Paylaşım Yap
Tüm Reklamları Kapat

2008 Finansal Krizi: Dünya Ekonomisi, Ev Kredisi Balonunun Patlamasıyla Nasıl Diz Çöktü?

2008 Finansal Krizi: Dünya Ekonomisi, Ev Kredisi Balonunun Patlamasıyla Nasıl Diz Çöktü? Time
6 dakika
7,758
Tüm Reklamları Kapat

Amerika'da ev kredisi marketinin çökmesi ile ortaya çıkıp kısa sürede tüm dünyayı saran 2008 ekonomik çöküşünün, bir Amerikan vatandaşına ortalama 70 bin dolara mal olduğu ve küresel ekonomik yükselişte 2 trilyon dolarlık gerilemeye sebep olduğu tahmin ediliyor. Yaklaşık 5 yıllık süreçte 500'den fazla banka iflas etti ve 35 milyondan fazla insan işsiz kaldı.

Dünya tarihindeki ekonomik krizlerle ilgili ilgi çekici bir yan vardır: Her bakış açısı, bir bütünün farklı parçalarını aydınlatır. Bu yüzden ekonomik gerilemelerin veya çöküşlerin, farklı ekonomik düşünce okullarının/ekollerinin perspektiflerinden incelenmesi gerekir. Tek bir ekonomik düşünce ile açıklanmaya çalışılan bir kriz, nadiren tamamen anlaşılabilir ve asla her yönüyle anlatılamaz. Küresel ekonomiyi derinden sarsan 2008 finansal krizini, en azından giriş düzeyinde basit olması açısından, iki ekonomik düşünce okulu ile açıklayabiliriz: Kurumsal Ekonomi ve Neoklasik Ekonomi.

Kurumsal Ekonomi Açısından 2008 Krizi

Kurumsal Ekonomi, bir ekonomide resmi ve resmi olmayan kurumların olduğunu ve bunların toplumu ve piyasaları düzenlediğini savunur. Resmi kurumlar, kurum kelimesinin somut anlamını vererek her türlü kamu ve özel oluşumu açıklayabilir, örneğin üniversiteler, merkez bankaları ve bakanlıklar... Resmi olmayan kurumlar ise bu kelimeye soyut bir perspektif yükleyerek, bir toplumda alışılagelmiş gelenek, kültür ve ahlak kurallarıdır, örneğin hırsızlığın kötü bir olgu olması, yolda gördüğümüz tanıdığımıza selam vermemiz ve yaşlıların elinin öpülmesi gibi... İşte bu kurumların, doğru işledikleri takdirde, spekülatif balonlar ve gerileme ya da çöküşlere karşı ekonomik yapıyı korumasını bekleriz. Ne de olsa bir kriz durumunda, merkez bankasının para politikalarını ve hükümetin mali politikaları doğru uygulaması ve toplumun doğru olarak tanımlanan davranışlardan sıyrılmaması halinde krize karşı adilce savaşıldığı ve ekonominin yakın bir zamanda toparlanacağını varsaymak yanlış olmayacaktır.

Tüm Reklamları Kapat

Menkul Kıymetler ve Borsa Komisyonu ve ev kredisi (İng: "mortgage") atayan bankalar, bu resmi kurumlara örnek olarak gösterilebilirler. Menkul Kıymetler ve Borsa Komisyonu, ipoteğe dayalı menkul kıymetlere en güvenilirlerine AAA ve en risklilerine DDD olmak üzere puan vermekle yükümlüyken, bankalar ise kredi adaylarını etraflıca araştırıp gelir kaynakları gibi dayanaklar dahilinde ancak ve ancak güvenilir olmaları şartı ile ev kredisi vermekle yükümlüydüler. Sonunda bir finansal kriz çıkmasına dayanarak da söylenebilir ki aslında bu iki kurum da rollerini doğru yapamadılar.

