Antik Yunan'daki Büyük Varlık Zinciri Algısı, Evrim Fikrinin Yeşermesini Nasıl Önledi?

Antik Yunan'daki Büyük Varlık Zinciri Algısı, Evrim Fikrinin Yeşermesini Nasıl Önledi? American Collections
5 dakika
5,716 Okunma Sayısı
Notlarım
Reklamı Kapat

Bilindiği üzere, her ne kadar Anaksimander gibi büyük Antik Yunan filozofları evrime dair öngörüler sunmuş olsa da, Plato ve ekolü bunu sonradan silip atmıştır. Anaksimander'in doğaya yönelik tespit ve öngörüleri öylesine güçlüdür ki, canlıların ilk olarak suda var olduğunu, sonradan karaya çıktıklarını bile ileri sürmüştür! Plato ve sonrasında öğrencisi Aristo ise bu "evrimsel" değişimi reddetmiştir. Değişen, farklılaşan, evrimleşen türler yerine, hiyerarşiye dayalı bir "Büyük Varlık Zinciri" geliştirmişlerdir.

Büyük Varlık Zinciri'ne ait 16. yüzyıldan kalma bir çizim.
Büyük Varlık Zinciri'ne ait 16. yüzyıldan kalma bir çizim.

Belki de Antik Yunan'da yeşeren evrim görüşünü görmezden gelinmeyecek olsaydı var oluşumuza yönelik geliştirdiğimiz bilimsel açıklamalar çok daha erken yükselişe geçecekti, kim bilir? Çünkü Plato'nun ekolünün felsefe ve erken bilim tarihinde yer etmesi, asırlar, hatta milenyumlar boyunca var oluşumuzu sorgulamamıza engel olmuştur.

Plato ve Aristo tarafından ortaya sürülen Büyük Varlık Zinciri görüşüne göre Tanrı, melekler, şeytanlar ve benzeri mitolojik varlıklar zincirin en üzerinde yer almaktadır. Bunlardan sonra ise insanlar gelmekteydi; ancak erkekler daha üstte, kadınlar ise daha alttaydı. Bu düşünüşü savunan filozofların insanlık tarihine yaptığı en büyük etkilerden birisi, insanın en üstün varlık olmadığı, bunun yerine onun üzerinde olduğu varsayılan mitolojik varlıkları hiyerarşiye dahil etmeleridir. Bu faydalarının bir uzantısı olarak bir zarar da verdiler: İnsanı, Dünya üzerindeki varlıkların en üstünü ilan ettiler. Bu zincirleme hiyerarşi fikri, bilimsel düşünüş ve gelişimin önündeki en büyük engellerden birisi olmuştur 

Reklamı Kapat

Zincirde, insanın altında hayvanlar yer almaktadır; ancak hayvanlar da birçok alt gruba bölünmüştür. Sırasıyla: memeliler, kuşlar, sürüngenler, amfibiler, balinalar, balıklar, ahtapotlar, ıstakozlar, salyangozlar, böcekler, deniz anası ve süngerler... Hatta bu kategorileri de daha alt kategorilere bölmüşlerdir. Hayvanlardan sonra ise, daha alt bir kademe olan bitkiler gelmektedir. Bitkiler, ağaçlar gibi yüksek bitkiler ve çalılar gibi düşük bitkiler olarak iki büyük kategoriye bölünmüştür. Ancak yine bu kategorilerin de birçok alt kategorisi bulunmaktaydı; örneğin meşe, diğer yüksek ağaçlardan daha üstün bir yere sahipti. Bitkilerin altında ise mineraller ve değersiz taşlar gelmektedir. Bu mineraller de, değerlerine göre hiyerarşide kendilerine yer bulmuştur. Bunları daha detaylı olarak "Evrenin Karanlığında Evrimin Işığında" başlıklı kitabımızda okuyabilirsiniz. Ancak anlayacağınız, Plato ve ekolü canlılığı bugün düşündüğümüz gibi bir "ağaç" figürü ile temsil etmek yerine, bir askerî hiyerarşi olarak düzenlemişlerdir.

Bu, felaket demekti. Çünkü bu düşünürlerin felsefe ve ondan doğacak olan bilim üzerindeki etkisi sebebiyle, Büyük Varlık Zinciri gibi tamamen hatalı ve bilim dışı olan bir düşünce de, tüm Dünya'ya ve insanlığın bilişsel gelişimine milenyumlar boyunca egemen olmuştur! Daha 18. yüzyıla gelindiğinde, yani Plato'nun ekolünden 22 asır (2 milenyum) kadar sonra, halen Büyük Varlık Zinciri, canlılığın ana hiyerarşisi olarak kabul edilmekteydi. 

