Gelecekteki torunlarımız zaman yolculuğunu keşfettiğinde, tarihi değiştirmek yerine izleyici konumunda olurlarsa, bu durum ahlak ve mahremiyet anlayışımızı nasıl dönüştürürdü?

Doğalarına uygun davranmış olurlardı…

Olmuş bitmişe hürmet ve geleceğin güvencesi gereği bir doğa...

Bunun dışındaki her tercih iki yönlü olarak onanmaz sonuçlara gebedir.

İlki türümüzün doğasına geçmişi üzerinden ihanet, ikincisi ise çok daha riskli olanı, geçmişe her müdahalenin geleceğe yönelik sonsuz olasılığa gebe oluşu…

Hiçbir akıllı tür bunu göze almaz, alamaz. Hele ki zaman yolculuğunu keşfedebilecek kadar gelişmiş bir tür ise…

Gelecekte geçmiş olan bizler olmayacağız. Bu nedenle de gelecektekilerin bizle ilgili ve bizim nazarımızda hiçbir tasarrufunun hükmü yoktur. Hükümsüz olanın gerisin geri bize, bugüne etkisi üzerinden bir kaygı da hem uçuk hem de yersizdir. Sevgiyle…

Bence en ilginç değişim, "mahremiyet" kavramında olurdu. Kimse sana müdahale edemiyor olsa bile, bir gün torunlarının hayatındaki en utanç verici ya da en özel anları izleyebileceğini bilmek insanı ister istemez etkilerdi. Muhtemelen insanlar "kimse görmüyor" diye düşündüğü davranışları bile yeniden sorgulardı.  

İtiraf edeyim ben bunu bazen çok sorguluyorum. Vefat eden birinin ruhunun dolaştığını söylerler ya da O seni hep görüyor, her zaman yanında gibi konuşurlar. Gerçekten her anımı görüyor diye bazen sorgularım... 

Ama bir yandan da bunun ahlaki tarafı var: Sırf izleyebiliyor olmak, izleme hakkını verir mi? Bugün bile birinin telefonunu karıştırmak etik değilken, geçmişte yaşamış insanların tüm hayatını gizlice izlemek bence çok daha büyük bir mahremiyet ihlali olurdu.

Bu çok ilginç bir düşünce deneyi. Eğer şu varsayımları kabul edersek:

Zaman yolculuğu mümkün.

Geçmiş değiştirilemiyor.

Geçmiş yalnızca gözlemlenebiliyor.

Gelecekteki insanlar bizi istedikleri anda izleyebiliyor.

O zaman etkiler bilimden çok felsefe, psikoloji, hukuk ve etik alanlarında hissedilirdi.

 Mahremiyet kavramı tamamen değişirdi.

Bugün mahremiyet, "başkaları bilmiyor" anlamına gelir. Böyle bir evrende ise:

Hiçbir sır sonsuza kadar gizli kalamaz.

Tarihteki her konuşma, her karar ve her olay gelecekte incelenebilir.

Mahremiyet yalnızca "şimdiki insanlar" için geçerli olur.

Bu da "Gerçekten yalnız mıyız?" sorusunu doğururdu.

Ahlak anlayışı değişebilirdi

İnsanlar "Kimse görmüyor." düşüncesiyle bazı davranışlarda bulunabilir.

Fakat gelecekte birilerinin her şeyi izleyebileceğini bilirsek:

İnsanlar daha dürüst davranmaya çalışabilir.

Gizli suç işleme motivasyonu azalabilir.

Vicdan kavramı güçlenebilir.

Öte yandan bunun tam tersi de mümkündür:

"Nasıl olsa her şey görülecek." düşüncesi insanlarda sürekli gözetlenme hissi oluşturabilir.

 Psikolojik etkiler. Sürekli izlenme düşüncesi birçok kişide: kaygı, stres, özgür davranamama, paranoya oluşturabilir. Buna karşılık bazı insanlar bunu tamamen normal kabul ederek büyüyebilir. Günümüzde güvenlik kameralarına alışmamız gibi, gelecekte de insanlar buna alışabilir.

Eğer gerçekten gelecekteki torunlarımız geçmişi sadece izleyebiliyor olsaydı, insanlık muhtemelen şu üç büyük dönüşümü yaşardı:

Mahremiyet, kalıcı bir hak olmaktan çıkıp yalnızca zamanla sınırlı bir kavram hâline gelirdi.

Ahlak, "kimse görmüyor" yerine "bir gün herkes görebilir" anlayışına doğru evrilebilirdi.