Menkul Kıymetler ve Borsa Komisyonu, enstrüman puanlandırma yöntemlerinin sorunlu süreçlere dayanması ve müşterilerini kaybetmeme korkusu sebepleriyle neredeyse puanladığı finansal enstrümanı incelemeden AAA, BAA gibi yüksek notlar atadı. Bankalar ise o dönemdeki ABD Başkanı Bush'un, herkesi ev sahibi ederek her vatandaşa "Amerikan rüyası" yaşatma vaadlerinin sebep olduğu "özgürlükçü" politikalarının etkisi ile hiç geliri olmayan hane halklarına dahi ev kredisi verdiler - bunlara eşik altı ipoteği (İng: "subprime mortgage") dendiğini de görebilirsiniz. Sonuçta bu iki resmi kurum da aslına uygun bir şekilde işlemedi ve ekonomiyi koruyacağı yerde bir krize davetiye çıkarmış oldu.

Ancak vurucu darbe, resmi olmayan kurumların da başarısız olması ile geldi. 2008 finansal krizinde, başta Amerika'da olmak üzere tüm dünyada emlak piyasasının asla düşmeyeceği, yani menkul kıymetlerin hep değerleneceği inancı süregelmekteydi. Bunun dayanağı içgüdüseldi, böyle bir düşüş yakın geçmişte hiç yaşanmamıştı - size menkul kıymet değerlerinin her zaman yükselmeyeceğini, aslında emlak piyasasında bir "indirim" yaşanabileceğini söylesek ne düşünürdünüz? Bu inanç yüzünden ekonominin ısındığını öngören yatırımcılar dahi ipoteğe dayalı menkul kıymetlerini elden çıkarmayı düşünmediler - ne de olsa değerleri asla düşmezdi, üstelik komisyon tarafından da yüksek bir puan atanmıştı (!). Hatta işleri açılan yatırım bankaları, komisyon üzerinde baskıcı bir rejim izleyerek bu finansal enstrümanlara atanan puanları yüksek tutmayı dahi başardılar.

Böylece, aşağıdaki grafikte görüldüğü gibi, emlak piyasası yükselişine devam etti; ancak çok az kişi bunun içi boş ve patlamaya hazır bir balon olduğunu anlamıştı. Spekülatif balon patladığında ise ev değerlerinde ani bir düşüş gözlemlendi.

Tüm Reklamları Kapat

Emlak piyasasındaki yükseliş ve ani düşüş
Emlak piyasasındaki yükseliş ve ani düşüş
OECD Data

Neoklasik Ekonomi Açısından 2008 Krizi

Neoklasik Ekonomi, ardı arkası gelmeyen varsayımları ile hayalleri süsleyen bir ekonomik habitat resmeder. Bu ekonomik akıma göre insanlar tamamen rasyoneldir, bir karar vermeleri gerektiğinde her türlü seçeneği ve bunların çıktılarını, olasılıklarını ve taşıdıkları riskleri bilerek, her seçeneğin sonucu kafadan hesaplar ve hep en iyi kararı verirler. Elbette gerçekte bunu söylemek mümkün değildir, karmaşık problemlerle karşılaşıldığında bahsedilen bu hesaplamayı kafadan yapmak için ortalama bir bilgisayar performansı, belki çok daha fazlası gerekecektir. Üstelik neoklasik ekonominin çizdiği bu insan figürünün kararını etkileyen baskıcı bir patron veya illegal bir teşvik gibi dış etkenler yoktur; aynı zamanda duyguları da olmamalıdır ki önyargılı ve değişken seçimlerde bulunmasınlar.

Öyleyse bu rasyonel insanların yönettiği kurumlar, ülkeler, ve ekonomiler de her zaman düzgün işleyen bir doğaya sahiptir ve aslında herhangi bir krizin yaşanması öngörülemez, nitekim en küçük bir piyasa sorunu dahi görünmez bir el tarafından yerine konulur gibi çözülmektedir. Bu ekonomi okulunun can damarı, herkes bencil davranarak kendi çıkarları için ne gerekiyorsa yaptığında, toplumsal çıkarların da karşılanacağı ve piyasaların dengeye geleceğini söyleyen bireyselciliktir. Yani emlak piyasasında talep, her zaman arza eşit olmalıdır, olmadığı takdirde emlak değerleri düşerek veya yükselerek bu ikisini eşitleyecek ve piyasa sorunlarını çözecektir. Ne kadar ev kredisi talep ediliyorsa işte tam o kadarı arz edilir ve piyasa dengeye gelir.

