Evrim Dersi 3: Kanunlar, Teoriler ve Evrim

Evrim, canlı popülasyonları içerisindeki gen ve özellik dağılımlarının nesiller içerisindeki değişimidir demiştik. İŞte canlı nesillerinin değişimi yasasına evrim denir. Bu nedenle evrim, bir yasadır. Evrim yasası veya kısaca evrim dediğimizde kastettiğimiz de, gözlediğimiz ve var olduğunu kesin olarak bildiğimiz bu değişimdir.

Gelişim, bir bireyin ömrü içerisinde olup biten değişimlerdir.

Köpeklerin kurtlardan evrimi bariz bir şekilde makro boyutta, gözlenebilir değişimler yaratmıştır. Dolayısıyla bu, makroevrimdir. Sonradan göreceğimiz gibi bu, Yapay Seçilim yoluyla olan bir makroevrimsel değişimdir.

Evcil köpekler ise, kurtların insanlar tarafından en iyi huylu ve arkadaş canlısı olanlarının nesiller boyunca seçilmesiyle evrimleşmiş olan hayvanlardır. Sonradan göreceğimiz gibi bu, Yapay Seçilim yoluyla olan bir makroevrimsel değişimdir.

Ömrünüz içerisinde vücudunuza yaptığınız değişimlerin ezici çoğunluğu, genetik herhangi bir değişim yaratmaz. Dolayısıyla kalıtsal değildir. Bu da, sünnetin bir önceki dersimizde gördüğümüz evrimsel olmayan değişimlere örnek olduğunu gösterir. Sünneti, bir modifikasyon olarak görmek mümkündür. Modifikasyonlar, evrimsel değişim yaratamazlar.

İşte bu tip gözleme dayalı tespitlere bilimde “doğa yasaları”, “kanunlar”, “ilkeler”, veya “prensipler” deriz. Yani o meşhur “doğa yasaları” ve “kanunlar”, doğaya yönelik gözlemlerimizin ifadesinden ibarettirler. Peki nedir kanunlar? Kanunlar, Evren’in dokusu ve yapısından ötürü var olan doğal süreçlerdir.

Bir diğer yasa örneği, kütleçekimidir. Kütleçekimi, cisimlerin birbirlerine doğru hareket etme eğilimlerine yönelik bir yasadır. Gezegenimiz üzerindeki ve Evren içerisindeki bütün kütleli cisimler, birbirlerine doğru hareket etmeye meyillilerdir. Evren’in yapısı ve dokusu değişmediği sürece, kütleçekimi de değişmeyecektir.

Lise derslerinden bileceğiniz bir diğer yasa veya ilke örneği, La Chatelier İlkesi’dir. Kimya bilimi dahilindeki bu yasa, derişim, sıcaklık, hacim veya basınç gibi fiziksel parametreler açısından denge halinde bulunan kimyasalların, her zaman bu denge hâlini korumaya meyilli olduklarına dair tespitimizdir.

Teoriler, doğa yasalarının neden ve nasıl o şekilde olduğunu açıklayan, bilimsel metodun en üst seviyesinde bulunan bilgi bütünleridir. Teoriler, kanunları kapsarlar ve onları açıklarlar. Teoriler üzerinde çalışan bilim insanları, söz konusu kanunların neden ve nasıl o şekilde olduklarını anlamak için araştırmalar, gözlemler ve kontrollü deneyler yaparlar. Bu süreçte geçici açıklamalar, yani hipotezler geliştirirler. Bu hipotezler son derece dar kapsamlıdır ve sınanmayı beklerler. Araştırmacıların çabaları sayesinde bu hipotezler test edilir ve başarılı olanlar teoriye dahil edilir, hatalı olanlarsa elenir ve yeni hipotezlere yol açarlar. Bilim insanları, yıllar süren araştırmalarının sonucu elde ettikleri bulgularını, güvenilir hakemli dergilerde yayınlamaya çalışırlar. Hakemler, makalenin yayınlanacağı alanda uzman diğer bilim insanlarıdır ve yayınlamaya çalıştığınız akademik makalede söylediklerinizin tutarlı ve güvenilir olduğundan emin olmaya çalışırlar. Şüpheleri varsa, araştırmanızı yetersiz, eksik veya hatalı görürlerse, çalışmanızı reddedebilirler. Siz de başa döner, eksiklerinizi kapatır, deneylerinizi gözden geçirir, tekrar yayınlamaya ve bilim insanlarını bulgularınızın bilimselliğine ikna etmeye çalışırsınız. Bu, aşırı zor bir süreçtir; ancak güvenilir bilim, bu şekilde üretilir. Sonrasında eğer ki bulgularınızı başarıyla yayınlarsanız, yüzlerce ve hatta binlerce bilim insanı o bulgularınızı inceler, kendi laboratuvarlarında tekrar ederek denerler ve testlere tabi tutarlar. Kimi zaman bulgular bu şekilde çürütülür; kimi zamansa ek bulgularla desteklenerek geliştirilir. İşte teoriler, bu şekilde özverili ve son derece güvenilir yöntemlerden geçerek inşa edilirler. Yani bilim dilinde teori, halk arasında kullanılan “asılsız iddia” anlamına gelmez.