Almanya'da Herder ve Goethe, bu fikri geliştirmeye çalıştılar. Bu ikili, "Naturphilosophie", yani "Doğa Felsefecileri" isimli bir akımdan olan düşünürlerdir. Buna bağlı olarak, Büyük Varlık Zinciri'ne biraz daha fazla bilim katmaya çalışmışlardır. Onlara göre her canlının primitif bir planı bulunmaktadır. Bu primitif (ilkel) yapıya "arketip" ya da "Bauplan" demişlerdir. Her canlının yapısının, bu plandan geldiğini varsaymışlardır. Örneğin her bitki, "Urpflanze" denen basit bitki planından gelmektedir. Bu yapıda tek bir yaprak, tek bir kök, tek gövde bulunmaktadır. Diğer bitkiler, bu arketipin varyasyonları (çeşitleri) olarak doğmaktadır. Bu ikili ve ondan etkilenen diğer düşünürler, hayvanlarda için de benzer bir durum öngörmüşlerdir. Tüm hayvanların, "urfskeleton" adı verilen basit bir planın varyantları olduğunu düşünmüşlerdir. Bu düşünüş, Büyük Varlık Zinciri'ne göre biraz daha bilimsel olsa da, halen bu hatalı zincirin bir devamıdır!

Peki bunca yüzyıl boyunca bu fikre neden kimse karşı çıkmamıştır? Cevap iki kelimedir: Kilise korkusu! Hiç kimse, kiliseyi tatmin eden bu görüşe açıkça meydan okuyamıyordu. Çünkü bu düşünüş, toplumsal, sosyal ve politik hiyerarşiye destek oluyordu. Soame Jenyns, bunu 1757'de açıkça yazıyor:

Evren, koca ve iyi düzenlenmiş bir aile gibidir. Yöneticiler ve uşaklar vardır. Hatta öyle ki evcil hayvanlar bile uygun bir itaat hiyerarşisi içerisindedir. Hepsi yerini bilir ve ona uygun davranır. Bu sayede herkes mutlu olur.

Büyük deha Voltaire ise, işin üstünü örtme meraklısı değildi. Şöyle yazmıştır:

Evrim Ağacı'ndan Mesaj

Bu hiyerarşi, Papa'nın arkasından kardinallerin gelmesini onun arkasından başpiskopos ve piskoposların gelmesini, sonrasında vaizlerin, papazların, basit rahiplerin ve diyakozların gelmesini, ta ki zincir fransiskan rahiplerinde bitene kadar hiyerarşinin devam etmesini isteyenleri memnun etmektedir.

Yani anlayacağınız, kilise korkusu, daha yeni yeni doğmakta olan bilime engel olmuştur!

Voltaire son derece zeki ve sivri dilli bir yazardı. Doğadaki türlere yönelik gözlemlerin, Büyük Varlık Zinciri'ne uymadığını tespit etmiştir. Onun korkusuz açıklamaları da esasen yeni bir ekol değildir; kendisinden önce gelen Descartes ve Leibniz gibi büyük düşünürlerden gücünü almaktadır. Bu yazarlar, daha korkusuz bir şekilde kiliseyi ve öğretilerini sorgulamaya başlamışlardır.

Kilisenin hoşuna giden düşünceye karşı çıkmak ve onlara yönelik korkuyu yenmek, bilimin önünü birdenbire açmaya başlamıştır. Öyle ki Leibniz, nihayetinde "kusursuz evren" görüşünü kırmayı başarmıştır. Tamamen olmasa da...

Leibniz, hiçbir şeyin kusursuz olmadığını; ancak her şeyin kusursuzluğa doğru gidecek biçimde değiştiğini öngörmüştür. Yani bu; kusursuzluğa giden ama henüz kusursuz olmayan, sonsuz bir "evrimsel" süreç öngörmek demektir. Bunun, çağın düşünüşünde nasıl bir etkiye neden olduğunu hayal edebilirsiniz.

Reklamı Kapat

Gerçekten de, sonunda, Leibniz'in doğaya yönelik gözlemleri Büyük Varlık Zinciri'ne yönelik algıyı kökünden değiştirecekti. O, şöyle yazmıştı: "Doğa, sıçrama yapmaz!"

Dolayısıyla birbirinden bağımsız basamaklardan oluşan yaşam hiyerarşisi görüşü, birbirine dönüşen durmaksızın ilerleyen bir sürece değişti. Bu noktadan sonra sistematik biliminin önü açıldı. Bu da nihayetinde, birçok basamaktan sonra, Darwin'i ve Evrim Teorisi'ni doğuracaktı.

