Evrim Ağacı Logo Evrim Ağacı
Evrim Ağacı
Reklamı Kapat

Occam ve Usturası: Carl Sagan Prensibi, Bilimin Özü ve Gerçeğe Ulaşma Sistemi

Occam ve Usturası: Carl Sagan Prensibi, Bilimin Özü ve Gerçeğe Ulaşma Sistemi
 İsmailGüderer Görsel Tasarım İsmail Güderer
4 dakika
5,728 Okunma Sayısı
Notlarım
Reklamı Kapat

İnsanlar sürekli 'Bilim her şeyi bilmiyor!' deyip duruyor. E herhalde bilim her şeyi bilmediğini biliyor. Eğer her şeyi bilseydi, artık dururdu. Ama bilimin her şeyi bilmiyor oluşu, aradaki bilinmeyen boşlukları size en çekici gelen peri masalıyla, kafanıza göre doldurabileceğiniz anlamına gelmiyor.

Dara O'Briain (İrlandalı komedyen)

Bu sözün son derece anlamlı olduğunu düşünüyoruz. Elbette, burada komedyen O'Briain bilim ile dini düşünceler arasındaki çekişmeye gönderme yapıyor. Ancak belki bilerek, belki de bilmeyerek, bilimin kalbindeki çok temel bir ilkeye değinmiş oluyor: parsimoni (basitlik) ilkesine. Bu konuyu evrimsel biyoloji perspektifinden buradaki yazımızda işlemiştik; onu da okumanızı önemle tavsiye ederiz.

Yukarıdaki sözde "peri masalı" ile kastedilen, illa ki insanların dini düşünceleri olmak zorunda değil. Bir tür olarak insan, bilemediği, anlayamadığı, algılayamadığı, hakkında az bilgi sahibi olduğu konulardaki boşluklarını, bir başka varlığa/olaya sorumluluğu yükleyerek çözmeye çalışır. Böylelikle içimizi kemirip duran merak duygusunu geçici de olsa bastırabiliriz. Bu, temel bir psikolojik olgudur. Örneğin bir oyun oynarken hataya düştüğümüzde, hatalının biz değil, oyundaki bir kusur olduğunu iddia etmeye çalışırız. Deneyimiz düzgün çalışmadıysa, bizim yapış biçimimiz değil, deney prosedürü hatalıdır, buna inanmayı tercih ederiz. Eğer ki bir şeyi açıklayamıyorsak, onun açıklanamaz olduğunu veya bizim ötemizdeki güçlerle açıklanabileceğine inanmaya meyilliyizdir. Tüm bunlar, insanların "cevap verme ve açıklama sorumluluğundan" kaçmak için geliştirdikleri psikolojik mekanizmalardır. Ve işte bir bilim insanını "bilim insanı" yapan, iyi bir bilim insanını da diğer bilim insanlarından ayıran şey, bu mekanizmayı ne kadar kırabildiği ve bu kısır döngünün dışına ne kadar çıkabildiği ile ölçülür.

Reklamı Kapat

Kısır döngü diyoruz, çünkü cevabı bir başka olaya, güce, olguya atmaya çalışmak, aslında cevap vermek değildir. Cevaptan kaçmaktır. Bilimsel düşünce yöntemi dahilinde bu kısır döngüyü önlemek için, parsimoni ilkesine başvurulur: Bir olayı açıklamaya yönelik yapılan girişimler arasından, en az varsayıma dayananı muhtemelen doğru (veya gerçeğe en yakın) olan açıklamadır. Buna Occam'ın Usturası adı da verilir. 

