Videonun ötesi
Bu ders, evrimsel biyolojinin temel kavramlarını, evrimin doğru tanımını, adaptasyon ve aklimasyon ayrımını, mikroevrim-makroevrim ilişkisini ve evrimsel düşüncenin tarihsel gelişimini açıklar. Ayrıca ders dizisinin ilerleyen bölümlerinde işlenecek filogenetik, popülasyon genetiği, seçilim, türleşme, hastalık evrimi, insan evrimi ve evrimin eğitimi gibi konuların ayrıntılı bir yol haritasını verir.
Popülasyonlarda miras alınan karakterlerin, özellikle gen frekanslarının, nesiller boyunca değişmesidir.
Canlı popülasyonlarının kalıtsal özelliklerinin zaman içinde değişimini inceleyen evrim alanıdır.
Canlıların çeşitliliğini, akrabalık ilişkilerini, değişimini ve bu değişimin mekanizmalarını inceleyen biyoloji dalıdır.
Aynı türden bireylerin belirli bir yerde veya bağlamda oluşturduğu, evrimin gerçekleştiği temel biyolojik topluluktur.
Bir popülasyondaki belirli bir gen varyantının görülme oranıdır.
Nesilden nesile aktarılabilen kalıtsal özelliktir.
Popülasyon içindeki gen frekanslarında kısa veya gözlenebilir zaman ölçeklerinde gerçekleşen değişimdir.
Mikroevrimsel değişimlerin uzun vadede birikmesiyle türleşme ve büyük ölçekli evrimsel örüntüler üretmesidir.
Biyolojik sınıflandırmada ortak özellikler taşıyan ve çoğu tanımda kendi içinde üreyebilen canlı grubudur.
Bir tür içinde bazı kalıtsal farklılıklar taşıyan popülasyon düzeyi ayrımları ifade eder.
Bir tür içinde belirgin ve kalıtsal farklılıklar taşıyan, türleşme sürecinde ara düzey olabilen gruptur.
Bir ata popülasyondan üreme veya genetik açıdan ayrışmış yeni türlerin oluşmasıdır.
Canlıların evrimsel akrabalık ilişkilerini ve soy geçmişini inceleyen alandır.
Canlı grupları arasındaki evrimsel akrabalık ilişkilerini dallanan bir yapı halinde gösteren şemadır.
Moleküler değişimlerin birikim hızını kullanarak soy hatlarının ayrılma zamanlarını tahmin etmeye yarayan yaklaşımdır.
Geçmişte yaşamış canlıların korunmuş kalıntıları veya izleri üzerinden evrim tarihini gösteren veriler bütünüdür.
Farklı canlı grupları arasında evrimsel ara özellikler taşıyan türdür.
Evrimsel süreçte iki özellik kümesi veya grup arasında bağlantı kuran geçiş formudur.
Bir türün tüm bireylerinin ortadan kalkması ve soy hattının sona ermesidir.
Bir popülasyon veya canlı grubu içinde gözlenen kalıtsal ve fenotipik farklılıkların toplamıdır.
Aynı popülasyondaki bireyler arasında görülen kalıtsal veya fenotipik farklılıklardır.
Genetik materyalde meydana gelen ve kalıtsal çeşitliliğe kaynak olabilen değişimdir.
Gen frekanslarının popülasyonlar içinde nasıl değiştiğini matematiksel ve biyolojik olarak inceleyen alandır.
Belirli varsayımlar altında bir popülasyonda alel ve genotip frekanslarının nesiller boyunca değişmeden kalacağını ifade eden modeldir.
Evrimsel süreçlerin matematiksel modellerle ve nicel analizlerle incelenmesidir.
Bazı kalıtsal özelliklerin taşıyıcılarına daha yüksek hayatta kalma veya üreme başarısı sağlaması nedeniyle popülasyonda yaygınlaşmasıdır.
