Videonun ötesi
Ders, evrimin tanımı ve iki ana mekanizma grubundan biri olan Çeşitlilik Mekanizmalarına giriş yaparak biyolojik çeşitlilik, çeşitliliğin genetik temeli, çeşitliliğin ölçülmesi ve çeşitliliğe neden olan süreçler (özellikle mutasyonlar) ile rastgelelik/olasılık kavramlarını açıklar. Ayrıca çeşitlilik ile seçilim arasındaki fark ve çeşitliliğin tek başına evrimsel anlamı olmadığı vurgulanır.
Evrimin tanımı, bir türün bir diğerine dönüşmesi değildir. Evrim, popülasyon içi gen ve özelliklerin nesiller içerisindeki değişimidir.
Türün kendi içerisindeki değişimi mikroevrimdir.
Çok sayıda özellik, çok uzun zaman dilimleri boyunca mikroevrim geçirdiğinde, tür atasal özelliklerinden tamamen farklı bir özellikler karışımına dönüşecektir. Bu, makroevrimdir. Makroevrimsel değişimlerde genellikle türleşme görülür ve atasal türler, yeni türlere evrimleşirler.
Makroevrimsel değişimlerde genellikle türleşme görülür ve atasal türler, yeni türlere evrimleşirler.
Canlıların evrimsel değişimi, evrim yasasının bir sonucudur. Bu yasa bize pek fazla bilgi vermez. Gözlemseldir.
Bu yasanın canlıları nasıl ve neden değiştiğini açıklayan bilimsel bilgiler bütününe Evrim Teorisi denir. Teoriler, kanunları kapsar ve açıklarlar. Zayıf ve asılsız iddialar değildir.
Evrim Teorisi dahilinde, evrime neden olan süreçlere “evrim mekanizmaları” adını vermekteyiz. Bu mekanizmaların her biri, doğal süreçlerdir; yani bunlar da tıpkı evrim gibi kendilerine has doğa yasalarıdır. Bu doğa yasaları bir araya gelerek, evrim yasası mümkün kılarlar. Yani doğadaki bazı yasalar, bazı diğerlerinin birleşimi ve etkileşiminden doğmaktadır.
İşte bu farklılığa çeşitlilik demekteyiz. Yüzlerimiz, boylarımız, göz renklerimiz, davranışlarımız, deri renklerimiz, konuşma biçimlerimiz ve aklınıza gelebilecek her bir özelliğimiz, türümüzün popülasyonu içerisinde farklılık gösterir.
Bu çeşitliliği yaratan ve değiştiren doğal süreçlere ise evrimin çeşitlilik mekanizmaları adını veriyoruz. Çeşitlilik mekanizmaları genellikle hep rastgeledir. Yani belli bir olasılığa tabidirler ve bu olasılığı öngörmek oldukça zordur. Bu nedenle yaşandıklarında, 'tesadüf' ya da 'rastlantı' olarak niteleriz.
İkincisi ise Seçilim Mekanizmaları... Seçilim mekanizmalarının neredeyse hiçbir rastgele boyutu bulunmamaktadır. Tamamen sistemli, kontrollü, öngörülebilir ve hesaplanabilirdir.
Tahmin edebileceğiniz gibi bu çeşitliliğin en temel nedeni, genetik farklılıklardır. ... Dolayısıyla genlerdeki farklılıklar, fiziksel çeşitliliğin ana göstergesidir.
Elbette Güneş altında bronzlaşarak ten renginizi değiştirebilir, popülasyona çeşitlilik katabilirsiniz. Ancak bu tür değişimlerin modifikasyon olduğunu ve gelecek nesillere aktarılmadığını daha önceki derslerimizde anlatmıştık. Kalıtsal olmayan çeşitliliğin evrimsel olarak anlamı bulunmamaktadır.
Bizi ilgilendiren ve evrime etki eden, kalıtsal olan çeşitliliktir. Kalıtsal olmayan çeşitliliğin evrimsel olarak anlamı bulunmamaktadır.
