Evrim Dersi 7: Yapay Seçilim

Bu dersimizde göreceğimiz Seçilim Mekanizması’nın adı, Yapay Seçilim. Darwin’in modern Evrim Teorisi’ni keşfetmesine giden yol, yapay yollarla seçilen canlıların nesiller içerisinde değiştiğini fark etmesiyle başlıyor. Yapay Seçilim, yapısı gereği arzuları, istekleri ve algısal bilince dayalı tercihleri yansıtan bir seçilim türüdür. İnsanların (ve başka bilinçli canlıların) belirli özellikleri isteyip sadece o özelliklere sahip bireyleri yaşatma/üreme amaçlı seçmesiyle popülasyonlarda istenen özelliklerin sıklığının artmasına yol açar.

Bunun için, Evrimin Seçilim Mekanizmaları olarak bilinen doğa yasaları grubuna bakmamız gerekiyor. Tüm seçilim tipleri, aynı basit mantığa dayanıyor: Canlı popülasyonları içinde geniş bir çeşitlilik var. Ve bu çeşitlilik içindeki kimi birey, bulunduğu ortama daha uyumlu; yani daha kolay hayatta kalıyor ve ürüyor. Kimi diğeri ise daha az uyumlu; yani daha az hayatta kalıyor ve daha az ürüyor. Seçilim mekanizmaları, bu farklılıklar üzerinden belirli gen ve özelliklerin popülasyonda artmasına veya azalmasına neden olan süreçlerdir.

Seçilim, bu çeşitliliğin SONRADAN seçilmesi işidir. Çeşitliliğin popülasyonda zaten var olduğu, mutasyonlar ve diğer çeşitlilik mekanizmalarının sürekli yeni çeşitlilik yarattığı; seçilimin ise bu var olan çeşitlilik içerisinden belirli genleri veya özellikleri avantaj sağladıkları için tercih etme süreci olduğu vurgulanır. Seçilim yapıldı diye genler mutasyona uğramaz; seçilim var olan genleri kayırır veya ezer.

Belli bir özelliğe göre yapılan bu “yaşama ve üreme izni”ne evrimsel biyolojide “seçilim baskısı” adını vermekteyiz. Yani belirli özelliklere sahip bireylerin yaşama ve üreme şansının artırılması veya azaltılması şeklindeki dışsal/etkisel baskıdır.

Canlıların bu özelliklerine göre hayatta kalıp üreyebilmesine “seçilme” diyoruz.

Canlıların bu özelliklerine göre hayatta kalamamalarına veya üreyememelerine ise “elenme” diyoruz.

Çeşitlilik evrimin ilk basamağıdır. Eğer ki bir popülasyonda çeşitlilik yoksa ve çeşitlilik mekanizmalarının hiçbiri etki etmiyorsa, o popülasyonda evrimden söz edemeyiz. Çünkü popülasyon içerisinde, evrimin seçilim mekanizmalarının seçip eleyebileceği malzeme yok demektir. Doğada bulunan gerçek popülasyonlara baktığımızda: Çeşitlilik, envaidir. Ve çeşitlilik, her bir tür popülasyonunda, durmaksızın, her an yaratılmaktadır.

İşte çeşitliliği yaratan bu mekanizmalara Evrimin Çeşitlilik Mekanizmaları denir. (Derslerde bunlardan örnek olarak mutasyonlar, kromozom çaprazlanması, transpozonal sıçramalar, genetik göç ve genetik sürüklenme gibi mekanizmalar gösterildi.)

Mutasyonlar durmaksızın yeni çeşitlilik yaratırlar. Seçilim, mutasyona neden olmaz; yani biz bir özelliği seçtiğimiz için o genler mutasyona uğramaz. Mutasyonlar zaten yeni genetik çeşitlilik üretir ve seçilim bu zaten var olan çeşitlilikten sonra etki eder.

Türün popülasyonunun gen havuzu, her nesilde değişir. Bu değişim, avantajlı olan genlerin görülme sıklığının artması yönündedir. Gen havuzu içerisindeki belli genleri taşıyan bireyler, o genlerin kendilerine sağladıkları avantajdan ötürü daha kolay hayatta kalır ve ürerler; böylece o genlerin frekansı popülasyonda artar.

Video boyunca geçen kullanımına göre popülasyon, aynı türün bir arada bulunduğu bireyler topluluğudur; bir popülasyonda çeşitlilik varsa seçilim mekanizmaları üzerinden evrim gerçekleşebilir, yoksa evrimden söz edilemez.

Unutmayın ki bir bitkinin “meyve” dediğimiz kısmı, bitkinin üreme organlarıdır! O meyvelerin içerisindeki tohumlar toprağa ulaştığında filizlenerek yeni meyveler üretirler. Yani bizler, meyve yerken bitkilerin üreme organlarını yiyoruz.

