibi yassı kafa kemiklerinde genişlemeler ve büyümeler gerçekleşebilir. Çünkü telafi etmek için üretime katkı sağlamak isteyen dokuların hacmi artmaya başlar. Örneğin dalağın büyümesine splenomegali denir. Hatta bazen kafa kemikleri gibi sert dokularda bu üretim sırasında yeterli esneklik olmadığı "nod" yapısı oluşabilir. Ekstramedüller hematopoez, genelde ağır anemide ve çeşitli hematolojik hastalıklarda görülür.

24 yaşında β-talasemi major hastasında yüz kemiklerinde ekstramedüller hematopoez nodları oluşumu.
24 yaşında β-talasemi major hastasında yüz kemiklerinde ekstramedüller hematopoez nodları oluşumu.
Blood Journal

Akciğer ve Hematopoez

Bahsettiğimiz gibi kan hücreleri, temel olarak 3 bileşende incelenebilir. Bunlar eritrositler (alyuvarlar), lökositler (akyuvarlar) ve trombositler (plateletler). Trombosit diye bilinen bileşenler, megakaryosit isimli dev kök hücrelerin hücre çekirdeğini kaybederek farklılaştığı sitoplazmik bileşenlerdir. Erişkin halleri tam bir hücre yapısında değildir. Görevleri, koagülasyon (pıhtılaşma) faktörleri ile birlikte kanamayı durduracak "tıkaç" oluşturmak ve pıhtılaşmaya yardımcı olmak. Dolayısıyla kanda trombosit azlığı ile seyreden trombositopeni adı verilen durum oldukça tehlikelidir.

Nature'da (2017) yapılan araştırmaya göre akciğerlerden çıkan kanda, akciğerlere ulaşan kana göre daha fazla trombosit ve daha az kök hücre içeriyor. Bunun anlamı, akciğer içerisinde birtakım trombosit üretimi ve farklılaşması gerçekleşiyor. Daha sonra floresan boyama yöntemleri kullanılarak intravital mikroskop yöntemi ile dinamik olarak akciğer kan akımı incelendi. Bu sayede akciğerlerde neredeyse vücudumuzdaki trombositlerin yarısının üretildiği anlaşıldı! Hatta öyle ki, akciğerlerinde yetmezlik oluşturulan fare modellerinde, trombosit öncülleri olan megakaryositlerin akciğerlerden çıkarak kemik iliğine göç ettikleri ve farklılaşmalarını orada tamamladıkları gözlendi. Uzun yıllardır akciğerlerde kan üretimi gerçekleştiği öngörülüyordu; ancak bu çalışma ile desteklenmiş oldu.

Solunum yollarının kabaca anatomik şeması.
Solunum yollarının kabaca anatomik şeması.
Temple Lung Center

Bağırsak ve Hematopoez

Cell Press'te yapılan araştırmaya göre 5 yıl içerisindeki 21 ince bağırsak (intestinal) transplantasyonu sonucunda kanda kimerizm saptanmış. Kimerizm ismi, Yunan mitolojisinde kuyruğu yılan, kafaları aslan, ejderha ve keçi olan Chimera isimli hayali melez yaratıktan geliyor. Dolayısıyla birçok farklı bileşenden oluştuğuna ithaf ediyor. Genetik alanında kimerizm, tek bir organizmada görülen farklı genotiplere deniyor. Bu, embriyonik hayatın erken dönemlerinde birleşen iki farklı embriyo olabilir veya konumuzdaki gibi transplantasyon ile donörün hücrelerini almış birey olabilir. Üstelik aldığı hücreler arasında birçok hematopoetik kök hücre ve progenitör (öncül) hücre mevcut. Aslında her transplantasyonda görülebilecek bir durum, fakat bu hücreler çok uzun bir süre varlığını sürdürmeye devam ettiği için şüphe uyandırdı. Öyle ki söz konusu kan üretiminin, toplam vücudun kan üretiminin %10'u olabileceği düşünülüyor. Üstelik donörün beyaz kan hücreleri ile herhangi bir savaş çıkarmadan! Bu da barış amaçlı bir tür çapraz sinyalleşmeye işaret olabilir. Aslında ince bağırsak (intestinal) dokuda üretilen kök hücreler olduğu mu yoksa kemik iliğinde üretilen kök hücrelerin erken dönemde ince bağırsağa mı göç ettiği henüz net değil. Önümüzdeki çalışmalar konuyu yakından aydınlatacaktır.