İnsanlar arası çeşitliliğin bizler için daha bariz olmasının ikinci sebebi ise, 'aşinalık etkisi' diye tanımlayabileceğimiz bir etkidir. Biz insanlar, kendi türümüz içerisindeki farklılıkları ayırt edecek biçimde evrimleşmişizdir. Beyinlerimizdeki yüz tanıma merkezi, insanlara odaklıdır. ... Aşinalık etkisi öylesine güçlüdür ki, kendi türümüzün farklı coğrafyalarda yaşayan popülasyonları için bile geçerlidir.
Popülasyon genetikçileri, bu değişimlere bakarak evrimi genetik düzeyde gözlerler. Sonrasında bu gözlemlerini canlı popülasyonlarına yönelik gözlemleriyle kıyaslayarak, türlerin ne yöne doğru, ne miktarda, ne hızda evrimleştiğini tespit edebilirler.
Dahası, filogenetik araştırmalar sayesinde, hangi türün hangisiyle daha yakın akraba olduğunu, iki türün ortak atalarının neye benzemesi gerektiği ve ne kadar önce yaşamış olması gerektiği gibi detayları da gün yüzüne çıkarabilmekteyiz.
Mutasyonlar, genlerimizde meydana gelen rastgele değişimlerdir. Bu rastgele meydana gelen değişimlerin 3 temel nedeni vardır: radyasyon, mutajenler adı verilen kimyasallar ve hücre içi kusurlar.
Radyasyon, elektromanyetik dalgalar veya hareket halindeki atom altı parçacıklar ile yayılan enerjidir. Günlük yaşantımızda birçok şekilde radyasyona maruz kalırız; ancak her türlü radyasyon kaynağından izole olduğumuzu sandığımız anlarda bile, uzaydan gelen, hatta Evren’in var oluş anı olan Büyük Patlama’dan kalma radyasyon etkisi altındayızdır. Bu radyasyon, vücudumuza rastgele açılarda ve miktarlarda girer, hücrelerimizle rastgele bir biçimde etkileşir ve kimi zaman, hücrelerimizdeki genlerin bir kısmının değişmesine neden olur.
Mutajen, yani mutasyona neden olan etkiye sahip kimyasallar da benzer şekilde değişimler yaratır. Bu kimyasalların ne zaman, hangi hücrede, hangi genleri değiştireceğini öngöremeyiz. Bu nedenle hem radyasyon, hem de mutajen kimyasallar, rastgele değişimler yaratır deriz.
Mutasyona neden olan unsurlardan bir diğeri de, hücrelerimizin kusursuz yapıda olmadığı gerçeğidir. Hücrelerimiz, genomlarını kopyalarken kimi zaman hatalar yaparlar ve bu hatalar düzeltilemez. İşte bu hatalar da, farklı mutasyon tiplerine neden olur.
Bir şeyin rastgele olması, onun fizik, kimya ve biyoloji yasalarından bağımsız olduğu anlamına gelmez. Her rastlantı, matematiksel bir olasılığa karşılık gelir. ... Kısmen düşük olasılıklı olayların gerçekleşmesine veya birbirinden bağımsız gibi gözüken olayların bir arada yaşanmasına 'rastlantı' ya da 'tesadüf' deriz.
Olasılıklar, henüz gerçek olmamış olayların, gerçek olma ihtimalidir. Bir zarı attığınızda 3 gelme olasılığı 1/6'dır. Zarı atıp da 3 geldiğinde, bu olasılık gerçekleşmiş olur. Zarı 3 defa üst üste attığınızda, her birinde 3 gelme olasılığı 1/216'dır.
Topu havaya attığınızda, belli bir noktaya geri düşmesi tesadüf veya rastgelelik midir? Hayır, bir doğa yasası olan kütleçekimi tarafından yönetilen bir süreçtir.
Teoriler, kanunları kapsar ve açıklarlar. Zayıf ve asılsız iddialar değildir. Evrimin bir teori olmasının onun zayıf ya da ispatsız olduğu anlamına gelmez.
