Videonun ötesi
Video, evrimin tanımının tekrar edilmesi sonrası doğadaki farklı değişim çeşitlerini (mikroevrim, makroevrim, adaptasyon, yakınsak evrim, adaptif yayılım, karşılıklı evrim gibi) ve evrimsel olmayan değişimleri (modifikasyon, aklimasyon, gelişim) örneklerle açıklamaktadır. Ayrıca adaptasyon ile evrim arasındaki ilişki vurgulanmakta ve ilerleyen derslerde evrimin mekanizmalarının ve bu kavramların detaylarının verileceği belirtilmektedir.
Evrim, canlı popülasyonları içerisindeki gen ve özellik dağılımlarının nesiller içerisindeki değişimidir. Yani bir bireyin ömrü içerisindeki değişimi evrim değildir. Ya da evrim denince akla gelmesi gereken ilk şey, bir türün diğerine dönüşümü de değildir. Elinizde bir popülasyon varsa, bu popülasyonu tanımlayan genler ve özelliklerde çeşitlilik varsa ve bu çeşitlilik bir nesilde değil, birden fazla nesilde değişim gösteriyorsa; o canlı evrimleşiyor demektir.
Daha küçük değişimleri inceleyen mikroevrimin birikerek uzun vadede türleri birbirine dönüştüren makroevrimi doğurduğunu belirtmiştik. Her ne kadar mikroevrim, evrimsel değişimin özü olsa bile, onun altında da özel bazı değişim türleri bulunmaktadır. Örneğin adaptasyon, mikroevrimin en yaygın itici güçlerinden birisidir ve özel bir evrimsel değişim türüdür.
Makroevrimin, mikroevrimin birikmesi sonucu oluştuğundan söz etmiştik. Benzer şekilde, makroevrim altında da çeşitli başlıklar bulunmaktadır. Örneğin adaptif yayılım, yepyeni bir yaşam alanına giren bir türün hızla evrimleşerek bu yeni yaşam alanının farklı kısımlarını dolduracak biçimde evrimleşmesidir. Makroevrimin bir alt başlığı olmasından anlayabileceğiniz gibi bu süreçte bolca türleşme yaşanır ve yeni türler evrimleşir. Bir diğer makroevrimsel değişim; yakınsak evrimdir.
Adaptasyonun birden fazla tanımı bulunuyor; fakat en basit anlamıyla, bir canlı türünün bulunduğu ortama uyum sağlamasını mümkün kılan ve hayatta kalma başarısını arttıran her türlü evrimsel değişime adaptasyon diyebiliriz. Tanıma yine dikkat etmemiz gerekiyor: Adaptasyon, ya da adaptif değişimler, canlıların yaşadıkları ortama uyum sağlamalarını mümkün kılarlar. Ancak bu uyum, hayatta kalma başarısının artması yoluyla olmalıdır. Örneğin bir özelliğin evrimleşmesi, canlının hayatta kalma ihtimalini arttırmayabilir; ancak üreme şansını arttırıyor olabilir. Bu, adaptasyon değildir; genel olarak “evrim”dir. Bir evrimsel değişimin adaptasyon olması için, canlının hayatta kalma başarısını arttırması gerekir. Burada dikkat edilmesi gereken en kritik nokta şudur: Her adaptasyon, evrimsel bir değişim olmak zorundadır; ancak her evrimsel değişim, adaptasyon değildir! Yani adaptasyon, evrimsel değişimlerin bir alt başlığıdır.
Yaprak böceğinde ve diğer birçok hayvanda görülen bu “avcıdan saklanmaya yönelik değişimlere” biyolojide kamuflaj ya da mimikri denir. Mimikri, genellikle bir hayvanın diğer hayvana benzemesine denir; örneğin bu fotoğrafta gördüğünüz şeffafkanat güvesi, çok başarılı bir şekilde olmasa da, bir yabanarısına benzeyecek şekilde evrimleşmiştir. Böylece avcılarının onu yabanarısı sanma ve uzak durma ihtimali artacaktır, yani böceğin hayatta kalma ihtimali artacaktır.
Bu mikroevrimsel değişim, evrimin en popüler mekanizması olan Doğal Seçilim’in tetiklediği bir değişim türüdür.