Çevre koşullarına bağlı olarak hayatta kalma ve üreme başarısını artıran kalıtsal özelliklerin seçilmesidir.
Bir özelliğin belirli bir yöndeki uç değerlerinin avantajlı hale gelmesiyle popülasyon ortalamasının o yöne kaymasıdır.
Çok genli ve sürekli değişen özelliklerin kalıtımını ve evrimini inceleyen genetik alanıdır.
Gen frekanslarının özellikle küçük popülasyonlarda rastlantısal etkilerle değişmesidir.
Popülasyonlar arasında bireylerin veya gametlerin hareketiyle genlerin taşınmasıdır.
Bireylerin eşlerini rastgele değil belirli özelliklere veya akrabalık ilişkilerine göre seçmesi durumudur.
Akraba bireyler arasında gerçekleşen çiftleşmedir.
Genetik olarak yakın bireyler arasındaki üremedir.
Eş bulma veya eş rekabetiyle ilişkili özelliklerin seçilmesiyle işleyen seçilim türüdür.
Mutasyon, seçilim, genetik sürüklenme ve gen akışı gibi gen frekanslarını değiştiren süreçlerdir.
Genler, DNA dizileri ve moleküler düzeydeki biyolojik yapıların evrimini inceleyen alandır.
Genlerin kromozomlar veya genom üzerindeki konumlarının belirlenmesidir.
Bir canlının genetik yapısı ve çevresiyle oluşan gözlenebilir özellikleridir.
Kalıtsal bilginin birimidir ve çoğu durumda protein veya işlevsel RNA üretimine katkı sağlar.
Genetik bilginin ifadesiyle üretilen ve hücrede yapısal ya da işlevsel görevler üstlenen moleküldür.
Doğal seçilim sonucunda ortaya çıkan ve hayatta kalma veya üreme başarısıyla ilişkili özellik ya da davranıştır.
Bir bireyin yaşamı içinde çevre koşullarına verdiği geri dönebilir fizyolojik veya fiziksel uyum tepkisidir.
Konuşmada Darwinci bağlamda bir canlının özelliklerinde meydana gelen değişim olarak, Türkçe lise kullanımından farklı biçimde ele alınır.
DNA dizisi değişmeden gen ifadesinde oluşan ve bazı durumlarda kalıtımla ilişkilendirilebilen düzenleme süreçleridir.
Aynı genotipin farklı çevrelerde farklı fenotipler üretebilme kapasitesidir.
Genetik yapı ile çevresel koşulların birlikte fenotipi belirlemesidir.
Seçilimin gen, birey, akraba, grup veya daha geniş düzeylerde nasıl etkili olabileceğini tartışan çerçevedir.
Bireylerin aynı türden veya farklı türden canlılarla etkileşim içinde sergilediği davranışlardır.
Genetik akrabaların başarısını artıran davranışların dolaylı genetik kazanç nedeniyle seçilebilmesidir.
Seçilimin bireyler yerine gruplar arasındaki başarı farkları üzerinden işlediğini savunan yaklaşımdır.
Birbirleriyle bağlantılı yerel popülasyonlardan oluşan popülasyonlar topluluğudur.
Daha büyük bir popülasyon içinde yerel ve kısmen ayrışmış alt popülasyon birimidir.
Hastalıkların, patojenlerin ve hastalıkla ilişkili genetik özelliklerin evrimsel süreçlerle incelenmesidir.
AIDS’e yol açabilen ve evrimi hastalık evrimi bağlamında incelenebilen insan immün yetmezlik virüsüdür.
HIV enfeksiyonunun ilerlemiş aşamasında ortaya çıkan bağışıklık yetmezliği sendromudur.
Hemoglobinle ilişkili kalıtsal bir hastalıktır ve sıtmaya direnç sağlaması nedeniyle evrimsel avantaj örneği olarak ele alınır.
Özellikle Afrika’da erken yaşta ölümlere yol açabilen ve seçilim baskısı oluşturan paraziter hastalıktır.
