Bu Reklamı Kapat
Bu Reklamı Kapat

Erken Homininler: 'Sahelanthropus', 'Orrorin' ve 'Ardipithecus'

Erken Homininler: 'Sahelanthropus', 'Orrorin' ve 'Ardipithecus'
18 dakika
5,721

İnsan soy hattının ilk üyeleri, bizleri diğer primatlardan ayıran özelliklerden yoksundur. Her ne kadar araştırmak zor olsa da, artık ilk annemizi bulmaya eskisinden daha yakınız.

Şimdiye kadar bizi ve fosil akrabalarımızı içeren soy hattının başından geçen evrimsel süreci tam olarak bilmiyorduk ve Afrika’da yaşayan insansılar ile olan filogenetik yakınlığımız tartışma konusuydu. Goriller ve şempanzeler sahip oldukları morfolojik ve davranışsal benzerliklerinden ötürü (örneğin el parmak/tarak kemikleri eklemleri üzerine yürüme hareketlerinin ortak olması gibi) birbirleri ile “yakın ilişkili” türler olarak kabul ediliyordu. Ancak moleküler araştırmalar bu kabulün yanlış olduğunu gösterdi: Şempanzeler bizlere, gorillerden daha yakındı (örneğin Bailey 1993, Wildman et al. 2003). Ortak atadan geldiği düşünülen günümüz Afrika insansılarının birbirine benzer özellikleri, erken homininler ve şempanzeler ile olan ortak atalarımızın da günümüz Afrika insansıları ile benzer morfolojik ve davranışsal özellikler taşıdığını gösterdi. Bazı erken hominin türlerinin keşfi ile de bu varsayımları incelemek mümkün oldu.

Bu Reklamı Kapat

1960’larda yapılan moleküler ve immünolojik çalışmalar insan ve şempanzelerin son ortak atasının 5-8 milyon yıl önce (myö) yaşadığını gösteriyordu (örneğin Steiper & Young, 2006). Bu genetik bazlı hipotezi oluşturmak için farklı grupların, bahsi geçen zaman aralıklarını temsil eden tortuları keşfetmek için yoğun çaba harcaması gerekti. Ekiplerin azmi ve sıkı çalışması, kalıntıları insan ve şempanzenin ayrılma tarihine işaret eden, erken homininlere ait yeni cinslerin keşfine ortam hazırladı. 1994 yılında dünya Ardipithecus ramidus (4.4 myö) ile tanıştı (White et al. 1994, 1995, WoldeGabriel et al. 1994). Ondan biraz sonra daha eski homininler keşfedildi: Orrorin tugenensis (6.0 - 5.7 myö, Pickford & Senut 2001, Senut et al. 2001, Sawada et al. 2002), Sahelanthropus tchadensis (7-6 myö, Brunet et al. 2002, 2005, Vignaud et al. 2002) ve Ardipithecus kadabba (5.8 - 5.2 myö, Haile-Selassie 2001, WoldeGabriel et al. 2001).

Bu erken homininler, kendilerinden daha sonra var olan homininlerin sahip olduğu özelliklerden yoksundur. Tabii ki hominin soy hattına dahil edilmelerini sağlayan belli başlı özellikleri mevcuttur: körelmiş köpek dişleri, C/P3 sivrilme kompleksinin olmayışı ve alışkanlık veya zorunluluk sonucunda iki ayak üzerinde yürümek için postkranyal iskeletin özellikle pelvis ve arka bacak kısmında görülen morfolojik adaptasyonlar. İki ayak üzerinde durabilmek homininlerin en has özelliklerinden biridir ve bulunan fosiller bu özellikleri gözden geçirilerek hominin kladına eklenebilir, ancak bu alanda çalışan birçok araştırmacı da hominin olarak sınıflandırılmasına itiraz etmektedir (Wolpoff et al. 2002, 2006, Andrews & Harrison, 2005, Harrison, 2010, Wood & Harrison, 2011).

Bu Reklamı Kapat

Sahelanthropus tchadensis

Sahelanthropus tchadensis, Toros-Menalla bölgesinde yürütülen Paléoanthropologique Franco-Tchadienne Görevi esnasında keşfedildi (Brunet et al. 2002) ve şimdiye kadar keşfedilen en eski hominin fosili olma özelliği taşıyor. Ancak fosilin yaşı biyokronolojik olarak belirlenebildi (Vignaud et al. 2002) çünkü Doğu Afrika bölgesine kıyasla Toros-Menalla bölgesinde volkanik kayaç oluşumunun görülmemesi radyometrik tarihlendirme yapmayı engelliyordu. İlk tahminler Sahelanthropus’un yaşının 7-6 milyon yıl olduğuydu ancak sonralarda 10Be kullanılarak yapılan kozmojenik çekirdek taramaları bu aralığı 7.2-6.8 milyon yıla çekti (Lebatard et al. 2008).