Bu süreçte geçici açıklamalar, yani hipotezler geliştirirler. Bu hipotezler son derece dar kapsamlıdır ve sınanmayı beklerler. Kanunlar ile teoriler arasındaki köprüyü hipotezler kurarlar. Hipotezler arasından da sadece sınanmış ve bilimin zorlu testlerine direnebilmiş olanları...

Bilim insanları, yıllar süren araştırmalarının sonucu elde ettikleri bulgularını, güvenilir hakemli dergilerde yayınlamaya çalışırlar. Hakemler, makalenin yayınlanacağı alanda uzman diğer bilim insanlarıdır ve yayınlamaya çalıştığınız akademik makalede söylediklerinizin tutarlı ve güvenilir olduğundan emin olmaya çalışırlar. Şüpheleri varsa, araştırmanızı yetersiz, eksik veya hatalı görürlerse, çalışmanızı reddedebilirler.

Isaac Newton, kendi gözlemleri çerçevesinde kütleçekiminin neden ve nasılına bir açıklama geliştirmiş ve cisimlerin birbirlerine eşit ve zıt yönlü çizgisel kuvvetler uyguladıklarını ileri sürmüştür. Bu yeterince başarılıdır, öyle ki, günümüzdeki bütün arabalar, uçaklar, mekanik aletler bu teori sayesinde çalışır. Ancak Newton, 3 boyutlu uzay ile, 1 boyutlu zamanın birbirinden bağımsız olduğunu varsaymıştır. Gözlemleri, bu hatalı varsayımı tespit etmek için yeterli olmamıştır.

Bu hatayı düzelten ve uzay ile zamanın bir bütün olduğunu gösteren ise Albert Einstein’dır. Onun geliştirdiği Görelilik Teorisi, kütleçekiminin cisimler arası çizgisel bir kuvvet ile ilgili olmadığını, kütleli cisimlerin uzay-zaman denen bütünleşik dokuyu bükmesi suretiyle kütleçekim ivmesinin yaratıldığını izah etmeyi başarmıştır. Bu daha güçlü ve daha kapsamlı teori, Newton’un Yerçekimi Teorisi de dahil olmak üzere çok daha geniş bir fizik sahasını kapsar. Newton’u yanlışlamamıştır; sadece kapsamını genişletmiş ve gücünü arttırmıştır.

Günümüzde, kütleçekiminin neden ve nasılını kuantum mekaniği ile birleştirerek açıklamaya çalışan Kuantum Alan Teorisi de, eğer başarılı olursa, bunu bir adım öteye götürecektir.

İşte bizim bir sonraki dersimizden itibaren öğreneceğimiz de, Evrim Teorisi’dir. Evrim Teorisi, doğadaki evrim yasasının neden ve nasıl bu şekilde olduğunu, yani mekanizmalarını açıklayan teoridir. İŞte Evrim Teorisi’ni bu kadar meşhur ve önemli kılan, insanlık tarihinde geliştirilmiş olan en güçlü ve en kapsamlı teorilerden birisi olmasıdır.

Bu alanda çalışan bilim insanlarına evrimsel biyolog denir. Evrimsel biyolog olmak için, illa biyolog olmanız gerekmez. Moleküler biyologlar, genetikçiler, kimyagerler, psikologlar, biyokimyagerler, tıp doktorları, jeologlar gibi birçok bilim insanı, aynı zamanda evrimsel biyolog olabilirler.

Bilim insanları, yıllar süren araştırmalarının sonucu elde ettikleri bulgularını, güvenilir hakemli dergilerde yayınlamaya çalışırlar. Hakemler, makalenin yayınlanacağı alanda uzman diğer bilim insanlarıdır ve yayınlamaya çalıştığınız akademik makalede söylediklerinizin tutarlı ve güvenilir olduğundan emin olmaya çalışırlar. Şüpheleri varsa, araştırmanızı yetersiz, eksik veya hatalı görürlerse, çalışmanızı reddedebilirler. Siz de başa döner, eksiklerinizi kapatır, deneylerinizi gözden geçirir, tekrar yayınlamaya ve bilim insanlarını bulgularınızın bilimselliğine ikna etmeye çalışırsınız. Sonrasında eğer ki bulgularınızı başarıyla yayınlarsanız, yüzlerce ve hatta binlerce bilim insanı o bulgularınızı inceler, kendi laboratuvarlarında tekrar ederek denerler ve testlere tabi tutarlar. Kimi zaman bulgular bu şekilde çürütülür; kimi zamansa ek bulgularla desteklenerek geliştirilir. İşte teoriler, bu şekilde özverili ve son derece güvenilir yöntemlerden geçerek inşa edilirler.