Neoklasik ütopyanın dışında gerçekte yaşanan ise, bankaların bu noktadaki kar potansiyelini görerek binlerce ev kredisi vermesi, böylece piyasayı dengeye getirecek olan güvenilir ev kredisi sayısı aşılarak binlerce ektrasının "yaratılması" - yani geliri olmayan hane halklarına dahi kredi verilmesi- oldu. Herkes kendi çıkarını düşündü; ancak toplumsal bir fayda elde edilemedi. İnsanlar rasyonel davranamadı; menkul kıymetlerin değer kaybetmesi olasılığını, taraflı ve önyargılı biçimde, düşük hesapladılar. Böylece spekülatif şekilde tüm yatırımcılar bunların her zaman değerleneceğine inanarak yatırıma devam ettiler ve menkul kıymet piyasası sahte bir tırmanışa devam ederek balon gibi şişti.

Bu balon patladığında ise hala evlerinin kredisini ödemekte olan insanlar, evlerinin değer kaybetmesi ile (ve hatta doğrudan doğruya evlerini yitirmek zorunda kalma gerçeğiyle) yüz yüze geldiler. Nihayetinde artık, bunların piyasada ettiğinden çok daha fazla bir miktarı kredi olarak ödemekteydiler. Bu da zaten eşik altı ipoteği alan çoğu hane halkının ev kredisi borçlarını ödeyemeyecek hale gelmesine sebebiyet verdi.

Evrim Ağacı'ndan Mesaj

Aslında maddi destek istememizin nedeni çok basit: Çünkü Evrim Ağacı, bizim tek mesleğimiz, tek gelir kaynağımız. Birçoklarının aksine bizler, sosyal medyada gördüğünüz makale ve videolarımızı hobi olarak, mesleğimizden arta kalan zamanlarda yapmıyoruz. Dolayısıyla bu işi sürdürebilmek için gelir elde etmemiz gerekiyor.

Bunda elbette ki hiçbir sakınca yok; kimin, ne şartlar altında yayın yapmayı seçtiği büyük oranda bir tercih meselesi. Ne var ki biz, eğer ana mesleklerimizi icra edecek olursak (yani kendi mesleğimiz doğrultusunda bir iş sahibi olursak) Evrim Ağacı'na zaman ayıramayacağımızı, ayakta tutamayacağımızı biliyoruz. Çünkü az sonra detaylarını vereceğimiz üzere, Evrim Ağacı sosyal medyada denk geldiğiniz makale ve videolardan çok daha büyük, kapsamlı ve aşırı zaman alan bir bilim platformu projesi. Bu nedenle bizler, meslek olarak Evrim Ağacı'nı seçtik.

Eğer hem Evrim Ağacı'ndan hayatımızı idame ettirecek, mesleklerimizi bırakmayı en azından kısmen meşrulaştıracak ve mantıklı kılacak kadar bir gelir kaynağı elde edemezsek, mecburen Evrim Ağacı'nı bırakıp, kendi mesleklerimize döneceğiz. Ama bunu istemiyoruz ve bu nedenle didiniyoruz.

Ödenemeyen çok yüklü miktardaki kredi borçları sonucunda bankalar batmanın eşiğine geldiler, öyle ki zamanın en güçlü yatırım bankalarından Lehman Brothers, iflas ettiğini açıkladı. Bu bankaların batamayacak kadar büyük olduğuna dair bir genel kabul bulunmaktaydı; bu yüzden yatırımcılar, bu bankalara güvenerek onların müşterisi olmaya ve ipoteğe dayalı menkul kıymetlere yatırım yapmaya devam ettiler.