Adaptif yayılım, yepyeni bir yaşam alanına giren bir türün hızla evrimleşerek bu yeni yaşam alanının farklı kısımlarını dolduracak biçimde evrimleşmesidir. Makroevrimin bir alt başlığı olmasından anlayabileceğiniz gibi bu süreçte bolca türleşme yaşanır ve yeni türler evrimleşir. Örneğin günümüzden 541 milyon yıl kadar önce yaşanan ve detaylarına sonra bakacağımız Kambriyen Patlaması ... bu tip bir makroevrimsel sürecin örneğidir.
Yakınsak evrim, atasal olarak farklı soy hatlarından gelen türlerin, benzer yaşam alanlarında hayatlarını sürdürmeye başlaması sonucunda nesiller içerisinde benzer makroevrimsel değişimler yaşamasıdır. En meşhur örnek, balıklar ve denizel memelilerdir. Bu şekilde doğrudan ilişkili olmayan, farklı soy hatlarından gelen balık ve yunus gibi hayvanların suda hareket etmek için kullandıkları yöntemlerin bu kadar benzer olması yakınsak evrimdir. Benzer yaşam alanlarının, farklı canlıların evriminde benzer çözümlerin evrimiyle sonuçlanmasına yakınsak evrim denir.
Karşılıklı evrim: Türler, doğada birbirlerinden bağımsız değillerdir; varlıklarını sürdürmek için birbirlerine bağımlıdırlar. Bu nedenle karşılıklı olarak uyumlu sağlayabilecekleri özellikler evrimleşmiştir. Bunun en güzel örneği, Madagaskar adasında yaşayan şahin güvesi ile orkide arasındaki ilişkidir. Biyoloji derslerinden hatırlayacağınız mutualizm gibi karşılıklı fayda sağlayan ilişkilerin hepsi, karşılıklı evrim sayesinde var olabilen özelliklerdir.
Modifikasyon, evrimsel olmayan değişimler arasında en meşhur olanıdır. Spor yapıp kas geliştirmek, Güneş’te kalıp yanmak, susuz kalıp deri gerginliğinin azalması gibi değişimler modifikasyondur. Bunlar geçicidir. Ortam şartları değişince, onlar da değişirler. Daha önemlisi bu tip modifikasyonlar kalıtsal değildir, genetik değişimlere neden olmazlar. Ders başında verdiğim ödev için ufak bir ipucu vereyim: Farelerin kuyruklarını binlerce nesil boyunca kesseniz de, her yavru fare yine kuyruklu doğacaktır. Çünkü kuyruk kesmek (veya insanlar için mesela ampütasyon sonucu kolun veya bacağın kesilmesi) yavrulara aktarılacak genetik değişimleri yaratamaz. Dolayısıyla bu tip değişimler, yavrulara aktarılmazlar ve evrimsel anlama sahip değildir.
Ufak bir parantez açalım: Aslında epigenetik adı verilen yeni bir araştırma sahasında, modifikasyonların son derece kısıtlı miktarda da olsa kalıtsal etkileri olduğu tespit edilmiştir; ancak bu daha çok yeni bir saha ve keşfedeceğimiz çok fazla şey bulunuyor. Halen bilmediğimiz de çok detayı var. Bu nedenle, bu derslerimiz çerçevesinde epigenetik faktörleri göz ardı edecek ve kalıtsal olmadıklarını kabul edeceğiz.
Aklimasyon, modifikasyona oldukça benzer. Yine, burada da, tıpkı adaptasyon ve mikroevrim konusunda olduğu gibi, kavramlar arasındaki ufak tefek farkları vurgulamak için iki ayrı terim kullanıyoruz. Aklimasyon, canlıların değişen çevre şartlarına geçici olarak uyum sağlamaları için, geçici olarak ortaya çıkardıkları özelliklerdir. Mesela kurtlar gibi memeli hayvanların kışın kalın bir kürk çıkarmaları, yazın ise daha kısa bir kürk ile yaşamaları bunun en güzel örneklerinden birisidir. Aklimasyon becerisi evrimsel değişimler sayesinde kazanılır; ancak yıl içerisinde yaşanan bu değişimlerin kendisi, elbette evrimsel değildir. Tanımımızı unutmayın: Evrimde değişenler popülasyonlardır ve bu değişim nesiller içerisinde olur. Aklimasyonda olan ise bireylerin, kendi ömürleri içerisindeki değişimidir. Modifikasyonlarda da öyle...