Bir özelliğin taşıyıcısına belirli çevre koşullarında daha yüksek hayatta kalma veya üreme başarısı sağlamasıdır.
Bir organizmanın hastalık, ilaç veya çevresel baskı karşısında hayatta kalma olasılığını artıran özelliktir.
Hastalık yapabilen virüs, bakteri veya diğer biyolojik etkendir.
Ortak atadan gelen ve zaman içinde izlenebilen evrimsel çizgidir.
Bir biyolojik özelliğin birey içinde nasıl oluştuğunu, hangi fizyolojik veya gelişimsel mekanizmalarla meydana geldiğini açıklar.
Bir biyolojik özelliğin evrimsel süreçte neden ortaya çıktığını ve seçilim açısından ne işe yaradığını açıklar.
Bir canlının yaşam döngüsü içinde belirgin biçimsel dönüşüm geçirmesidir.
Canlı dokularda renk oluşturan moleküler veya hücresel madde grubudur.
Bitkilerde polenin taşınarak döllenme sürecine katkı sağlamasıdır.
Farklı canlılarda ortak atadan miras kalan temel yapısal benzerliklerdir.
Türlerin Tanrı tarafından ayrı ayrı ve değişmez biçimde yaratıldığı görüşüdür.
Canlıların sınıflandırılması ve akrabalık ilişkilerinin düzenlenmesiyle ilgilenen biyoloji alanıdır.
Aristo’nun canlıları ve varlıkları değişmez bir merdiven halinde sıralayan varlık skalasıdır.
Türleri iki kelimelik Latince adlarla adlandıran taksonomik sistemdir.
Lamarck’ın canlıların kullanım, kullanılmama ve kazanılmış özelliklerin aktarımıyla değiştiğini savunan erken evrim teorisidir.
Canlılığın karmaşık biçimde kendiliğinden veya rastgele ortaya çıkabileceğini savunan eski ve hatalı görülen fikirdir.
Doğa yasalarının geçmişte de günümüzdeki gibi işlediğini savunan jeolojik ve bilimsel ilkedir.
İnsanların belirli özellikleri seçerek canlı popülasyonlarının özelliklerini değiştirmesidir.
Darwin ve Wallace’ın bağımsız olarak geliştirdiği doğal seçilimle evrim teorisidir.
Darwin’in, vücuttaki organlardan gelen gemüllerin üreme organlarında birleşerek yavruyu oluşturduğunu öne süren hatalı kalıtım fikridir.
Darwin’in pangenez hipotezinde organlardan üreme hücrelerine gittiği varsayılan bilgi taşıyıcı yapılardır.
Sperm ve yumurta gibi gametlerin oluşmasını sağlayan özel hücre bölünmesidir.
Kalıtsal özelliklerin nesiller arasında aktarımına ilişkin temel genetik kurallardır.
Bir bireyin belirli bir gen konumunda iki farklı alel taşıması durumudur.
Darwinci doğal seçilim ile Mendel genetiğini ve popülasyon genetiğini birleştiren modern evrimsel çerçevedir.
Dersi anlatan, evrimsel biyolojinin temel kavramlarını ve ders dizisinin yol haritasını açıklayan kişi.
Evrimin tanımı sorusunda B şıkkını seçerek gen frekanslarının değişimi ve popülasyonların evrimleşmesi üzerine cevap verir.
Evrim kitabı önerilen temel kaynaklardan biri olarak ve Lamarck çizelgesi bağlamında anılır.
Evrimin okullarda öğretilmesiyle ilgili araştırmaları ve bu araştırmalardan üretilen derlemeler okunacak kaynaklar olarak anılır.
Evrimin biyoloji için merkezi önemini ifade eden sözü ve modern evrim sentezindeki rolü nedeniyle anılır.
Sabit ideal formlar ve değişmezlik görüşüyle evrim fikrinin tarihsel olarak gecikmesine katkı yapan düşünce çizgisi bağlamında anılır.