Oysa ki Neoklasik ekonomi çerçevesinde böyle inanışlar, varsayımlar ile devre dışı bırakılmıştır - nitekim bu akıma göre her kurum, ziyadesiyle düzgün işlemektedir. Bu ekonomik düşüncenin bir diğer kabulü, devlet müdahalesinin ne kadar az olursa o kadar iyi olacağı, ekonominin düzelmesi için fiyatların artarak veya azalarak piyasaları kendi kendine dengeye getirecekleridir. Fakat böyle bir felaketle yüzleşen Amerikan hükümeti, batmakta olan bankaları kurtarmak amacıyla yaklaşık 250 milyar dolar harcamak durumunda kaldı. Bunun sonucunda krizin fişini, vergi ödeyen halka kestiği ile ilgili de oldukça eleştirildi.

Sonuç

Bu sarsıcı krize bugün kuşbakışı baktığımızda, 2004 ile 2006 arasında ev fiyatları dik bir yükselişte iken herkes faydasını maksimize ediyor, bir nevi herkes kazanıyordu - ki bu da bir krizin ufukta göründüğünün habercisi olmalıydı. Elbette Amerika gibi uluslararası ticaretteki büyük bir oyuncunun böyle bir felaket yaşaması ile onun sık ticaret yaptığı ülkeler başta olmak üzere tüm dünya etkilendi. Geride kalan yaklaşık 2 yıllık zorluğun sonucunda ise milyonlarca insan işsiz kaldı, yüzlerce banka iflas etti ve birçok ülke ekonomik küçülme yaşadı.

Bu Makaleyi Alıntıla
Okundu Olarak İşaretle
22
0
  • Paylaş
  • Alıntıla
  • Alıntıları Göster
Paylaş
Sonra Oku
Notlarım
Yazdır / PDF Olarak Kaydet
Bize Ulaş
Yukarı Zıpla

İçeriklerimizin bilimsel gerçekleri doğru bir şekilde yansıtması için en üst düzey çabayı gösteriyoruz. Gözünüze doğru gelmeyen bir şey varsa, mümkünse güvenilir kaynaklarınızla birlikte bize ulaşın!

Bu içeriğimizle ilgili bir sorunuz mu var? Buraya tıklayarak sorabilirsiniz.

Soru & Cevap Platformuna Git
Bu İçerik Size Ne Hissettirdi?
  • Tebrikler! 17
  • İnanılmaz 11
  • Mmm... Çok sapyoseksüel! 4
  • Merak Uyandırıcı! 4
  • Muhteşem! 3
  • Bilim Budur! 2
  • Güldürdü 2
  • Umut Verici! 1
  • Grrr... *@$# 1
  • Üzücü! 0
  • İğrenç! 0
  • Korkutucu! 0
Kaynaklar ve İleri Okuma
  • G. Mukunda. The Social And Political Costs Of The Financial Crisis, 10 Years Later. (28 Eylül 2018). Alındığı Tarih: 17 Ekim 2020. Alındığı Yer: Harvard Business Review | Arşiv Bağlantısı
  • M. P. Lazette. The Crisis, The Fallout, The Change: The Great Recession In Retrospect. (18 Aralık 2017). Alındığı Tarih: 17 Ekim 2020. Alındığı Yer: Federal Reserve Bank of Cleveland | Arşiv Bağlantısı
  • R. Merle. A Guide To The Financial Crisis - 10 Years Later. (10 Eylül 2018). Alındığı Tarih: 17 Ekim 2020. Alındığı Yer: The Washington Post | Arşiv Bağlantısı
  • J. B. Merrill. Unemployment Shut Up Quickly, But Be Careful How You Read That Chart. (26 Mart 2020). Alındığı Tarih: 17 Ekim 2020. Alındığı Yer: Quartz | Arşiv Bağlantısı
  • D. Zaidi, et al. The Indisputable Role Of Credit Ratings Agencies In The 2008 Collapse, And Why Nothing Has Changed. (19 Mart 2016). Alındığı Tarih: 5 Şubat 2021. Alındığı Yer: truthout | Arşiv Bağlantısı
  • J. Becker, S. Gay Stolberg ve S. Labaton. White House Philosophy Stoked Mortgage Bonfire. (20 Aralık 2008). Alındığı Tarih: 5 Şubat 2021. Alındığı Yer: The New York Times | Arşiv Bağlantısı
  • N. Mathiason. Three Weeks That Changed The World. (28 Aralık 2008). Alındığı Tarih: 5 Şubat 2021. Alındığı Yer: The Guardian | Arşiv Bağlantısı
Sıkça Sorulan Sorular

Bir çeşit ekonomik krizdir. Talep, arz ve finans kollarından finans kolundaki bir problem ile ortaya çıkan ekonomik değerdeki düşüştür.