Gelişim, sperm ile yumurtanın birleşmesi sonucu oluşan zigottan, bir bireyin ömrünü tamamlayıp ölmesine kadar geçen sürede yaşanan bütün değişimlerdir. Bu gelişimsel değişimlerin nasıl ve ne hızda olacağı gibi detaylar, tıpkı aklimasyonda olduğu gibi, evrimsel süreçte belirlenir; ancak değişimlerin yaşanması süresince olanlar evrimsel değişimler değildir. Yani bir bireyin bebekken genç olması, yetişkinliğe geçmesi, ergenlik döneminde yaşanan çeşitli fizyolojik değişimler ve benzerleri, evrimsel değişimler değildir; gelişimdir.
Evrim tanımında geçen popülasyon, canlı popülasyonları içerisindeki gen ve özellik dağılımlarının nesiller içerisindeki değişiminin birimi olarak kullanılır. Yani evrimde değişenler popülasyonlardır ve bu değişim nesiller içerisinde olur.
Evrim, türler arası dönüşüm değil, popülasyonlardaki gen ve özellik dağılımlarının nesiller boyunca değişmesidir; türlerin dönüşümü makroevrimsel süreçlerin bir sonucu olabilir ama evrim daha geniş bir tanımdır.
Evrim popülasyon düzeyinde ve nesiller boyunca meydana gelir; bireyin yaşamındaki gelişimsel değişimler evrim sayılmaz.
Her adaptasyon evrimsel bir değişimdir; adaptasyon, doğal seçilim gibi evrimsel süreçlerin sonucu olarak ortaya çıkan ve hayatta kalmayı artıran özelliklerdir.
Hayır; bazı evrimsel değişimler adaptasyon olmayabilir, örneğin nötr mutasyonlar veya sadece üreme başarısını etkileyen değişimler adaptasyon sayılmaz.
Bu tür modifikasyonlar kalıtsal değildir ve genetik değişim yaratmaz; bu yüzden kuyruk kesilen hayvanların yavruları yine kuyruklu doğar.
Yunuslar memelilerdir ve balıklardan evrimleşmemişlerdir; benzer yüzgeç yapıları yakınsak evrimin sonucudur, ortak atadan değil benzer çevresel baskılardan kaynaklanır.
Mevsimsel kürk değişimi gibi aklimasyonlar bireyin yaşamı içinde ortaya çıkan geçici değişimlerdir; bu aklimasyon yeteneği evrimsel süreçlerle şekillense de kendisi nesiller arası gen dağılımını değiştirmez.
Modifikasyonlar genellikle geçici ve kalıtsal olmayan değişimlerdir; epigenetik çalışmalar sınırlı kalıtımsal etkiler bulsa da ders kapsamında modifikasyonlar kalıtsal kabul edilmez.
Evrim, bir popülasyon içindeki gen ve özellik dağılımlarının nesiller boyunca değişmesidir; bireysel yaşam süresindeki değişimler evrim sayılmaz.
Hayır; gelişim, zigottan ölüme bireyin yaşadığı değişimlerdir ve nesiller arası popülasyon değişikliği olmadıkça evrim değildir.
Adaptasyon, hayatta kalma başarısını artıran evrimsel değişimdir; dolayısıyla her adaptasyon evrimdir.
Hayır; evrimsel değişimler adaptasyon olmayabilir, örneğin sadece üreme başarısını etkileyen veya nötr değişimler adaptasyon sayılmaz.
Modifikasyonlar (ör. güneşte bronzlaşma) ve aklimasyonlar (ör. memelinin kışın kalın kürk üretmesi) birey düzeyinde geçici uyumlardır ve kalıtsal olmadıkları için evrimsel değişimler değildir.
Makroevrim, mikroevrimsel değişimlerin uzun zaman boyunca birikmesiyle ortaya çıkan daha büyük ölçekli evrimsel olayları (türleşme, filogenetik dönüşümler) kapsar.
Yakınsak evrim, farklı soy hatlarından gelen türlerin benzer yaşam alanlarında benzer sorunlara benzer çözümler evrimleştirmesi sonucu benzer morfolojiler/özellikler geliştirmesidir.
Karşılıklı evrim, birbirine bağımlı türlerin birbirlerinin evrimini etkileyerek uyumlu özellikler geliştirmesidir; mutualistik ilişkiler bunun örneğidir.