Evren’in var oluş anı olan Büyük Patlama (metinde radyasyon kaynağı olarak anılmıştır).
Evrim, bireylerde değil popülasyonlarda gen ve özellik frekanslarının nesiller boyunca değişmesidir; türleşme makroevrim sonucu ortaya çıkabilir.
Bilimsel teoriler, doğa yasalarını kapsayan ve açıklayan kapsamlı, kanıtlanmış bilgi bütünleridir; teoriler zayıf iddialar değildir.
Kalıtsal olmayan değişimler gelecek nesillere aktarılmazlar; evrimsel süreçler üzerinde etkili olan kalıtsal (genetik) değişimlerdir.
Mutasyonlar rastgele meydana gelir; ne zaman, hangi genin etkileneceği veya hangi hücrede oluşacağı öngörülemez.
Rastgele olaylar da fizik, kimya ve biyoloji yasaları çerçevesinde olasılıksal olarak tanımlanır ve hesaplanabilir; rastgelelik yasa dışılığı göstermez.
İnsanların fenotipik olarak farklı görünmeleri aşinalık etkisiyle algılanır; genetik çeşitlilik ölçümleri insanlarda çoğu memeliden daha düşüktür.
Çeşitlilik yalnızca evrimin ham maddesidir; yönlü ve kalıcı evrimsel değişimler seçilim veya diğer yönlendirici mekanizmalar gerektirir.
Seçilim mekanizmaları genellikle sistematik, kontrollü ve öngörülebilir süreçlerdir; rastgelelik esasen çeşitliliğin oluşmasında etkilidir.
Spesifik bir pozisyonun değişme olasılığı çok düşüktür, ama genom genelinde herhangi bir yerde mutasyon olma olasılığı çok daha yüksektir; bu fark önemlidir.
Evrim tüm canlılar arasında bir akrabalık ilişkisi kurar; insanlar maymunlara yakın akrabadır ama evrim tüm yaşamın ortak tarihini açıklar.
Düşük olasılıklı olaylar bile olasılık hesaplarıyla açıklanabilir; insan zihni bu olaylara özel anlam yüklemeye eğilimlidir ama bunlar matematiksel olasılıklardır.
Evrim, bir popülasyon içindeki gen ve özelliklerin nesiller boyunca değişmesidir; türlerin birbirine dönüşmesi değildir.
Mikroevrim tür içindeki küçük değişimleri; makroevrim ise uzun zaman ve çok sayıda mikroevrimin birikmesiyle ortaya çıkan türleşme gibi büyük değişimleri ifade eder.
Hayır; bilimsel teori, doğa yasalarını kapsayan, açıklayan ve kanıtlarla desteklenen geniş bilgi bütünüdür, zayıf iddia değildir.
Çeşitlilik mutasyonlar, kromozom çaprazlanması (crossing-over), transpozonlar, yatay gen transferi, genetik sürüklenme gibi mekanizmalarla yaratılır.
Mutasyonlar radyasyon, mutajen kimyasallar ve hücresel kopyalama hataları gibi nedenlerle rastgele meydana gelir.
Rastgelelik, olayların belirli olasılıklarla gerçekleşmesi demektir; bu olaylar da fiziksel ve biyolojik yasalar çerçevesinde olasılıksal olarak tanımlanır.
Hayır; insanların genetik çeşitliliği çoğu memeliden ve bazı yakın primatlardan daha düşüktür, fakat fenotipik farkları algılamamız aşinalık etkisiyle artmış görünür.
Hayır; çeşitlilik evrimin malzemesidir; bu malzemeyi belirli yönlere doğru sürdüren seçilim mekanizmaları gereklidir.
Hayır; seçilim mekanizmaları genellikle sistematik, öngörülebilir ve hesaplanabilirdir; rastgelelik çeşitliliğin oluşmasında daha belirgindir.