“Evcilleştirilmiş hayvan” ya da “kültür bitkisi” dediğimiz canlıların hepsi, evrimin yapay seçilim mekanizmasının bir ürünü. Yani insanlar tarafından istenen özelliklere göre seçilip nesiller boyunca üretilmiş ve bugün bildiğimiz çeşitleri oluşturmuş canlılardır.

Tarım devrimi, yerleşik yaşama geçip, evrimin yapay seçilim mekanizmasına hükmetmemizin bir sonucundan başka hiçbir şey değildir; yani besinlerin ve kültür bitkilerinin büyük kısmı yapay seçilim yoluyla ortaya çıkmıştır.

Makroevrimsel değişimler, genellikle birkaç on veya birkaç yüz nesilde değil; en azından birkaç bin nesilde görülür. Yani kısa sürede (örneğin inek örneğinde olduğu gibi birkaç on nesilde) büyük tür değiştirme (örneğin inekten kelebeğe dönüşüm) beklenmez; makroevrim daha uzun zaman ölçeğinde gerçekleşir.

Seçilim mutasyonu tetiklemez; mutasyonlar ve diğer çeşitlilik mekanizmaları önceden varyasyon oluşturur, seçilim var olan varyasyonu tercih eder ve frekansları değiştirir.

Yapay seçilim genellikle sınırlı sayıda özellikle ilgilenir ve makroevrimsel dönüşümler genellikle binlerce nesil gerektirir; kısa vadede radikal tür değişimleri beklenmez.

Çekirdeksiz veya az çekirdekli meyveler uzun süreli yapay seçilim sonucu, daha az çekirdeğe sahip bireylerin seçilmesiyle evrimleşmiştir; bu her zaman GMO veya hormon kaynaklı değildir.

Bazı hayvanlar (örneğin mantar tarımı yapan karıncalar) diğer organizmaları tercih edip eleyebiliyor, fakat insan dışı türlerin bilinçli amaçlarla yapay seçilim uygulayıp uygulamadığını kesin olarak söylemek zordur; dolayısıyla yalnızca insan demek tam doğru olmaz ama insanlar en belirgin ve bilinçli uygulayıcılardır.

Seçilim aynı anda birçok özellik üzerinde etkili olabilir; her özellik farklı yönlere doğru seçilebilir ve bu çok özellikli etkileşimler evrimsel sonuçları belirler.

Yapay seçilim, insanların veya bilinçli tercihlere sahip ajanların belirli özellikleri taşıyan bireyleri seçip çoğaltmasıdır.

Popülasyondaki varyasyonlar arasından bazı bireyler bulunduğu ortama veya seçicinin tercihlerine daha uyumlu olduğundan daha çok hayatta kalır ve ürer; bu da o özelliklerin frekansını artırır.

Hayır; seçilim mutasyonlara neden olmaz; mutasyonlar önceden oluşur ve seçilim mevcut varyasyonu sonradan ayırır.

İnsanların et verimini ve lezzetini artırma tercihleri sonucunda daha kaslı bireyler damızlık olarak seçilmiş ve bu özellik popülasyonda artmıştır.

Hayır; yapay seçilim genellikle belirli özelliklere odaklandığı için kısa sürede radikal tür değişimleri beklenmez; makroevrim için binlerce nesil gerekebilir.

Zeytin, buğday, muz, şeftali, karpuz, mısır, köpekler, sığır, koyun, keçi, domuz, at ve birçok tarla/sofra bitkisi yapay seçilim ürünüdür.

İnsanlar vahşi muzların en az çekirdeğe sahip bireylerini seçip birbirleriyle çiftleştirerek zaman içinde çekirdeksiz veya az çekirdekli muz tipleri elde ettiler, GMO veya hormon değil seçilim sonucu oluşmuştur.

Meyve bitkinin üreme organıdır; meyveler içindeki tohumlar bitkinin yeni bireylerini oluşturur, dolayısıyla meyve tüketmek çoğu zaman bitkinin üreme yapısını tüketmektir.

Tam olarak değil; bazı hayvanların tercihleri ve kararları seçilim benzeri etkilere yol açabilir, fakat insan dışı türlerdeki seçimin bilinçli yapay seçilim olup olmadığı genelde belirsizdir.

Tarım devrimi, yapay seçilim yoluyla bitkileri ve hayvanları istenen özelliklere göre evcilleştirip çoğaltmamız sayesinde yerleşik yaşamı mümkün kılmıştır.

Modern Evrim Teorisi’ni keşfetmesine giden yolun yapay seçilim gözlemleriyle başladığından bahsedilerek dersin girişinde anıldı.