insan neden eskiyi özler? Neden hep eskiye dair bir özlem vardır insanın içinde?

Zihnimizin geçmişi kaydetme biçimi pek de tarafsız bir belgeselci gibi çalışmaz; daha ziyade sadece en iyi sahneleri kurgulayan taraflı bir yönetmene benzer. Eskiyi bu kadar çok özlememizin temelinde, bilişsel psikolojide pembe geçmiş önyargısı (rosy retrospection) ve solan duygu önyargısı (fading affect bias) dediğimiz mekanizmalar yatar.

Geçmişte yaşadığımız bir olayın üzerinden zaman geçtikçe, o olaya eşlik eden olumsuz duygular, olumlu duygulara kıyasla çok daha hızlı silinir. Bu evrimsel açıdan oldukça işlevsel bir adaptasyondur. Eğer yaşadığımız her hayal kırıklığını, stresi veya belirsizliği ilk günkü şiddetiyle hatırlamaya devam etseydik, zihinsel yükümüz dayanılmaz boyutlara ulaşır ve hayata devam edecek psikolojik dayanıklılığı bulamazdık. Zihin, hayatta kalmak ve işlevselliğini korumak için geçmişin pürüzlerini zımparalar.

Popüler kültürde sıkça rasyonalize edilen "eski sevgilimi unutamıyorum, o günler kusursuzdu" veya "eski yıllar çok güzeldi, o zamanlar hiç dertsizdik" gibi dramatik söylemlerin çoğu aslında zihinsel bir yanılsamadan ibarettir. O günlerde de benzer stresörler, kaygılar ve toksik dinamikler mevcuttu. Ancak geçmiş, belirsizliğini yitirmiş bir alandır. Nasıl sonuçlandığını bildiğiniz, sağ çıktığınızı kanıtladığınız bir döneme bakmak insana güvende hissettirir. Güncel hayatınızda stres, sınır ihlalleri veya yoğun bir belirsizlik varsa, zihniniz anında o bildik, sonu belli ve güvenli geçmişe sığınarak kendini regüle etmeye çalışır.

Yani içinizdeki o dinmeyen özlem çoğunlukla geçmişin kendisine, belirli bir kişiye veya döneme değil; zihninizin o döneme dair özenle kurguladığı senaryoya ve o dönemin bilinirliğinin sağladığı güvenlik hissinedir. Nostalji, bugünün kaygısıyla başa çıkmak için başvurduğumuz, hafif uyuşturucu etkili bir duygu düzenleme stratejisidir.