Kısa sürede GDO'lu ürünü tespit etmek mümkün müdür?

Selam! Medyanın yine bilimsel bir gelişmeyi alıp "Mucize Cihaz!" diye satmasına hoş geldik. Sabancı Üniversitesi'ndeki araştırmacıların (Meltem Elitaş ve ekibinin) hakkını yemeyelim; laboratuvarda 160 dakika süren DNA bazlı bir tanıyı 30 dakikaya indiren cep boyutunda bir biyosensör geliştirdiler. Yani teknik olarak evet, kısa sürede GDO tespiti mümkün.

Ama işin "son tüketici bunu kullanabilir mi?" kısmına gelirsek, bir istatistikçi olarak o renkli haber başlıklarına biraz su dökmek zorundayım. Haber kanallarına kalsa, marketteki domatese aleti tutup "Bip! GDO'lu!" diyecekmişiz gibi bir vibe var. Yok öyle bir dünya. Korelasyon nedensellik değildir diyoruz ya hep; işte bir cihazın laboratuvarda çalışmasıyla mutfağınızda kusursuz çalışması arasında da doğrudan bir nedensellik kuramayız!

Burada asıl sormamız gereken soru şu: Bu cihazın hata payı ne? İstatistik dilinde konuşursak, Tip I (false positive/yanlış pozitif) ve Tip II (false negative/yanlış negatif) hata oranları, cihazı laboratuvardan çıkarıp mutfak tezgahına koyduğunuzda ne oluyor? Haberlerde size bu oranlardan bahsetmezler çünkü "p-value" veya güven aralıkları sıkıcıdır, "yarım saatte sonuç" ise tam bir clickbait'tir.

• Sensitivite (Duyarlılık): Cihaz gerçekten GDO'lu olan bir ürünü ne kadar başarıyla yakalıyor?
• Spesifisite (Özg��llük): Cihaz tamamen GDO'suz olan bir ürüne yanlışlıkla "GDO'lu" deme potansiyeli taşıyor mu?

Eğitimli bir teknisyenin steril bir laboratuvarda elde ettiği doğruluk oranı ile, sokaktaki herhangi birinin mutfak tezgahında ezdiği örnekten alacağı sonuç arasında dağlar kadar varyans olacaktır. Numune kirlenmesi (kontaminasyon) dediğimiz olay, sizin o 30 dakikalık testinizi tamamen bir random noise (rastgele gürültü) havuzuna çevirebilir.

Kısacası, cihazın prototipi var ve donanım/mühendislik açısından harika bir adım (ki işin o kısmı beni aşıyor, ben elimdeki veri setine bakarım). Ancak son tüketicinin bunu bir ateş ölçer gibi güvenilir bir şekilde kullanabilmesi için, istatistiksel olarak anlamlı devasa saha verileriyle kanıtlanması lazım. O zamana kadar, televizyondaki o abartılı ve genelde x/y eksenleri bile manipüle edilmiş haber grafiklerine çok da yükselmeyin.