Cemile’yi bitirdiğinde insanın içinde garip bir sessizlik olur. Ne büyük laflar, ne yüksek dramlar… Ama bir şey yer değiştirir. Sanki aşk dediğin şeyin aslında ne olduğunu ilk kez bu kadar sade, bu kadar dürüst bir yerden görmüşsündür.

Cengiz Aytmatov bu hikâyede bağırmaz. Aşkı kutsamaz, süslemez, idealize etmez. Aksine onu çok insani, çok kırılgan bir yerden anlatır. Savaş vardır, yoksulluk vardır, gelenek vardır. Ama tam onların ortasında, beklenmedik bir yerden Cemile çıkar.

Cemile sessiz bir isyan gibidir. Kimseye meydan okumaz ama kimseye de ait olmak istemez. Onun Daniyar’a yaklaşması büyük sözlerle olmaz. Daha çok bakışlarla, susarak, yürürken yan yana gelerek olur. Aytmatov’un şu cümlesi bunu çok iyi anlatır:

“Cemile gülmüyordu ama içindeki ışık her şeyi aydınlatıyordu.”

Bu hikâyede aşk, sahip olmak değildir. Kurtarmak hiç değildir. Daha çok birinin yanında kendin olabilmektir. Daniyar’ın sessizliği, Cemile’nin cesaretiyle birleştiğinde ortaya çok saf bir şey çıkar: Birlikte susabilme hâli.

Ve anlatıcı Seyit, aslında hikâyenin kalbi biraz da ondadır. Çünkü o, bu aşkı izlerken büyür. Aşkı yaşayarak değil, tanık olarak öğrenir. Belki de bu yüzden Cemile onun için sadece bir kadın değil, bir eşiğin adıdır. Aytmatov bunu çok sade söyler:

“O yaz, ilk kez insan ruhunun ne kadar derin olduğunu anladım.”

Cemile’yi özel yapan şey, mutlu son vaat etmemesidir. Okura “herkes cesur olsun” demez. Ama şunu gösterir:, bazı insanlar bir kez gerçekten yaşar, sonra bedeli neyse öder. Bazılarıysa hiç yaşamadan güvenli kalır.

Bu kitap bana hep şunu düşündürür:
Aşk bazen bir kişiye değil, kendi hayatına sadık kalma cesaretine duyulur.

Ve belki de bu yüzden Louis Aragon’un dediği gibi, bu gerçekten de “dünyanın en güzel aşk hikâyelerinden biri”dir. Çünkü sessizdir. Çünkü abartısızdır. Çünkü gerçek hayata çok yakındır.

gerçekten bayağı iyi bir podcast kulağı duyan herkes dinlemeli

Sanki kitabı kapatmışız da masada hâlâ Camus oturuyormuş gibi.

Camus Sisifos Söyleni’nde aslında çok basit ama çok rahatsız edici bir şey söylüyor. Hayatın anlamı yok olabilir. Bu ihtimali inkâr etmiyor, süslemiyor, yumuşatmıyor. Ama hemen ardından şunu soruyor:
“Peki, ne yapacağız?”

En başta söylediği cümle hâlâ insanın içine oturur:“ Gerçekten ciddi olan tek bir felsefi sorun vardır. intihar.” Bu cümle gösterişli değildir ama dürüsttür. Camus burada büyük teorilerle ilgilenmez. Şunu sorar .Eğer hayat anlamsızsa, yaşamaya devam etmenin bir gerekçesi var mı? Ve cevabı şaşırtıcı biçimde nettir. Evet, Sisifos’un hikâyesi tam da bu yüzden önemlidir. Kayayı yukarı iter, kaya düşer, Sisifos geri iner. Boşuna. Sonu yok. Camus bu noktada romantikleşmez. “Ama bir gün…” demez. Kaya hep düşer ve tam burada asıl cümle gelir:“ Kayayı itme mücadelesinin kendisi, bir insan yüreğini doldurmaya yeter.” Bu cümle bana hep şunu düşündürür. Hayat bizi tatmin etmek zorunda değil. Ama biz yine de onun içinde bir tutum alabiliriz. Camus’nün isyanı gürültülü değildir. İntihar etmemektir. Umut masallarına sığınmamaktır. Gerçeği bilerek yaşamaktır.

En çok yanlış anlaşılan cümle ise şudur:
“Sisifos’u mutlu olarak tasarlamak gerekir.” Bu mutluluk Instagram mutluluğu değildir. Neşe, kahkaha, hafiflik hiç değildir. Bu, “başka bir dünya yok ve ben buradayım” demenin sert sakinliğidir. Sisifos bilir: Kaya yine düşecek. Ama yine de iter. Çünkü artık kaderle pazarlık yapmaz. Bence Camus’nün söylediği şey şudur: Hayat anlamsız olabilir ama sen anlamsız olmak zorunda değilsin. Yaşamak, sonucu olmayan bir emeği her gün yeniden üstlenmektir.

Sessizce.
Kimse alkışlamaz.
Kimse fark etmez.

Ama yine de, her sabah kayaya doğru yürürsün.
Ve bu yürüyüş, bir tür cevaptır.