Birçok ev kredisinin birleştirilmesi ile oluşturulan, borsada alınıp satılan finansal bir enstrümandır. İçinde her puandan ev kredisi bulunabilir, içinde bolca AAA kredi bulunması durumunda ipoteğe dayalı menkul kıymet de yüksek bir puan alacak ve değeri bir o kadar yüksek olacaktır.

Hala kredisini ödedikleri evin değerinin düştüğünü gören hane halkları fakirleşti ve harcamalarını kıstılar, bu ekonomide talebi sarsarken iflas eden bankalar ile finansal sistem çöktü. Amerika'daki ekonomik zorlanma ticareti yavaşlattı ve dünyaya bir talep kaybı olarak yansıdı.

Tüm Reklamları Kapat

Evrim Ağacı'na her ay sadece 1 kahve ısmarlayarak destek olmak ister misiniz?

Şu iki siteden birini kullanarak şimdi destek olabilirsiniz:

kreosus.com/evrimagaci | patreon.com/evrimagaci

Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracı kullanılarak 24/07/2024 17:37:22 tarihinde oluşturulmuştur. Evrim Ağacı'ndaki içeriklerin tamamı, birden fazla editör tarafından, durmaksızın elden geçirilmekte, güncellenmekte ve geliştirilmektedir. Dolayısıyla bu çıktının alındığı tarihten sonra yapılan güncellemeleri görmek ve bu içeriğin en güncel halini okumak için lütfen şu adrese gidiniz: https://evrimagaci.org/s/9452

İçerik Kullanım İzinleri: Evrim Ağacı'ndaki yazılı içerikler orijinallerine hiçbir şekilde dokunulmadığı müddetçe izin alınmaksızın paylaşılabilir, kopyalanabilir, yapıştırılabilir, çoğaltılabilir, basılabilir, dağıtılabilir, yayılabilir, alıntılanabilir. Ancak bu içeriklerin hiçbiri izin alınmaksızın değiştirilemez ve değiştirilmiş halleri Evrim Ağacı'na aitmiş gibi sunulamaz. Benzer şekilde, içeriklerin hiçbiri, söz konusu içeriğin açıkça belirtilmiş yazarlarından ve Evrim Ağacı'ndan başkasına aitmiş gibi sunulamaz. Bu sayfa izin alınmaksızın düzenlenemez, Evrim Ağacı logosu, yazar/editör bilgileri ve içeriğin diğer kısımları izin alınmaksızın değiştirilemez veya kaldırılamaz.