Okundu Olarak İşaretle
Bu İçerik Size Ne Hissettirdi?
  • Tebrikler! 7
  • Muhteşem! 5
  • Mmm... Çok sapyoseksüel! 3
  • Umut Verici! 3
  • Bilim Budur! 2
  • Üzücü! 1
  • Grrr... *@$# 1
  • Güldürdü 0
  • İnanılmaz 0
  • Merak Uyandırıcı! 0
  • İğrenç! 0
  • Korkutucu! 0
Kaynaklar ve İleri Okuma
  • M. W. Strickberger. (2000). Evolution. ISBN: 9780763710668. Yayınevi: Jones & Bartlett Publishers.

Evrim Ağacı'na her ay sadece 1 kahve ısmarlayarak destek olmak ister misiniz?

Şu iki siteden birini kullanarak şimdi destek olabilirsiniz:

kreosus.com/evrimagaci | patreon.com/evrimagaci

Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracı kullanılarak 25/09/2021 13:39:12 tarihinde oluşturulmuştur. Evrim Ağacı'ndaki içeriklerin tamamı, birden fazla editör tarafından, durmaksızın elden geçirilmekte, güncellenmekte ve geliştirilmektedir. Dolayısıyla bu çıktının alındığı tarihten sonra yapılan güncellemeleri görmek ve bu içeriğin en güncel halini okumak için lütfen şu adrese gidiniz: https://evrimagaci.org/s/5169

İçerik Kullanım İzinleri: Evrim Ağacı'ndaki yazılı içerikler orijinallerine hiçbir şekilde dokunulmadığı müddetçe izin alınmaksızın paylaşılabilir, kopyalanabilir, yapıştırılabilir, çoğaltılabilir, basılabilir, dağıtılabilir, yayılabilir, alıntılanabilir. Ancak bu içeriklerin hiçbiri izin alınmaksızın değiştirilemez ve değiştirilmiş halleri Evrim Ağacı'na aitmiş gibi sunulamaz. Benzer şekilde, içeriklerin hiçbiri, söz konusu içeriğin açıkça belirtilmiş yazarlarından ve Evrim Ağacı'ndan başkasına aitmiş gibi sunulamaz. Bu sayfa izin alınmaksızın düzenlenemez, Evrim Ağacı logosu, yazar/editör bilgileri ve içeriğin diğer kısımları izin alınmaksızın değiştirilemez veya kaldırılamaz.

Reklamı Kapat
Size Özel
İçerikler
Instagram
Yeni Koronavirüs
Klinik Mikrobiyoloji
Fare
Süpernova
Tahmin
Yaşlılık
Tür
Coronavirus
Davranış
Farmakoloji
Mikrop
Yapay
Eğitim
Aile
Biyoloji
Teyit
Afrika
Abd
Tespit
Yıl
Karanlık Madde
Hayvanlar
Kadın Doğum
Çocuklar
Uydu
Daha Fazla İçerik Göster
Evrim Ağacı'na Destek Ol
Evrim Ağacı'nın %100 okur destekli bir bilim platformu olduğunu biliyor muydunuz? Evrim Ağacı'nın maddi destekçileri arasına katılarak Türkiye'de bilimin yayılmasına güç katmak için hemen buraya tıklayın.
Popüler Yazılar
30 gün
90 gün
1 yıl
EA Akademi
Evrim Ağacı Akademi (ya da kısaca EA Akademi), 2010 yılından beri ürettiğimiz makalelerden oluşan ve kendi kendinizi bilimin çeşitli dallarında eğitebileceğiniz bir çevirim içi eğitim girişimi! Evrim Ağacı Akademi'yi buraya tıklayarak görebilirsiniz. Daha fazla bilgi için buraya tıklayın.
Etkinlik & İlan
Bilim ile ilgili bir etkinlik mi düzenliyorsunuz? Yoksa bilim insanlarını veya bilimseverleri ilgilendiren bir iş, staj, çalıştay, makale çağrısı vb. bir duyurunuz mu var? Etkinlik & İlan Platformumuzda paylaşın, milyonlarca bilimsevere ulaşsın.
Podcast
Evrim Ağacı'nın birçok içeriğinin profesyonel ses sanatçıları tarafından seslendirildiğini biliyor muydunuz? Bunların hepsini Podcast Platformumuzda dinleyebilirsiniz. Ayrıca Spotify, iTunes, Google Podcast ve YouTube bağlantılarını da bir arada bulabilirsiniz.
Yazı Geçmişi
Okuma Geçmişi
Notlarım
İlerleme Durumunu Güncelle
Okudum
Sonra Oku
Not Ekle
Kaldığım Yeri İşaretle
Göz Attım

Evrim Ağacı tarafından otomatik olarak takip edilen işlemleri istediğin zaman durdurabilirsin.
[Site ayalarına git...]