Doğru olan, köpeklerin ortaya çıkışının popülasyon düzeyinde nesiller boyunca genetik değişim (evrim) sonucu oluştuğudur.

Köpeklerin kurtlardan evrimi insan seçimiyle büyük, gözle görülür değişimler yarattığı için makroevrimsel bir örnektir.

Sünnet bireysel bir modifikasyondur, genetik değişim yaratmaz ve bu nedenle kalıtsal değildir; milyonlarca yıl bile uygulansa yeni doğanlar yine foreskin ile doğar.

Bilimsel teori, hipotezlerin test edilmesi, deney ve gözlemler, hakemli yayın ve tekrarlar yoluyla güçlendirilmiş, güvenilir açıklayıcı bilgi bütünüdür.

Teoriler kanunlaşmaz; kanunlar 'ne'yi söylerken teoriler 'neden' ve 'nasıl'ı açıklar; ikisi farklı türde bilimsel bilgi ürünleridir.

Kanunlar sadece gözlemlenen olgunun ne olduğunu tanımlar; neden/nasıl sorularının cevabını teoriler verir.

Yeni teoriler genellikle önceki teorilerin kapsamını genişletir veya düzeltir; örneğin Einstein’ın göreliliği Newton’un yasalarını belirli koşullar altında kapsar ve Newton hâlâ pratik uygulamalarda geçerlidir.

Evrimdir; gelişim bireysel yaşam içindeki değişimdir, oysa köpeklerin ortaya çıkışı popülasyon düzeyinde nesiller boyunca genetik değişim sonucu olmuştur.

Makroevrimdir; insan kaynaklı yapay seçilim sonucunda gözle görülebilir geniş değişimler oluşmuştur.

Ara basamaklar arasında uysallaşma ile birlikte arka bacak genişlemesi, pençe küçülmesi, yerden alçalma (boy kısalması), davranışsal uysallaşma, kuyruk ve kulak yapılarında değişimler ve kürk incelmesi sayılabilir.

Çünkü sünnet birey düzeyinde yapılan bir modifikasyondur ve genetik değişiklik yaratmaz; böylece kalıtsal değildir ve sonraki nesillerin doğum özelliklerini değiştirmez.

Evrim, popülasyon içindeki gen ve özellik dağılımlarının nesiller boyunca değişmesidir.

Doğa yasası, gözlemlerimize dayanarak Evren’in dokusundan kaynaklanan ve 'ne' olduğunu tanımlayan sürekli süreçlerin ifadesidir (ör. kütleçekimi).

Teori, yasaların neden ve nasıl olduğunu açıklayan kapsamlı bilgi bütünüdür; hipotezlerin test edilmesi, deney, gözlem, hakemli yayın ve tekrarlarla inşa edilir ve sürekli sınanır/gelişir.

Hayır; teoriler kanunlaşmaz. Kanunlar 'ne'yi söyler, teoriler 'neden/nasıl'ı açıklar; ikisi farklı rollere sahiptir.

Hayır; bilimsel teori, çok sayıda testten geçmiş, güvenilir ve açıklayıcı bir bilgi düzeyidir, sıradan anlamıyla 'spekülasyon' değildir.

Hayır; moleküler biyologlar, genetikçiler, kimyagerler, psikologlar, tıp doktorları, jeologlar ve diğer disiplinlerden insanlar da evrimsel biyolog olabilirler.

Tilkiler üzerinde yaptırdığı evrim deneyleriyle örnek gösterildi; kurtların evcilleştirilmesi ve davranışsal evrim bağlamında anıldı.

Yerçekimi Teorisi bağlamında anıldı; klasik yerçekimi açıklamasını geliştiren bilim insanı olarak örnek verildi.

Görelilik Teorisi bağlamında anıldı; uzay-zaman kavramını getirerek Newton'un teorisini genişleten bilim insanı olarak örnek verildi.

Le Chatelier İlkesi (La Chatelier İlkesi) örneğinde adı geçen bilim insanı; kimyasal dengeyle ilgili prensip bağlamında anıldı.