Psikoloji, sürekli gözlemlenme fikrine uyum sağlamak zorunda kalırdı; bu da hem daha sorumlu davranışları hem de bazı insanlarda yoğun kaygıyı beraberinde getirebilirdi.

Bu senaryo kesin bir gelecek öngörüsü değil, fizik, etik ve insan davranışını bir araya getiren güçlü bir düşünce deneyidir. Gerçek dünyada böyle bir gözlem olanağının var olduğuna dair elimizde şu an hiçbir doğrulanmış kanıt bulunmamaktadır.

             Gelecekteki torunlarımızın şu anımızı gelecekteki bir noktadan izliyor olma olasılığı aslında "tanrısal" bir izleyici problemindeki ahlak felsefesi bakışıyla ele alınabilir.

               Şu anki hayatımızı tanrı veya başka tanıdığımız, kıymet verdiğimiz bir insan bizi izlediği veya gördüğü için mi;  yoksa gerçekten ahlak ve doğru sistemimizi o şekilde inşa ettiğimiz için mi öyle yaşıyoruz ? Başkalarının ya da tanrının (ya da tanrısal bir gelecekten bakan figürün) düşüncesinden çekindiğimiz için belli bir şekilde yönlendirdiğimiz ahlaklılık gerçekten ahlaklılık mıdır ? Ya da gerçekten ahlaksız kişi, ahlaksızlığı hiç düşünmeyen mi, yoksa tüm ahlaksızlıklara aklı erdiği halde onları sergilemeyi tercih etmeyen kişi midir ?

             Bu soru şöyle basit bir gündelik soruya indirgenebilir. Bugün kimse görmüyorken sergilediğimiz her davranışı (problemin doğru tanımı için kişisel alanla ilgili problemleri dışarıda bırakırsak) bizi biri izliyor olsa da sergiler miydik ? 

Bu senaryo iki iç içe geçmiş sorunu barındırıyor: gözlemin ahlaki statüsü ve mahremiyetin anlamının kaybolması. İkisini ayrı ayrı ele almak faydalı olur.

1. İzleyici ahlakı: Müdahale etmemek gerçekten "masum" mudur?

Fiziksel olarak müdahale etmeseler bile, sadece izlemek bile etik açıdan nötr değildir. Panoptikon fikrini hatırlayalım: Bentham'ın tasarladığı hapishanede mahkumlar gözetleniyor olabileceklerini bildikleri için davranışlarını değiştirirler (gözlemci fiilen orada olmasa bile). Torunlarımızın bizi izlediği bir evrende, izlemek pasif bir eylem değil geçmişe yönelik bir güç ilişkisi kurar. Biz bilmesek bile onlar biliyor; bu asimetri  kendi başına bir tahakküm biçimidir.

    Eğer biri boğulmakta olan bir çocuğu izleyip müdahale etmiyorsa, bu  gözlem değil, aktif bir ahlaki tercihtir. Determinist bir evrende belki müdahale etmemeleri zaten "olması gerekeni" gerçekleştirmektir ama bu onları sorumluluktan azat etmez, sadece sorumluluğun doğasını değiştirir.

2. Mahremiyet

Mahremiyet kavramımız temelde zamansal bir varsayıma dayanır: Anlar geçer, unutulur, arşivlenmez. Eğer her anımız kalıcı ve erişilebilir bir izlenebilir geçmiş haline geliyorsa mahremiyet artık saklamak değil gelecekte kimin bakacağını bilmemek olur. Bu, günümüzdeki dijital gözetim tartışmalarının  uç noktaya taşınmış hali gibi düşünülebilir  sadece şirketler ya da devletler değil, henüz doğmamış nesiller bizi izliyor.

Sürekli izlendiğini bilen bir toplum muhtemelen şu yönlerde dönüşür:

Günlük yaşam bir nevi gelecek nesillere sunuma dönüşebilir  tıpkı sosyal medyada olduğu gibi, ama kaçış imkânı olmadan.

Toplumlar, gelecekteki yargıdan çekindiği için normları katılaştırabilir ( tarihsel utanç kültürü).

Tersine, bazı bireyler "zaten izleniyoruz, fark etmez" diyerek tam tersi bir kayıtsızlığa da başvurabilir.

Toplumsal kurallar açısından

Eğer gelecek deterministse izlenmenin "caydırıcılık" işlevi kalmaz, çünkü ne yaparsak yapalım sonuç zaten olacak olandır. Ama insanlar genelde bu felsefeyi pratikte hesaba katmaz; "izleniyorum" bilgisi tek başına davranışı değiştirmeye sağlayabilir.(Ancak belirtmek gerekir ki bu konu literatürde oldukça tartışmalıdır.)

^[1][2][3][4]