Keşfet
Akış
İçerikler
Gündem
Element
Venüs
Haber
Köpekgil
Doğru
Elementler
Evrim Ağacı
Elektrik
Diş Gelişimi
Nöronlar
Beyin
Abd
Yörünge
Kertenkele
Su
Gazetecilik
Müzik
Elektromanyetik
Evrimsel Süreç
Evrim Teorisi
Dünya Dışı Yaşam
Hücre
Aşı
Beslenme Davranışı
Kalıtım
Aklımdan Geçen
Komünite Seç
Aklımdan Geçen
Fark Ettim ki...
Bugün Öğrendim ki...
İşe Yarar İpucu
Bilim Haberleri
Hikaye Fikri
Video Konu Önerisi
Başlık
Gündem
Kafana takılan neler var?
Bağlantı
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu komünite, aklınızdan geçen düşünceleri Evrim Ağacı ailesiyle paylaşabilmeniz içindir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Bilim kimliğinizi önceleyin.
Evrim Ağacı bir bilim platformudur. Dolayısıyla aklınızdan geçen her şeyden ziyade, bilim veya yaşamla ilgili olabilecek düşüncelerinizle ilgileniyoruz.
2
Propaganda ve baskı amaçlı kullanmayın.
Herkesin aklından her şey geçebilir; fakat bu platformun amacı, insanların belli ideolojiler için propaganda yapmaları veya başkaları üzerinde baskı kurma amacıyla geliştirilmemiştir. Paylaştığınız fikirlerin değer kattığından emin olun.
3
Gerilim yaratmayın.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
4
Değer katın; hassas konulardan ve öznel yoruma açık alanlardan uzak durun.
Bu komünitenin amacı okurlara hayatla ilgili keyifli farkındalıklar yaşatabilmektir. Din, politika, spor, aktüel konular gibi anlık tepkilere neden olabilecek konulardaki tespitlerden kaçının. Ayrıca aklınızdan geçenlerin Türkiye’deki bilim komünitesine değer katması beklenmektedir.
5
Cevap hakkı doğurmayın.
Bu platformda cevap veya yorum sistemi bulunmamaktadır. Dolayısıyla aklınızdan geçenlerin, tespit edilebilir kişilere cevap hakkı doğurmadığından emin olun.
Ekle
Soru Sor
Sosyal
Yeniler
Daha Fazla İçerik Göster
Popüler Yazılar
30 gün
90 gün
1 yıl
Evrim Ağacı'na Destek Ol

Evrim Ağacı'nın %100 okur destekli bir bilim platformu olduğunu biliyor muydunuz? Evrim Ağacı'nın maddi destekçileri arasına katılarak Türkiye'de bilimin yayılmasına güç katın.

Evrim Ağacı'nı Takip Et!
Yazı Geçmişi
Okuma Geçmişi
Notlarım
İlerleme Durumunu Güncelle
Okudum
Sonra Oku
Not Ekle
Kaldığım Yeri İşaretle
Göz Attım

Evrim Ağacı tarafından otomatik olarak takip edilen işlemleri istediğin zaman durdurabilirsin.
[Site ayalarına git...]

Filtrele
Listele
Bu yazıdaki hareketlerin
Devamını Göster
Filtrele
Listele
Tüm Okuma Geçmişin
Devamını Göster
0/10000
Bu Makaleyi Alıntıla
Evrim Ağacı Formatı
APA7
MLA9
Chicago
Ş. Hocaoğlu, et al. 2008 Finansal Krizi: Dünya Ekonomisi, Ev Kredisi Balonunun Patlamasıyla Nasıl Diz Çöktü?. (5 Şubat 2021). Alındığı Tarih: 24 Temmuz 2024. Alındığı Yer: https://evrimagaci.org/s/9452
Hocaoğlu, Ş., Bakırcı, Ç. M. (2021, February 05). 2008 Finansal Krizi: Dünya Ekonomisi, Ev Kredisi Balonunun Patlamasıyla Nasıl Diz Çöktü?. Evrim Ağacı. Retrieved July 24, 2024. from https://evrimagaci.org/s/9452
Ş. Hocaoğlu, et al. “2008 Finansal Krizi: Dünya Ekonomisi, Ev Kredisi Balonunun Patlamasıyla Nasıl Diz Çöktü?.” Edited by Çağrı Mert Bakırcı. Evrim Ağacı, 05 Feb. 2021, https://evrimagaci.org/s/9452.
Hocaoğlu, Şölen. Bakırcı, Çağrı Mert. “2008 Finansal Krizi: Dünya Ekonomisi, Ev Kredisi Balonunun Patlamasıyla Nasıl Diz Çöktü?.” Edited by Çağrı Mert Bakırcı. Evrim Ağacı, February 05, 2021. https://evrimagaci.org/s/9452.
ve seni takip ediyor

Göster

Şifremi unuttum Üyelik Aktivasyonu

Göster

Şifrenizi mi unuttunuz? Lütfen e-posta adresinizi giriniz. E-posta adresinize şifrenizi sıfırlamak için bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Eğer aktivasyon kodunu almadıysanız lütfen e-posta adresinizi giriniz. Üyeliğinizi aktive etmek için e-posta adresinize bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Close