Bu İçerik Size Ne Hissettirdi?
  • 0
  • 0
  • 0
  • 0
  • 0
  • 0
  • 0
  • 0
  • 0
  • 0
  • 0
  • 0
Kaynaklar ve İleri Okuma
  • Wikipedia. Hematopoesis. (2018, Aralık 07). Alındığı Tarih: 07 Aralık 2018. Alındığı Yer: Wikipedia
  • Doç. Dr. Sinan Özkavukcu. Prenatal Ve Postnatal Hematopoez. (2018, Aralık 07). Alındığı Tarih: 07 Aralık 2018. Alındığı Yer: Ankara Üniversitesi
  • Geri Piazza. An Overlooked Role For Lungs In Blood Formation. (2018, Aralık 07). Alındığı Tarih: 07 Aralık 2018. Alındığı Yer: National Institutes of Health
  • Mike McRae. Scientists Have Found A Surprising New Source Of Blood Cells In The Human Body. (2018, Kasım 30). Alındığı Tarih: 07 Aralık 2018. Alındığı Yer: Science Alert

Evrim Ağacı'na her ay sadece 1 kahve ısmarlayarak destek olmak ister misiniz?

Şu iki siteden birini kullanarak şimdi destek olabilirsiniz:

kreosus.com/evrimagaci | patreon.com/evrimagaci

Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracı kullanılarak 21/07/2019 06:41:48 tarihinde oluşturulmuştur. Evrim Ağacı'ndaki içeriklerin tamamı, birden fazla editör tarafından, durmaksızın elden geçirilmekte, güncellenmekte ve geliştirilmektedir. Dolayısıyla bu çıktının alındığı tarihten sonra yapılan güncellemeleri görmek ve bu içeriğin en güncel halini okumak için lütfen şu adrese gidiniz: https://evrimagaci.org/s/7492

İçerik Kullanım İzinleri: Evrim Ağacı'ndaki yazılı içerikler orijinallerine hiçbir şekilde dokunulmadığı müddetçe izin alınmaksızın paylaşılabilir, kopyalanabilir, yapıştırılabilir, çoğaltılabilir, basılabilir, dağıtılabilir, yayılabilir, alıntılanabilir. Ancak bu içeriklerin hiçbiri izin alınmaksızın değiştirilemez ve değiştirilmiş halleri Evrim Ağacı'na aitmiş gibi sunulamaz. Benzer şekilde, içeriklerin hiçbiri, söz konusu içeriğin açıkça belirtilmiş yazarlarından ve Evrim Ağacı'ndan başkasına aitmiş gibi sunulamaz. Bu sayfa izin alınmaksızın düzenlenemez, Evrim Ağacı logosu, yazar/editör bilgileri ve içeriğin diğer kısımları izin alınmaksızın değiştirilemez veya kaldırılamaz.

Soru Sorun!
Öğrenmeye Devam Edin!
Evrim Ağacı %100 okur destekli bir bilim platformudur. Maddi destekte bulunarak Türkiye'de modern bilimin gelişmesine güç katmak ister misiniz?
Destek Ol
Gizle

Göster

Şifremi unuttum Üyelik Aktivasyonu

Göster

Şifrenizi mi unuttunuz? Lütfen e-posta adresinizi giriniz. E-posta adresinize şifrenizi sıfırlamak için bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Eğer aktivasyon kodunu almadıysanız lütfen e-posta adresinizi giriniz. Üyeliğinizi aktive etmek için e-posta adresinize bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Close
Geri Bildirim Gönder