Türlerin sabit özleri, varyasyonların önemsiz sapmalar olduğu fikri ve scala naturae görüşüyle anılır.
Canlılığın değişebileceği fikrinden söz eden ancak Platon-Aristo ekolü altında baskılanan isimlerden biri olarak anılır.
9., 10. ve 11. yüzyıllarda astronomi, felsefe, biyoloji, kimya ve canlıların çeşitliliği/değişimi üzerine fikirler geliştiren grup olarak anılır.
12. yüzyılda İslam’ın fikrî ve felsefi temellerinin değişmesi ve bilimsel etkinliğin Batı Hristiyan âlemine kayması bağlamında anılır.
İncil’den yola çıkarak yaratılış, Adem-Havva ve Nuh’un gemisi için kesin tarihler hesaplayan özel yaratılış savunucusu olarak anılır.
James Ussher’ın cennetten sürülme tarihini hesapladığı anlatıda Havva ile birlikte anılır.
James Ussher’ın cennetten sürülme tarihini hesapladığı anlatıda Adem ile birlikte anılır.
James Ussher’ın Nuh’un gemisinin Ağrı Dağı’na iniş tarihini hesapladığı anlatıda anılır.
Historia Plantarum Generalis kitabı ve ilk tür tanımlarından birini yapması nedeniyle anılır.
Sistematiğin babası olarak, Systema Naturae’de ikili isimlendirmeyi ileri sürmesiyle anılır.
Carl von Linné’nin Latinceleşmiş adı olarak, türlerin sabit özleri olduğu yönündeki Platonik görüşleriyle birlikte anılır.
Popülasyonların kaynaklardan daha hızlı büyüdüğünü ve canlılar arasında mücadele bulunduğunu ileri sürmesiyle anılır.
Zooloji Felsefesi, dönüşüm teorisi, sinir sıvısı, kazanılmış özelliklerin aktarımı ve zürafa boynu açıklaması bağlamında anılır.
Yok oluş fikrini ileri sürmesi ve 32 farklı fosil/yok olmuş tür tanımlaması nedeniyle anılır.
Tek biçimlilik ilkesini ileri sürmesi ve bu fikrin Darwin’e önemli etkiler yapması nedeniyle anılır.
1844’te isimsiz yayımlanan Doğal Yaratılışın Doğal Tarihinin Kalıntıları kitabında türlerin değiştiğini savunmasıyla anılır.
Doğal seçilimle evrim teorisi, Wallace’la eşzamanlı keşif, yapay seçilim örnekleri, pangenez hatası ve popülasyonların evrimleşmesi görüşüyle anılır.
Doğal seçilimi Darwin’den bağımsız keşfetmesi, Borneo’dan Darwin’e mektup göndermesi ve sonradan spiritüalizme yönelmesiyle anılır.
Darwin ve çevresinin mücadelesiyle doğal seçilim teorisinin değerinin anlaşılmasında rol oynayan isim olarak anılır.
Darwin’le aynı dönemde kalıtım yasaları üzerine çalışması, Almanca yazdığı için geç tanınması ve yasalarının 1900’lerde yeniden keşfedilmesiyle anılır.
Heterozigotluğun değişimi ve matematiksel evrimsel biyolojiye katkıları bağlamında anılır.
Tür tanımına katkıları nedeniyle modern evrimsel biyolojinin önemli isimlerinden biri olarak anılır.
Canlılığın başlangıcı ve matematiksel evrim konusundaki katkıları nedeniyle anılır.
Evrimsel biyolojiye istatistiksel analizler ve matematiksel katkılar yapması nedeniyle anılır.
Slaytlarda Amerika özelinde evrimin öğretilmesinden bahsedeceği, anlatıcının ise Türkiye özelinde de ek açıklama yapacağı belirtilir.
