- Zaman
Evren'deki her şeyin tersine çevrilemez gibi görünen bir şekilde geçmişten geleceğe ilerleyişine verilen isim; fizikte 'saatlerin ölçtüğü şey' olarak operasyonel biçimde tanımlanır.
- Uzay-zaman
3 uzay boyutu ve 1 zaman boyutunun birleşiminden oluşan, kütle ve enerjiye göre dinamik olarak bükülebilen dört boyutlu yapı.
- Dördüncü boyut
Bir olayı tam olarak tanımlamak için 3 uzay boyutuna eklenmesi gereken zaman boyutu.
- Sarkaç
Her salınımı eşit zaman alan, mekanik saatlerde zamanı ölçmek için kullanılan düzenek.
- Kuartz kristali
Üzerine elektrik verildiğinde sabit frekansta titreşen ve birçok bilgisayar ile saatte zaman ölçümünde kullanılan kristal.
- Atom saati
Sezyum-133 atomlarının enerji seviyeleri arasındaki geçişi kullanarak zamanı çok yüksek hassasiyetle ölçen saat; 60 milyar yıllık dilimleri 1 saniye hata payıyla ölçebilir.
- Sezyum-133
Enerji seviyeleri arasındaki geçişi atom saatlerinde zaman standardı olarak kullanılan sezyum izotopu.
- Döngüsellik (osilasyon)
Bir şeyin iki nokta veya durum arasında gidip gelmesi; zamanı hassas ölçmek için kullanılan tekrarlı hareket.
- Frekans
Bir değişimin birim zamandaki tekrar sayısı; arttıkça zaman daha küçük anlara bölünebilir.
- Ân
Zamanın bölünebildiği en küçük dilim; her biri bir öncekinden birazcık farklı olan ve zamanın akışını gösteren fotoğraf karesi benzeri durum.
- Nedensellik
Olayların zihnimizde bir sıra izleyerek birbirini takip etmesi; zamanı algılama biçimimizle ilişkilidir.
- Newtonyen Fizik
Newton'un mutlak zaman ve hareket yasaları temelinde inşa edilen klasik fizik.
- F=ma
Newton'un, bir cisme etkiyen kuvvetin kütle çarpı ivmeye eşit olduğunu ifade eden ünlü hareket yasası.
- Mutlak zaman
Newton'a göre Evren'in her noktasında aynı akan, diğer değişkenlerden bağımsız ve evrensel zaman.
- Başlangıç koşulları
Bir sistemin şu anki konumu, hızı ve üzerindeki kuvvetler gibi, gelecekteki davranışını hesaplamak için gereken bilgiler.
- Maxwell denklemleri
Işık dahil bütün elektromanyetik dalgaların klasik davranışını açıklayan 4 temel denklem.
- Elektromanyetik dalga
Işığı da kapsayan, Maxwell denklemleriyle tanımlanan dalga türü.
- Özel Görelilik Teorisi
Einstein'ın, bütün gözlemciler için ortak bir mutlak zaman olmadığını ve eş zamanlılığın göreli olduğunu gösteren teorisi.
- Genel Görelilik Teorisi
Uzay ve zamanın kütle ve enerjiye bağlı olarak dinamik biçimde büküldüğünü gösteren Einstein teorisi.
- Eş zamanlılık
İki olayın aynı anda gerçekleşmesi; görelilikte gözlemcinin hızına ve referans sistemine göre değişir.
- Eylemsiz referans sistemi
İvmesiz hareket eden gözlem çerçevesi; olayların eş zamanlılığı seçilen bu sisteme göre değişir.
- Nötron yıldızı
Etrafında zamanın da eğilip büküldüğü büyük kütleli, yoğun gök cismi.
- Karadelik
Etrafında uzay-zamanın ve zamanın belirgin şekilde büküldüğü aşırı yoğun kütleli cisim.
- Entropi
Bir sistemin düzensizlik miktarının ölçüsü; daha derinde bir makrodurumu oluşturan mikrodurumların sayısıyla orantılı olgu.
- Termodinamiğin 2. Yasası
Dış dünyayla kütle/enerji alışverişi yapamayan izole sistemlerin toplam entropisinin zamanla artmak zorunda olduğunu söyleyen yasa.
- İzole sistem
Çevresiyle kütle veya enerji alışverişi yapamayan, toplam entropisi zamanla artan sistem.
- Açık sistem
Çevresiyle kütle ve enerji transferi yapabilen, entropisini sabit tutabilen hatta düşürebilen sistem (örn. canlılar).
- Zaman oku
Zihnimizde düzensizlik (entropi) artışıyla zamanın aktığı yön arasında kurulan doğrudan ilişki.
- Makrodurum
Bir sistemin gözlenen genel hali (örn. gazların odaya dağılmış hali).
- Mikrodurum
Bir makrodurumu oluşturabilecek her bir ayrıntılı düzenlenme; sayısı arttıkça entropi yükselir.
- Difüzyon
Moleküllerin yayılarak dağılmasına yol açan, entropi artışına katkıda bulunan süreç.
- Korelasyon
İki olgu arasında ilişki olması ama birinin diğerinin nedeni olmaması durumu; entropi ile zaman arasındaki ilişki gibi.
- Büyük Patlama (Big Bang)
Evren'in aşırı sıcak, küçük, yoğun ve düşük entropili olduğu ilk an; zaman okunun kaynağı olarak referans alınan düşük entropili olay.
- Tekillik
Görelilik denklemlerini en başa kadar takip ettiğimizde ulaşılan sonsuz küçüklükte ve yoğunlukta nokta.
- Kütleçekimsel entropi
Maddenin kütleçekimsel dağılımına bağlı entropi; Erken Evren'de düzgün dağılım nedeniyle olağanüstü düşüktü.
- Isıl ölüm
Bütün madde ve enerjinin uzay-zamana dağıldığı, yıldızların öldüğü, karadeliklerin buharlaştığı maksimum entropi senaryosu.
- Kozmik Enflasyon Teorisi
Erken Evren'in çok hızlı genişlediğini öne süren ve doğruysa zamanın Büyük Patlama'da başlamasını gereksiz kılan teori.
- İnflaton alanı
Büyük Patlama'yı yaratan ve zamanın kendisiyle birlikte sonsuza dek uzanabilen alan.
- Schrödinger Denklemleri
Kuantum mekaniğinde zamanı dinamik bir parça olarak değil, dışarıdan katılan sıradan bir parametre olarak kullanan denklemler.
- Graviton
Kütleçekiminin henüz keşfedilememiş kuantum karşılığı olan varsayımsal parçacık.
- Kuantum kütleçekimi
Kuantum etkileri ile dinamik kütleçekimi etkilerini aynı anda açıklamaya çalışan, henüz doğrulanmamış kuram alanı.
- Her Şeyin Teorisi
Kuantum fiziği ile Genel Görelilik arasındaki düğümleri çözme potansiyeli olan birleştirici teori.
- Sicim Teorisi
Güçlü bir kuantum kütleçekim çerçevesi sunan ama doğayı betimleyen tarafları henüz deneysel olarak doğrulanamamış teori.
- Zamanın A Teorisi (Prezentizm)
Geçmiş, şimdi ve gelecek ayrımının nesnel olduğunu ve zamanın gerçekten aktığını öne süren teori.
- Zamanın B Teorisi (Blok Evren / Eternalizm)
Geçmiş ve geleceğin de en az şimdi kadar gerçek olduğunu, evrensel bir 'şimdi'nin bulunmadığını öne süren teori.