Her spesifik pozisyon için olasılık düşük olsa da genom çok büyük olduğu için herhangi bir yerde değişme olasılığı yüksek olup, bireyler ortalamada ~80 yeni mutasyonla doğar.
Söz takipçisi
Örneğin insanın şempanzelerle daha yakın; ancak kedilerle daha uzak akrabalığı olduğunu, genlerimize bakarak rahatlıkla görebiliriz. Bu konuya ilerleyen derslerde döneceğiz; ancak örneğin bu görselde, insan ile şempanzeler, goriller ve orangutanlar gibi diğer maymun türlerinin kromozom kıyaslamasını görüyorsunuz. Bu görselde ise insan ile farenin kromozomları kıyaslanıyor.
Evrim, var olmuş ve var olan bütün türler arasında bir akrabalık ilişkisi kuruyor. Bunların detaylarına zamanla geleceğiz. Peki, evrim için bu kadar önemli olan bu çeşitlilik nasıl yaratılır?
Bu noktada vurgulanması gereken en önemli şey, çeşitliliğin tek başına hiçbir anlamı bulunmadığı gerçeğidir. Çeşitlilik mekanizmalarını incelemeye devam edeceğiz; ancak şimdiden bilmenizi isterim ki, istediğiniz kadar çeşitlilik yaratın, eğer ki bu çeşitlilik belli bir yönde seçilmiyorsa veya düzenli bir şekilde belli bir yöne doğru değişmiyorsa, bu çeşitliliğin evrimsel pek bir anlamı bulunmayacaktır. Çeşitlilik, evrimin üzerinde çalışacağı malzemeden ibarettir.
İkincisi ise Seçilim Mekanizmaları... Bugünkü dersimizde, bunlardan sadece ilkine, yani Çeşitlilik Mekanizmalarına odaklanacağız. Sonraki derslerde ise Seçilim Mekanizmalarından bahsedeceğiz.
Zayıf ve asılsız iddialar değildir. Bu dersimizde ise, doğada evrim yasasının nasıl ve neden gerçekleştiğine, yani Evrim Teorisi’ne bakmaya başlayacağız. Özellikle de evrimde çeşitlilik kavramından ve bu kavrama yönelik bazı temel yanlış anlaşılmalardan bahsedeceğiz.
Bugüne kadar onlarca çeşitlilik mekanizması tespit edilmiş olsa da, ben bu derslerde sadece birkaç tanesine değineceğim: Mutasyonlar, kromozom çaprazlanması (ya da crossing-over), transpozonlar, yatay gen transferi ve genetik sürüklenme. Mutasyonlara bir sonraki derste daha detaylı gireceğiz, ancak şimdi bazı diğer konuları ele alabilmek için çok basit bir giriş yaparak başlayalım: Mutasyonlar, genlerimizde meydana gelen rastgele değişimlerdir.
Evrim yasasının bugüne kadar onlarca mekanizması tespit edilmiştir. Bunları farklı şekillerde kategorize etmek mümkün olsa da, biz iki ana gruba ayıracağız: Birincisi, Çeşitlilik Mekanizmaları... İkincisi ise Seçilim Mekanizmaları...
Bugünkü dersimizde, bunlardan sadece ilkine, yani Çeşitlilik Mekanizmalarına odaklanacağız. Sonraki derslerde ise Seçilim Mekanizmalarından bahsedeceğiz. Etrafımıza bakıp diğer insanları incelediğinizde dikkatinizi çeken ilk şey nedir?
Çeşitlilik mekanizmaları ile ilgili olarak en sık yanlış anlaşılan ve anlatılan bazı noktaları netleştirmeye çalıştım. Bir sonraki dersimizde, farklı mutasyon çeşitlerinden bahsedeceğiz ve diğer çeşitlilik mekanizmalarına bakmaya başlayacağız. O zamana dek... Hoşçakalın.