Harita erken homininlerin yaşadıkları bölgeleri ve bazı örneklerin keşfediliği yerleri gösteriyor.
Harita erken homininlerin yaşadıkları bölgeleri ve bazı örneklerin keşfediliği yerleri gösteriyor.
2013 Nature Education Örnek görselleri Brunet et al. 2002 (Sahelanthropus), Semaw et al. 2005 (Gona Ardipithecus ramidus), Haile-Selassie 2001 (Ardipithecus kadabba), White et al. 2009 (Ardipithecus ramidus), Senut et al. 2001 (Orrorin) çalışmalarından alınmıştır.

Bulunan örnekler tamamiyle korunmuş ancak ezilmiş kafatasını (TM 266-01-60-1), izole olmuş çene ve dişleri (Brunet et al. 2002, 2005) içeriyordu. Kafatası ilkel bir görünüm barındırıyor olsa da, sonraki homininler ile paylaştığı özellikler onun hominin soy hattına girmesine yardımcı oldu. Bu özellikler ise şunlardı: körelmiş köpek dişleri, C/P3 sivrilme kompleksinin yokluğu ve iki ayak üzerinde durma ve yürümeyi çağrıştıracak biçimde foramen magnumu kafatasının ön tarafına doğru ve göz çukuru düzlemine dik olarak konumlanmış olan kısa bir kafatası tabanı (Görsel 2, Brunet et al. 2002, Guy et al. 2005, Zollikofer et al. 2005).

Şempanze, modern insan ve Sahelanthropus’ta foramen magnum konumunun (beyaz okla gösterilmiştir) kıyaslaması. Görüntü kafatasının altından alınmıştır. Görüldüğü üzere, şempanzenin foramen magnumu kafatasının arkasında bulunuyorken, modern insanda önüne doğru konumlanmıştır. Sahelanthropus’un foramen magnumu ise şempanzeninkine nazaran daha önde ve modern insana çok yakın konumdadır. Brunet ve ekibi (2002, 2005) tarafından bu yapı göz önüne alınarak Sahelanthropus’un kafasını modern insana benzer şekilde taşıdığı öne sürüldü ve bu yüzden iki ayak üzerine kalkabildikleri tahmin edildi.
Şempanze, modern insan ve Sahelanthropus’ta foramen magnum konumunun (beyaz okla gösterilmiştir) kıyaslaması. Görüntü kafatasının altından alınmıştır. Görüldüğü üzere, şempanzenin foramen magnumu kafatasının arkasında bulunuyorken, modern insanda önüne doğru konumlanmıştır. Sahelanthropus’un foramen magnumu ise şempanzeninkine nazaran daha önde ve modern insana çok yakın konumdadır. Brunet ve ekibi (2002, 2005) tarafından bu yapı göz önüne alınarak Sahelanthropus’un kafasını modern insana benzer şekilde taşıdığı öne sürüldü ve bu yüzden iki ayak üzerine kalkabildikleri tahmin edildi.
2013 Nature Education Sahelanthropus görseli Zollikofer et al. 2005 çalışmasından alınmıştır.

Fakat Sahelanthropus için bu özelliklere bakarak “hominin” demek, devamında birçok tartışmaya yol açtı. Köpek dişleri ve kaş kemerleri göz önünde bulundurulduğunda, kafatasının bir erkeğe ait olduğu düşünüldü. Ardından bazı bilim insanlarınca kaş kemeri ile cinsiyet arasında sıkı bir bağlantı olmadığı iddia edildi ve yapılan detaylı araştırmalar sonucu kafatasının bir dişiye ait olduğu netleşmiş oldu (Wolpoff et al. 2002, Andrews & Harrison 2005). Devamında ise bilim insanları, pelvis ve femur gibi postkranyal yapıya ait fosil örnekleri incelenmeden türün iki ayak üzerine kalkıp kalkmadığını anlamanın mümkün olmadığını ve foramen magnumun konumu ile kısa kafatası tabanı taksonomik değer ve işlevsel önem açısından net sonuçlar vermediğinden tahmin üretmek için daha erken olduğunu söylediler (Wolpoff et al. 2002, 2006, Andrews & Harrison 2005, Wood & Harrison 2011).