Mimikri/kamuflaj, bir canlının başka bir nesne veya canlıya benzemesidir; avcılardan kaçmayı kolaylaştırdığı için adaptasyondur.
Evrimsel olmayan değişimlerin en önemli ortak özelliği kalıtsal olmamalarıdır; yani bir sonraki nesle genetik olarak aktarılmazlar.
Söz takipçisi
Mikroevrimin daha birçok alt başlığı bulunmaktadır; ancak bunları ilerleyen derslerimize bırakıyorum; çünkü evrimin mekanizmalarını öğrenmeksizin bunlardan bahsetmek kafa karıştırıcı olacak. Ancak mikroevrimi şimdilik bir kenara bırakmadan önce, genel olarak şunu söyleyebiliriz: Evrimin, ilerleyen derslerde göreceğimiz her bir mekanizması, aynı zamanda farklı bir mikroevrim çeşidini tetikleyen mekanizmalardır. Burada sadece adaptasyondan ve onun alt başlıklarından bahsettim; çünkü bu mikroevrimsel değişim, evrimin en popüler mekanizması olan Doğal Seçilim’in tetiklediği bir değişim türüdür.
Şimdi gelelim bu dersimizin konusuna: Bugün, farklı değişim çeşitlerinden söz edeceğiz. Çünkü doğaya bakıp canlıların nasıl değiştiklerini incelediğimizde, birçok farklı değişim tipi görmekteyiz.
Ancak bu şekildeki daha küçük değişimleri inceleyen mikroevrimin birikerek uzun vadede türleri birbirine dönüştüren makroevrimi doğurduğunu belirtmiştik. Bunların hepsini ilerleyen derslerimizde örneklerle çeşitlendirecek ve daha da detaylandıracağız. Ancak şimdilik, o derste öğrendiklerimizi anlamak için iki soru soralım:
Örneğin adaptasyon, mikroevrimin en yaygın itici güçlerinden birisidir ve özel bir evrimsel değişim türüdür. Henüz evrimin mekanizmalarına, yani tam olarak evrimin nasıl yaşandığına değinmedik; bir sonraki dersimizde bunlara değinmeye başlayacağız. Ancak adaptasyon, evrimin kalbi gibidir.
Son olarak, evrimsel olmayan en önemli değişim tabii ki gelişimdir. Bunu biyolojinin diğer derslerinde gördüğünüz için çok detaylı olarak ele almayacağım. Gelişim, sperm ile yumurtanın birleşmesi sonucu oluşan zigottan, bir bireyin ömrünü tamamlayıp ölmesine kadar geçen sürede yaşanan bütün değişimlerdir.
Bu dersimiz de şimdilik bu kadar. Bir sonraki dersimizde yavaş yavaş evrimin nasıl meydana geldiğini, yani mekanizmalarını öğrenmeye başlayacağız. Bunu yaptığımızda, farklı değişim çeşitlerinin de detaylarını daha iyi öğrenecek ve anlayacaksınız.
Üreme başarısını arttıran ya da herhangi bir uyum başarısı değişimine sebep olmaksızın meydana gelen evrimsel değişimler de bulunmaktadır. Bunlardan ilerleyen derslerde söz edeceğiz. Şimdilik adaptasyonlara birkaç örnek verelim.
nasıl yaşandığına değinmedik; bir sonraki dersimizde bunlara değinmeye başlayacağız. Ancak adaptasyon, evrimin kalbi gibidir. Adaptasyonun birden fazla tanımı bulunuyor; fakat en basit anlamıyla, bir canlı türünün bulunduğu ortama uyum sağlamasını mümkün kılan ve hayatta kalma başarısını arttıran her türlü evrimsel değişime adaptasyon diyebiliriz.
en popüler mekanizması olan Doğal Seçilim’in tetiklediği bir değişim türüdür. Doğal Seçilim’in ne olduğuna ve diğer evrim mekanizmalarına ilerleyen derslerde detaylıca bakış atacağız, şimdilik bilmenize gerek yok. Benzer şekilde, makroevrim altında da çeşitli başlıklar bulunmaktadır.