Dikkat edilecek olursa, bir süreci bilimsel ve objektif olarak açıklamaktan kaçındığımız her anda, aslında bilimin parsimoni ilkesi ile çelişmiş olursunuz: örneğin, yaptığınız deney sonucunun hatalı çıkmasının suçlusunun birey olarak siz değil de, deney prosedürünün kendisi olduğunu söylemeniz çok büyük bir varsayımı beraberinde getirir: o deney prosedürünü bugüne kadar uygulayıp da tutarlı, başarılı, kendini tekrar eden sonuçlar alan sayısız diğer bilim insanının ve tarihte geriye doğru gidildiğinde bu deney prosedürünü ortaya çıkaran tüm süreçler ve kişilerin hepsinin hatalı olması gerektiğini iddia ediyorsunuz demektir! Bu durumun doğru olma ihtimali, sizin hata yapmış olma ihtimalinizden çok ama çok daha düşüktür. Dolayısıyla parsimoni ilkesi, hatayı kendinizde aramanızı söyler. Aynı parsimoni ilkesi, açıklayamadığımız olaylar için hayali, bilimsel olarak desteklen(e)meyen, tekrar tekrar test edilemeyen sözde-cevapların geçerli olmasının muhtemel olmadığını söyler. Çünkü bir süreci açıklamak için somut bir şekilde gözlenebilir bir süreç/olay/olgu yerine hayali ve test edilemeyen bir cevabı kullanmanız, çok büyük bir varsayımı da beraberinde getirir: o hayali süreç/olay/olgunun gerçek olması gerekir. Ancak eğer ki bunu net bir şekilde gösteremiyorsanız, parsimoni ilkesi otomatik olarak bu seçeneği cevaplardan eler.

Ancak dikkat etmek gerekir: ilk verdiğimiz örnekte, deney prosedürü hatalı olamaz mı? Elbette olabilir. Bilimde bunun pek çok örneği ile karşılaşmışızdır. Elbette, deneyi yapanların bireysel hatalarına kıyasla bir prosedürün hatalı olma ihtimali çok ama çok ama çok daha nadir görülen bir durumdur. Bireysel hatalar her an, her gün yapılır; ancak prosedürlerin hatalı olmasına çok daha nadiren rastlanır. Fakat imkansız değildir. Daha karmaşık olan "o prosedürü geliştirip yıllardır uygulayan herkesin hatalı olması" durumu, gerçekten de olan şey olabilir! 

Burada da, bilimin ikinci temel ilkesi devreye girer: "Carl Sagan Prensibi". Her ne kadar Sagan'a atfedilse de, aslında ondan önce başkaları tarafından kullanılmıştır (bilgi için buraya tıklayınız). Ancak kime atfedildiği çok da önemli değildir; özü önemlidir. Olağanüstü iddialar, olağanüstü kanıtlar gerektirir.

Evrim Ağacı'ndan Mesaj

Bu ilke de oldukça basittir: eğer ki parsimoni ilkesini ihlal eden bir şekilde, daha karmaşık bir olasılığın geçerli olduğunu iddia edecekseniz, bu daha fazla varsayıma dayanan iddianızı destekleyecek miktar ve kalitede kanıt sunmanız gerekir. Çünkü doğada "basit olan geçerli olmak zorundadır" diye bir yasa bulunmamaktadır. Ancak "basit olanın geçerli olması muhtemeldir" demek, mantığa uygun olacaktır. Fakat bunun aksi yönde olan bir durumu ispatlayacaksak, delillerimiz de o kadar güçlü olmak zorundadır. 