Darwin’in Wallace’ın spiritüalizmi için “Doğmamış çocuğumuzu öldürüyorsun.” dediğini aktarır.
Mendel yasalarını yeniden keşfeden ancak transcriptte adları verilmeyen kişiler olarak anılır.
Söz takipçisi
İnsan özelinde evrime bakacağız.
Bundan önce göreceğimiz şeyler daha çok fiziksel özellikler bazında olacak.
Gen-çevre etkileşimiyle fenotipik plastisiteyi birbirine bağlayacağız.
Bunların ötesine geçerek adaptasyonların evrimsel biyoloji açısından anlamından söz etmeye çalışacağım.
Fosil kayıtlarına, geçiş türlerine, ara geçiş türleri olarak bilinen türlere ve yok oluşlara bakacağız.
Ondan sonra cinsel seçilimden bahsedeceğiz.
Bir türün ne zaman türleştiğini nasıl bilebiliriz, bunu matematiksel olarak nasıl analiz edebiliriz, bunlardan bahsedeceğiz.
Sonrasında evrim tarihine bakış atacağız.
Kendim de başka sorular sorabilirim.
Ben de size o soruları soracağım.
Ondan sonra genlere daha fazla girmeye başlayacağız ve moleküler evrimden bahsedeceğiz.
O soruları da bu slaytlar sırasında göreceğiz.
Aykut hocamızın yaptığı araştırmalardan bazılarını ve benim o araştırmalardan yola çıkarak yaptığım bazı derlemeleri okumanızı isteyeceğim.
Daha çok inbreeding konusuna, yani daha kibar tabiriyle akrabalar arası çiftleşmeye bakacağız.
Türleşmenin mekanizmalarına bakacağız.
Başka örneklere de bakacağız.
Mayr’ın tür tanımına katkısını, Wright’ın heterozigotluğun değişimi ile ilgili katkısını, Haldane’in hem canlılığın başlangıcı hem de matematiksel evrim konusundaki katkılarını, Dobzhansky’nin modern evrim sentezini tanımlayan isimlerden biri olarak önemini, Fisher’ın istatistiksel analizlerini ve daha birçok önemli katkıyı öğreneceğiz.
Öncelikle çeşitlilik ve mutasyondan bahsedeceğiz.
Doğal seçilimde, özellikle yönlü doğal seçilimde belli bir yön olduğunu görüyoruz. Bunları ilerleyen kısımlarda göreceğiz.
Genleri nasıl haritalandırırız, bunu öğreneceğiz.
Mesela orak hücre anemisiyle sıtmanın ilişkisine değinebiliriz.
Ondan sonra evrim mekanizmalarının detaylarına girmeye başlayacağız.
Sonra fenotipik plastisiteden bahsedeceğiz.
Sunumlarda fikirler soracağım, sorular sormaya çalışacağım.
Bu az sayıdaki birey çok dar bir çeşitliliğe sahip oluyor. Bu dar çeşitliliği genişletebilmemiz için bireylerin birbirleriyle etkileşimini ve nasıl bir evrimsel patikada olduklarını anlamamız gerekiyor. Size bu derslerde bunu da öğreteceğim.
Sonra öğrendiklerimizi birbiriyle entegre etmeye başlayacağız.
Sonrasında popülasyon genetiği ve haritalandırmadan bahsedeceğiz.
Bu eğitimlerde normalde mümkün olduğunca sizinle etkileşim kurmaya çalışacağız.
Ondan sonra seçilimin genetikle ilişkisinden bahsetmeye başlayacağız.
Böylece diğer seçilim türlerine de bakmış olacağız.
Evrim ağaçları ve moleküler saatten bahsedeceğiz.
Quantitative genetics, yani niceliksel genetikten söz edeceğiz.
Ondan sonra adaptasyonların tam olarak ne olduğuna bakacağız.
Buraya geldiğimizde gen-çevre etkileşiminden çoktan söz etmiş olacağız.