İşte bu noktada karşımıza evrimin çeşitlilik mekanizmaları çıkmaktadır. Bugüne kadar onlarca çeşitlilik mekanizması tespit edilmiş olsa da, ben bu derslerde sadece birkaç tanesine değineceğim: Mutasyonlar, kromozom çaprazlanması (ya da crossing-over), transpozonlar, yatay gen transferi ve genetik sürüklenme. Mutasyonlara bir sonraki derste daha detaylı gireceğiz, ancak şimdi bazı diğer konuları ele alabilmek için çok basit bir giriş yaparak başlayalım:
Çeşitlilik, evrimin üzerinde çalışacağı malzemeden ibarettir. O malzemeyi değiştiren ve belirli yönlere doğru sürdüren şey, daha sonradan göreceğimiz seçilim mekanizmalarıdır. Ve yine ilerleyen derslerde göreceğimiz gibi, seçilim mekanizmalarının neredeyse hiçbir rastgele boyutu bulunmamaktadır.
Bu dersimizde ise, doğada evrim yasasının nasıl ve neden gerçekleştiğine, yani Evrim Teorisi’ne bakmaya başlayacağız. Özellikle de evrimde çeşitlilik kavramından ve bu kavrama yönelik bazı temel yanlış anlaşılmalardan bahsedeceğiz. Evrim Teorisi dahilinde, evrime neden olan süreçlere “evrim mekanizmaları” adını vermekteyiz.
İşte canlıların evrimi de, tıpkı kütleçekimi gibi bir doğa yasası olan evrim yasası tarafından yönetlenen bir süreçten ibarettir. Bunlara ilerleyen derslerde döneceğiz. İşte böyle...
O malzemeyi değiştiren ve belirli yönlere doğru sürdüren şey, daha sonradan göreceğimiz seçilim mekanizmalarıdır. Ve yine ilerleyen derslerde göreceğimiz gibi, seçilim mekanizmalarının neredeyse hiçbir rastgele boyutu bulunmamaktadır. Tamamen sistemli, kontrollü, öngörülebilir ve hesaplanabilirdir.
Öncelikle çeşitlilik ve mutasyondan bahsedeceğiz.
Ondan sonra evrim mekanizmalarının detaylarına girmeye başlayacağız.
Örneğin adaptasyon, mikroevrimin en yaygın itici güçlerinden birisidir ve özel bir evrimsel değişim türüdür. Henüz evrimin mekanizmalarına, yani tam olarak evrimin nasıl yaşandığına değinmedik; bir sonraki dersimizde bunlara değinmeye başlayacağız. Ancak adaptasyon, evrimin kalbi gibidir.
Bu dersimiz de şimdilik bu kadar. Bir sonraki dersimizde yavaş yavaş evrimin nasıl meydana geldiğini, yani mekanizmalarını öğrenmeye başlayacağız. Bunu yaptığımızda, farklı değişim çeşitlerinin de detaylarını daha iyi öğrenecek ve anlayacaksınız.
Bunlardan da ilerleyen derslerimizde söz edebiliriz. Önümüzdeki derste, size evrimin mekanizmalarını anlatmaya başlayacağım. Bu, öğrenmesi gerçekten çok keyifli bir konu, çünkü hem anlaması çok basit; hem de bir kere öğrendiniz mi, karşınıza çıkan her biyoloji problemine kendi kendinize uygulayabileceğiniz bir mekanizmalar bütünü...
Böylece, gelecekte seçeceğiniz meslekleri de şekillendirmeniz mümkün olacaktır. İşte bizim bir sonraki dersimizden itibaren öğreneceğimiz de, Evrim Teorisi’dir. Evrim Teorisi, doğadaki evrim yasasının neden ve nasıl bu şekilde olduğunu, yani mekanizmalarını açıklayan teoridir.
OpenAI, Navier-Stokes Milenyum Problemi'ni Çözdü mü, Çaldı mı?
Özel Görelilik Ne Ayak?
Muhalefet Partileri Neden Kazan(a)mıyor?
Diğer Hayvanların da Evcil Hayvanı Olabilir mi?
Zaman Hakkında Ne Biliyoruz?
Yapay Zekada Durum Ne?