Bilim, tüm bu kuralları göz önüne alarak, çok titiz bir şekilde sürdürülen bir sistemdir. Bugüne kadar sahip olabildiğimiz hemen her şeyi bize veren bilimdir. Bilim asla %100'e ulaşamaz belki; ancak -mesela- %99'a ulaşabilir. İnsanlığın bugüne kadar geliştirebildiği hiçbir sistem, bilim kadar başarılı olamamıştır; hatta hiçbiri, onun gerçeğe ulaşma ve olay/olgu/süreçleri izah etme gücüyle kıyaslanamaz bile. Bu yüzden ona güvenebiliriz; bu nedenle onun peşinden gideriz. Bilimin güzel tarafı, bilgilerin kimsenin otoritesinden kaynaklanmamasıdır. Eğer ki bir kısmıyla ilgili şüpheniz varsa, bu şüpheyi doğuran araştırmayı ele alabilir, kendi testlerinizden geçirerek güvenilirliğini kontrol edebilirsiniz. Eğer çürütebilirseniz ne ala! Ancak bilimsel inceleme yöntemleriyle çürütemiyorsanız, o bilginin geçerliliği, önünü alamayacağınız bir şekilde daha da güç kazanmış demektir. Bilim, bu şekilde adım adım biriktirilen ve algılanan bilgiler bütünüdür. 

Bugüne kadar yaptığı gibi, bundan sonra da bize gerçekleri en yalın, yakın ve net şekilde verebilecek bilgi türü odur.

Okundu Olarak İşaretle
Bu İçerik Size Ne Hissettirdi?
  • Tebrikler! 25
  • Muhteşem! 8
  • Bilim Budur! 7
  • Mmm... Çok sapyoseksüel! 5
  • İnanılmaz 3
  • Güldürdü 1
  • Umut Verici! 1
  • Merak Uyandırıcı! 1
  • Üzücü! 0
  • Grrr... *@$# 0
  • İğrenç! 0
  • Korkutucu! 0

Evrim Ağacı'na her ay sadece 1 kahve ısmarlayarak destek olmak ister misiniz?

Şu iki siteden birini kullanarak şimdi destek olabilirsiniz:

kreosus.com/evrimagaci | patreon.com/evrimagaci

Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracı kullanılarak 24/01/2021 12:41:02 tarihinde oluşturulmuştur. Evrim Ağacı'ndaki içeriklerin tamamı, birden fazla editör tarafından, durmaksızın elden geçirilmekte, güncellenmekte ve geliştirilmektedir. Dolayısıyla bu çıktının alındığı tarihten sonra yapılan güncellemeleri görmek ve bu içeriğin en güncel halini okumak için lütfen şu adrese gidiniz: https://evrimagaci.org/s/3228

İçerik Kullanım İzinleri: Evrim Ağacı'ndaki yazılı içerikler orijinallerine hiçbir şekilde dokunulmadığı müddetçe izin alınmaksızın paylaşılabilir, kopyalanabilir, yapıştırılabilir, çoğaltılabilir, basılabilir, dağıtılabilir, yayılabilir, alıntılanabilir. Ancak bu içeriklerin hiçbiri izin alınmaksızın değiştirilemez ve değiştirilmiş halleri Evrim Ağacı'na aitmiş gibi sunulamaz. Benzer şekilde, içeriklerin hiçbiri, söz konusu içeriğin açıkça belirtilmiş yazarlarından ve Evrim Ağacı'ndan başkasına aitmiş gibi sunulamaz. Bu sayfa izin alınmaksızın düzenlenemez, Evrim Ağacı logosu, yazar/editör bilgileri ve içeriğin diğer kısımları izin alınmaksızın değiştirilemez veya kaldırılamaz.

Reklamı Kapat
Güncel
Karma
Agora
Hematoloji
Viroloji
Mikrobiyoloji
Carl Sagan
Film
Maskeler
Nörobilim
Uzay
Doğa Gözlemleri
Hayvan
Elektron
Beslenme Bilimi
Deniz
Alkol
Evrimleşme
Aşı
Paleontoloji
Maske Takmak
Tehlike
Koaservat
Kuyruk
Nasa
Mantık
Göğüs Hastalığı
Covıd-19
Daha Fazla İçerik Göster
Daha Fazla İçerik Göster
Yazı Geçmişi
Okuma Geçmişi
Notlarım
İlerleme Durumunu Güncelle
Okudum
Sonra Oku
Not Ekle
Kaldığım Yeri İşaretle
Göz Attım

Evrim Ağacı tarafından otomatik olarak takip edilen işlemleri istediğin zaman durdurabilirsin.
[Site ayalarına git...]