Bundan sonra daha da ilerlediğimizde filogenetiğin derinliklerine gireceğiz.
Sonrasında popülasyon genetiği ve Hardy-Weinberg dengesine girerek matematiksel evrimin sahasına girmeye başlayacağız.
Adaptasyon kelimesinin tam anlamını öğreneceğiz.
Simülasyonlar yoluyla bazı örnekler göstereceğim.
Lütfen bu eğitimleri takip etmeye çalışın. Biraz teknik bir konudan bahsedeceğiz ve benim normal anlatımımdan daha sıkıcı gelebilir.
Her ne kadar ilerleyen derslerde daha detaylı görecek olsak da neden evrimsel biyolojiyi çalışmalıyız, neden evrimsel biyoloji önemli, bundan bahsedeceğiz.
Daha sonra tür tanımlarından, en önemli konulardan biri olan türleşmeye geçeceğiz.
Mesela cinsel seçilimle evrimleşen hiçbir karakterin adaptasyon olarak tanımlanamayacağını göreceğiz.
Nasıl evrimleştik, buralara nasıl geldik, bunları ele alacağız.
Sonra gen akışıyla ve non-random mating, yani rastgele olmayan çiftleşmeyle ilgileneceğiz.
Daha sonra seçilimden bahsedeceğiz.
Evrimsel kuvvetleri ya da evrim mekanizmalarını birbiriyle birleştireceğiz ve oradan moleküler evrime geçeceğiz.
Örneğin HIV’in, yani AIDS’in evrimine bakabiliriz.
Sonrasında insan evrimine ve göçüne gireceğiz.
Sonra bunlar üzerinden hep birlikte tartışacağız.
Böylelikle evrim ağaçlarını nasıl inşa edebileceğinizi, evrimin nasıl analiz yaptığını göreceksiniz.
Bu şekilde hastalıkların analizini yapacağız.
Metapopülasyonlardan ve demlerden bahsedeceğiz.
Bir sonraki eğitime geçtiğimizde kaldığımız yerden devam edeceğiz ve biraz filogenetik öğrenmeye başlayacağız.
Matematiksel bir anlam katmaya başlıyorlar evrimsel biyolojiye. Asıl konuşacağımız konuların bir kısmı da bununla ilgili olacak.
Bu slaytlarda hoca muhtemelen Amerika özelinde bahsedecektir ama ben size Türkiye özelinde de bir anlatım yapacağım.
Son konumuz da evrimin okullarda öğretilmesi ile ilgili olacak.
Ondan sonra en ilginç ve en popüler çalışma sahalarından biri olarak hastalık evrimine bakacağız.
Böylelikle üzerinde tartışacağımız konular olacak.
Zürafaların boyunlarının bu şekilde açıklandığını biliyorsunuz ama günümüzde bu açıklamanın hatalı olduğunu biliyoruz. Hatta Darwin’in zürafaların boynu konusundaki açıklamasının bile hatalı olduğunu biliyoruz. Buna ilerleyen kısımlarda geleceğiz.
Genetik sürüklenmenin detaylarına bakacağız ki bu evrim açısından en önemli mekanizmalardan bir tanesi.
Sonra seçilimin seviyelerinden ve sosyal davranışlardan bahsedeceğiz.
Bilgisayarlarınıza kurabileceğiniz ve evrimsel analizlerinizi kendi kendinize yapabileceğiniz uygulamalar da göstereceğim.
Bazı makaleler okumanızı isteyeceğim.
Burada akraba seçilimini ve grup seçilimini göreceğiz.
OpenAI, Navier-Stokes Milenyum Problemi'ni Çözdü mü, Çaldı mı?
Özel Görelilik Ne Ayak?
Muhalefet Partileri Neden Kazan(a)mıyor?
Diğer Hayvanların da Evcil Hayvanı Olabilir mi?
Zaman Hakkında Ne Biliyoruz?
Yapay Zekada Durum Ne?