Evrim Ağacı'ndan Mesaj

Orrorin tugenensis

Orrorin tugenensis’e ait kalıntılar Kenya’nın Tugen Tepeleri’ndeki Lukeino Oluşumları’nda (Görsel 1) Kenya Paleontoloji Araştırması ekibi tarafından keşfedildi. Kalıntılar arasında çene parçaları, izole olmuş dişler ve bazı postkranyal yapılar mevcuttu (Senut et al. 2001). Köpek dişlerinin büyük, üç köşeli ve sivri uçlu yapısı, diş yapısının insansılara benzediğini gösteriyordu (Senut et al. 2001), bu yüzden Orrorin’in hominin sayılıp sayılmayacağına ilişkin tartışmalar, bu türün iki ayağa kalkma alışkanlığına sahip olduğu olasılığı üzerinde birleşti.

En önemli bulgulardan birisi olan proksimal femur (BAR 1002'00), bu tür için tartışmaların odak noktasıydı çünkü bu eklem bölgesi tam olarak iki ayaklılığa uygun olup olmadığını gösteriyordu. Proksimal femur, daha sonra yaşamış olan homininlerle bazı özellikleri paylaşıyordu ve daha uzun ve önden arkaya basık femur boynu, bu bölgenin üst tarafının alta göre daha kalın bir kortekse sahip olması, obturator externus oluğunun varlığı ve kabarık bir gluteal tümseği gibi özellikler (Senut et al. 2001, Pickford et al. 2002, Galik et al. 2004) Orrorin’in iki ayak üzerine kalkabildiğine işaret ediyordu. Özellikle de femur boynundaki asimetrik kortikal kemik dağılımı üzerinde duruluyordu (Görsel 3, Pickford et al. 2002, Galik et al. 2004). Ancak birçok araştırmacı ekibin kullandığı metodu sorgulamaya başladı. Bazıları ise alt femur boynu korteksinin daha kalın olduğunu gösteren CT taramalarının kalitesi hakkında emin değildi (Ohman et al. 2005, White 2006). Tüm eleştirilerin ortak noktası ise, ekibin araştırmalarının Orrorin’in zorunlu olarak mı iki ayakta yaşadığı yoksa gerektiği zamanlarda mı kalktığını kesin olarak yansıtmadığı iddiasıydı (Andrews & Harrison 2005). Öte yandan, Senut (2001) ve Pickford’un (2002) ekibi, Orrorin femurlarının Homo sapiens’e Australopithecus türünden daha fazla benzediğini, bu yüzden de Homo cins adını alması, Australopithecus’un da insan evrim ağacında başka bir dala kaydırılması gerektiğini iddia ediyordu. Ancak Richmond ve Jungers (2008) tarafından yapılan morfometrik çalışmalar neticesinde Orrorin’in morfolojik olarak Pliyosen Devri’nde yaşamış olan homininlere benzediği, Homo ve günümüz büyük insansılardan farklı olduğu, dolayısıyla Pliyosen homininleri gibi iki ayak üzerinde durmuş olabileceği ortaya çıktı.

Orrorin tugenensis’e ait örneklerden BAR 1002’00’ın femur boynunun CT taraması. En soldaki görüntüde femur boynundan alınan enine kesitlerin yeri (orta ve sağdaki görüntüler) gösteriliyor. Femur boynundaki kortikal kemiklerin dağılımı asimetrik ve korteksin alt kısmı (mavi ok ile gösterilen) üst kısmından (sarı ok ile gösterilen) daha kalındır. Modern insanlar da kortikal kemikte benzer asimetrik dağılıma sahipken Afrika insansıları daha simetrik dağılıma sahiptir ve bunun nedeni iki ayaklılık ile dört ayaklılığın ayağa farklı yükler uygulamasıdır.
Orrorin tugenensis’e ait örneklerden BAR 1002’00’ın femur boynunun CT taraması. En soldaki görüntüde femur boynundan alınan enine kesitlerin yeri (orta ve sağdaki görüntüler) gösteriliyor. Femur boynundaki kortikal kemiklerin dağılımı asimetrik ve korteksin alt kısmı (mavi ok ile gösterilen) üst kısmından (sarı ok ile gösterilen) daha kalındır. Modern insanlar da kortikal kemikte benzer asimetrik dağılıma sahipken Afrika insansıları daha simetrik dağılıma sahiptir ve bunun nedeni iki ayaklılık ile dört ayaklılığın ayağa farklı yükler uygulamasıdır.
2013 Nature Education Görsel Pickford et al. 2002 çalışmasından alınmıştır.