Filtrele
Listele
Bu yazıdaki hareketlerin
Devamını Göster
Filtrele
Listele
Tüm Okuma Geçmişin
Devamını Göster
0/10000
Reklamı Kapat
Türkiye'deki bilimseverlerin buluşma noktasına hoşgeldiniz!

Göster

Şifrenizi mi unuttunuz? Lütfen e-posta adresinizi giriniz. E-posta adresinize şifrenizi sıfırlamak için bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Eğer aktivasyon kodunu almadıysanız lütfen e-posta adresinizi giriniz. Üyeliğinizi aktive etmek için e-posta adresinize bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Close
“Yalnızca aptallar ve ölüler fikirlerini değiştirmezler. Aptallar değiştirmez, ölüler ise değiştiremez.”
John H. Patterson
Geri Bildirim Gönder
Reklamsız Deneyim

Evrim Ağacı'nın çalışmalarına Kreosus, Patreon veya YouTube üzerinden maddi destekte bulunarak hem Türkiye'de bilim anlatıcılığının gelişmesine katkı sağlayabilirsiniz, hem de site ve uygulamamızı reklamsız olarak deneyimleyebilirsiniz. Reklamsız deneyim, Evrim Ağacı'nda çeşitli kısımlarda gösterilen Google reklamlarını ve destek çağrılarını görmediğiniz, daha temiz bir site deneyimi sunmaktadır.

Kreosus

Kreosus'ta her 10₺'lik destek, 1 aylık reklamsız deneyime karşılık geliyor. Bu sayede, tek seferlik destekçilerimiz de, aylık destekçilerimiz de toplam destekleriyle doğru orantılı bir süre boyunca reklamsız deneyim elde edebiliyorlar.

Kreosus destekçilerimizin reklamsız deneyimi, destek olmaya başladıkları anda devreye girmektedir ve ek bir işleme gerek yoktur.

Patreon

Patreon destekçilerimiz, destek miktarından bağımsız olarak, Evrim Ağacı'na destek oldukları süre boyunca reklamsız deneyime erişmeyi sürdürebiliyorlar.

Patreon destekçilerimizin Patreon ile ilişkili e-posta hesapları, Evrim Ağacı'ndaki üyelik e-postaları ile birebir aynı olmalıdır. Patreon destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi 24 saat alabilmektedir.

YouTube

YouTube destekçilerimizin hepsi otomatik olarak reklamsız deneyime şimdilik erişemiyorlar ve şu anda, YouTube üzerinden her destek seviyesine reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. YouTube Destek Sistemi üzerinde sunulan farklı seviyelerin açıklamalarını okuyarak, hangi ayrıcalıklara erişebileceğinizi öğrenebilirsiniz.

Eğer seçtiğiniz seviye reklamsız deneyim ayrıcalığı sunuyorsa, destek olduktan sonra YouTube tarafından gösterilecek olan bağlantıdaki formu doldurarak reklamsız deneyime erişebilirsiniz. YouTube destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi, formu doldurduktan sonra 24-72 saat alabilmektedir.

Diğer Platformlar

Bu 3 platform haricinde destek olan destekçilerimize ne yazık ki reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. Destekleriniz sayesinde sistemlerimizi geliştirmeyi sürdürüyoruz ve umuyoruz bu ayrıcalıkları zamanla genişletebileceğiz.

Giriş yapmayı unutmayın!

Reklamsız deneyim için, maddi desteğiniz ile ilişkilendirilmiş olan Evrim Ağacı hesabınıza üye girişi yapmanız gerekmektedir. Giriş yapmadığınız takdirde reklamları görmeye devam edeceksinizdir.

Destek Ol
Takipçi UP İçerik Soru Cevap

Devamını Oku