Uyuşturucu maddeler neden beynimizin ödül merkezini uyarir?

klinikte günde yirmi tane "internette test çözdüm, dopamin eksikliğim varmış, bana ritalin yazar mısınız" diyen tiplerle uğraştıktan sonra bu soruya cevap vermek bir nebze daha katlanılabilir. internetteki pop psikoloji saçmalıklarının aksine, dopamin öyle sihirli bir "mutluluk hormonu" falan değildir. dopamin temelde bir motivasyon, beklenti ve öğrenme aracıdır.

beynimizin ödül merkezi dediğimiz sistem, kabaca ventral tegmental alan'dan (vta) nükleus akkumbens'e uzanan mezolimbik yolaktır. milyonlarca yıllık evrimsel süreçte bu sistem sadece hayatta kalmamızı sağlamak için gelişti. kalorili bir yemek yediğinde ya da ürediğinde, beynin sana "bunu yapmaya devam et, bu bizim hayatta kalmamız için çok iyi" der ve o bölgeye dopamin salgılar.

uyuşturucu maddeler ise beynin bu sistemini zorla hackleyen moleküler hırsızlardır. sorunda "içindeki hangi madde" demişsin ama mesele tek bir madde değil, her uyuşturucu sınıfının bu sisteme sızmak için kullandığı kendi maymuncuğu var. hepsi finalde aynı yere, o mezolimbik yolağa çıkar.

• kokain ve amfetaminler: bunlar doğrudan dopaminin ortamdan temizlenmesini sağlayan taşıyıcı proteinleri (dat) bloke ederler veya nöronları zorlayıp içerideki bütün dopamini sinaptik aralığa kusmalarını sağlarlar. sonuç, beyin devasa bir dopamin seli altında kalır. beynin o an "vay canına, şu an evrendeki en faydalı ve mükemmel şeyi yapıyorum" sanır.
• eroin ve diğer opioidler: bunlar daha sinsidir. vta bölgesindeki dopamin üretimini sürekli frenleyen gaba adlı baskılayıcı nöronlar vardır. opioidler gidip bu freni boşaltır. fren boşalınca dopamin nöronları kontrolden çıkar ve durmaksızın dopamin pompalar, buna nörobiyolojide disinhibisyon diyoruz.
• nikotin, esrar ve alkol: farklı reseptörler üzerinden (nikotinik asetilkolin, kannabinoid veya gaba/glutamat) dolaylı yoldan yine aynı yolağı uyararak nükleus akkumbens'teki dopamin salınımını artırırlar.

sorun şu ki, beyin böylesine devasa ve yapay bir kimyasal sele alışkın değildir. kendini korumak için zamanla kendi reseptör sayısını azaltır (aşa��ı regülasyon). sonuç ne olur? artık normal ve sağlıklı şeyler (yemek yemek, sohbet etmek, sevdiğin bir hobi) sana zevk vermemeye başlar çünkü sistemin uyarılma eşiği arşa çıkmıştır. madde bağımlılarında gördüğümüz o derin anhedoni (hiçbir şeyden keyif alamama) ve ruhsal çöküş tam olarak bu nörokimyasal harabiyetten gelir.

o yüzden sabahları buz gibi suyla duş alıp "dopamin detoksu" yaptığını sanan tiktok şarlatanlarına kanmayın. nörobiyoloji ve klinik gerçeklik, o renkli videolardakinden çok daha karanlık ve acımasızdır.