“Evrimsel değişim” dediğinizde çok genel bir değişim sürecinden bahsedersiniz; ancak eğer ki “A türü, B türüne benzeyecek biçimde mimikriye dayalı bir evrimsel değişim geçirmiştir.” derseniz, karşınızdaki kişi sözünü ettiğiniz evrimsel değişimi şıp diye anlayacaktır. Mikroevrimin daha birçok alt başlığı bulunmaktadır; ancak bunları ilerleyen derslerimize bırakıyorum; çünkü evrimin mekanizmalarını öğrenmeksizin bunlardan bahsetmek kafa karıştırıcı olacak. Ancak mikroevrimi şimdilik bir kenara bırakmadan önce, genel olarak şunu söyleyebiliriz: Evrimin, ilerleyen derslerde göreceğimiz her bir mekanizması, aynı zamanda farklı bir mikroevrim çeşidini tetikleyen mekanizmalardır.
Makroevrimin bir alt başlığı olmasından anlayabileceğiniz gibi bu süreçte bolca türleşme yaşanır ve yeni türler evrimleşir. Örneğin günümüzden 541 milyon yıl kadar önce yaşanan ve detaylarına sonra bakacağımız Kambriyen Patlaması denen ve çok sayıda taksonomik şubenin evrimini mümkün kılan neden olan meşhur olay, bu tip bir makroevrimsel sürecin örneğidir. Bir diğer makroevrimsel değişim; yakınsak evrimdir.
Halen bilmediğimiz de çok detayı var. Bu nedenle, bu derslerimiz çerçevesinde epigenetik faktörleri göz ardı edecek ve kalıtsal olmadıklarını kabul edeceğiz. Modifikasyonlar haricinde evrimsel olmayan diğer değişimler arasında aklimasyon bulunur.
Burada sadece adaptasyondan ve onun alt başlıklarından bahsettim; çünkü bu mikroevrimsel değişim, evrimin en popüler mekanizması olan Doğal Seçilim’in tetiklediği bir değişim türüdür. Doğal Seçilim’in ne olduğuna ve diğer evrim mekanizmalarına ilerleyen derslerde detaylıca bakış atacağız, şimdilik bilmenize gerek yok. Benzer şekilde, makroevrim altında da çeşitli başlıklar bulunmaktadır.
Soruyu cevaplarken, lütfen bir önceki dersimizde yaptığımız evrim tanımı açısından tartışın. Bu soruların cevaplarını bir sonraki videomuzda vereceğiz. Ancak o zamana kadar lütfen üzerinde düşünün ve cevaplarınızı yorum olarak aşağıda bildirin, diğer izleyenlerle tartışın ve cevaplar üretmeye çalışın.
Görebileceğiniz gibi evrimi öğrenmeksizin, bu tip mutualist ilişkilerin nasıl var olduğunu anlamlandırmak imkansızdır. Bu karşılıklı evrim sürecinin ve diğer makroevrim çeşitlerinin detaylarına ve tam olarak nasıl gerçekleştiklerine ilerleyen derslerimizde döneceğiz. Ancak bu derste öğrenmenizi istediğim en önemli şey, doğadaki değişimlerin hepsinin evrimsel olmadığı gerçeği.
Bugünlük dersimiz bu kadar. Bir sonraki dersimizde, evrim tarihine ve evrimin detaylarına girmeye başlayacağız. Sizden istediğim, o derse kadar evrimin tanımını iyice öğrenmeniz ve gelişim ile evrim arasındaki farkı anlamanız.
Bunlar, modifikasyon denen ayrı bir değişim türüdür. Bunlara sonraki derslerde döneceğiz. Ancak burada bilmeniz gereken, eğer ki evrimden söz ediyorsak, bireylerde değil, popülasyon dediğimiz canlı gruplarında meydana gelen değişimlerden söz ettiğimizdir.
Filogeni ve klasik sınıflandırma sistemi arasındaki farklara da bakacağız. Evrimsel yolaklar, şablonlar, yakınsak evrim, adaptif radyasyon ve hızlı evrim gibi konuları göreceğiz.
OpenAI, Navier-Stokes Milenyum Problemi'ni Çözdü mü, Çaldı mı?
Özel Görelilik Ne Ayak?
Muhalefet Partileri Neden Kazan(a)mıyor?
Diğer Hayvanların da Evcil Hayvanı Olabilir mi?
Zaman Hakkında Ne Biliyoruz?
Yapay Zekada Durum Ne?