Filtrele
Listele
Bu yazıdaki hareketlerin
Devamını Göster
Filtrele
Listele
Tüm Okuma Geçmişin
Devamını Göster
0/10000

Göster

Şifremi unuttum Üyelik Aktivasyonu

Göster

Şifrenizi mi unuttunuz? Lütfen e-posta adresinizi giriniz. E-posta adresinize şifrenizi sıfırlamak için bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Eğer aktivasyon kodunu almadıysanız lütfen e-posta adresinizi giriniz. Üyeliğinizi aktive etmek için e-posta adresinize bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Close
Geri Bildirim Gönder
Reklamsız Deneyim

Evrim Ağacı'nın çalışmalarına Kreosus, Patreon veya YouTube üzerinden maddi destekte bulunarak hem Türkiye'de bilim anlatıcılığının gelişmesine katkı sağlayabilirsiniz, hem de site ve uygulamamızı reklamsız olarak deneyimleyebilirsiniz. Reklamsız deneyim, Evrim Ağacı'nda çeşitli kısımlarda gösterilen Google reklamlarını ve destek çağrılarını görmediğiniz, daha temiz bir site deneyimi sunmaktadır.

Kreosus

Kreosus'ta her 10₺'lik destek, 1 aylık reklamsız deneyime karşılık geliyor. Bu sayede, tek seferlik destekçilerimiz de, aylık destekçilerimiz de toplam destekleriyle doğru orantılı bir süre boyunca reklamsız deneyim elde edebiliyorlar.

Kreosus destekçilerimizin reklamsız deneyimi, destek olmaya başladıkları anda devreye girmektedir ve ek bir işleme gerek yoktur.

Patreon

Patreon destekçilerimiz, destek miktarından bağımsız olarak, Evrim Ağacı'na destek oldukları süre boyunca reklamsız deneyime erişmeyi sürdürebiliyorlar.

Patreon destekçilerimizin Patreon ile ilişkili e-posta hesapları, Evrim Ağacı'ndaki üyelik e-postaları ile birebir aynı olmalıdır. Patreon destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi 24 saat alabilmektedir.

YouTube

YouTube destekçilerimizin hepsi otomatik olarak reklamsız deneyime şimdilik erişemiyorlar ve şu anda, YouTube üzerinden her destek seviyesine reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. YouTube Destek Sistemi üzerinde sunulan farklı seviyelerin açıklamalarını okuyarak, hangi ayrıcalıklara erişebileceğinizi öğrenebilirsiniz.

Eğer seçtiğiniz seviye reklamsız deneyim ayrıcalığı sunuyorsa, destek olduktan sonra YouTube tarafından gösterilecek olan bağlantıdaki formu doldurarak reklamsız deneyime erişebilirsiniz. YouTube destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi, formu doldurduktan sonra 24-72 saat alabilmektedir.

Diğer Platformlar

Bu 3 platform haricinde destek olan destekçilerimize ne yazık ki reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. Destekleriniz sayesinde sistemlerimizi geliştirmeyi sürdürüyoruz ve umuyoruz bu ayrıcalıkları zamanla genişletebileceğiz.

Giriş yapmayı unutmayın!

Reklamsız deneyim için, maddi desteğiniz ile ilişkilendirilmiş olan Evrim Ağacı hesabınıza üye girişi yapmanız gerekmektedir. Giriş yapmadığınız takdirde reklamları görmeye devam edeceksinizdir.

Destek Ol
Sizi Takip Ediyor

Devamını Oku
Evrim Ağacı Uygulamasını
İndir
Chromium Tabanlı Mobil Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
İlk birkaç girişinizde zaten tarayıcınız size uygulamamızı indirmeyi önerecek. Önerideki tuşa tıklayarak uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu öneriyi, yukarıdaki videoda görebilirsiniz. Eğer bu öneri artık gözükmüyorsa, Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Chromium Tabanlı Masaüstü Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
Yeni uygulamamızı kurmak için tarayıcı çubuğundaki kurulum tuşuna tıklayın. "Yükle" (Install) tuşuna basarak kurulumu tamamlayın. Dilerseniz, Evrim Ağacı İleri Web Uygulaması'nı görev çubuğunuza sabitleyin. Uygulama logosuna sağ tıklayıp, "Görev Çubuğuna Sabitle" seçeneğine tıklayabilirsiniz. Eğer bu seçenek gözükmüyorsa, tarayıcının Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Safari Mobil Uygulama
Sırasıyla Paylaş -> Ana Ekrana Ekle -> Ekle tuşlarına basarak yeni mobil uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu basamakları görmek için yukarıdaki videoyu izleyebilirsiniz.

Daha fazla bilgi almak için tıklayın