Ardipithecus kadabba

Ardipithecus kadabba ile Miyosen Devri Etiyopyasındaki Orta Awash bölgesinin batı kısmında bulunan örnekler sayesinde tanışıldı (Görsel 1). Bu çalışma alanının Asa Koma (5.54-5.77 myö) ve Kuseralee (5.2 myö) Üyelerinden elde edilen bulgular çeneye ait kalıntılar, izole olmuş dişler ve birkaç postkranyal parçayı içeriyordu (Haile-Selassie 2001, WoldeGabriel et al. 2001, Haile-Selassie et al. 2004, Renne et al. 2009). İlk araştırmaların ardından bu tür, Ardipithecus ramidus türünün alt türü olarak sınıflandırıldı (Haile-Selassie 2001) ancak sonrasında C/P3 kompleksi morfolojisi işlevsel sivrilme işaretleri gösterdiğinden insan soy hattına işlendi (Görsel 4, Haile-Selassie et al. 2004, 2009). Bulunan postkranyal parçalardan ayak parmak yapısına ait olan kemiklerde “dorsal canting (kemik sırtının tümsek oluşturacak biçimde eğik olması)” gözlendi. Bu özellikler Ardipithecus kadabba’nın parmaklarını yerden kaldırabildiğini gösteriyordu ve iki ayak üzerine kalkabildiğine işaretti (Latimer & Lovejoy 1990), dolayısıyla bu türü sonraki homininlere benzer kılıyordu (Haile-Selassie 2001, Haile-Selassie et al. 2009). Ancak ayak parmağı genç bireyden (Kuseralee Üyesinden), diş yapısı ise daha yaşlı bireyden (Asa Koma Üyesinden) alınmıştı. Bu bazı tartışmaları da beraberinde getirdi (Begun 2004).

Üstteki görüntü: Ar. kadabba’ya ait ilkel üst köpek dişi görüntüleri onun soy hattında Ar. Ramidus’tan farklı bir tür olarak gösterilmesine neden olmuştur. Üst sol görüntü: Ar. kadabba’nın üst köpek ve alt küçük azı dişinin bir dişi şempanzenin dişleri ile kıyaslaması. Büyük ve üç köşeli üst köpek dişleri görülebiliyor. Üst sağ görüntü: Ar. kadabba’nın üst köpek dişi ile Ar. ramidus ve Au. afarensis’in köpek dişlerinin kıyaslaması. Ar. kadabba’nın sahip olduğu üç köşeli diş yapısının Au. afarensis’te kesici dişe benzer şekilde değiştiği görülebiliyor. Alt görüntü: Ar. kadabba’nın ayak parmak yapısına ait olan kemiklerin şempanze ve Au. afarensis’in kemikleri ile kıyaslaması. Ar. kadabba ve Au. afarensis’in sahip olduğu “dorsal canting” insansıdakilere benzemediği halde modern insanın sahip olduğu dorsal canting’e benziyor.
Üstteki görüntü: Ar. kadabba’ya ait ilkel üst köpek dişi görüntüleri onun soy hattında Ar. Ramidus’tan farklı bir tür olarak gösterilmesine neden olmuştur. Üst sol görüntü: Ar. kadabba’nın üst köpek ve alt küçük azı dişinin bir dişi şempanzenin dişleri ile kıyaslaması. Büyük ve üç köşeli üst köpek dişleri görülebiliyor. Üst sağ görüntü: Ar. kadabba’nın üst köpek dişi ile Ar. ramidus ve Au. afarensis’in köpek dişlerinin kıyaslaması. Ar. kadabba’nın sahip olduğu üç köşeli diş yapısının Au. afarensis’te kesici dişe benzer şekilde değiştiği görülebiliyor. Alt görüntü: Ar. kadabba’nın ayak parmak yapısına ait olan kemiklerin şempanze ve Au. afarensis’in kemikleri ile kıyaslaması. Ar. kadabba ve Au. afarensis’in sahip olduğu “dorsal canting” insansıdakilere benzemediği halde modern insanın sahip olduğu dorsal canting’e benziyor.
2013 Nature Education Üstteki görseller Haile-Selassie et al. 2004 çalışmasından; alttaki örnek görselleri Haile-Selassie et al. 2009 çalışmasından alınmıştır.

Ardipithecus ramidus

Ardipithecus ramidus’un Ar. kadabba’nın soyundan olduğu tahmin ediliyor (Haile-Selassie et al. 2009). Ar. ramidus örnekleri Orta Awash projesi kapsamında Etiyopya’nın Orta Awash bölgesindeki Aramis’ten (4.4 myö) ve Gona Paleantoloji Araştırması kapsamında yine Etiyopya’nın Gona bölgesindeki As Duma’dan (4.51-4.32 myö) elde edildi (Görsel 1, White et al. 1994, 2009a, WoldeGabriel et al. 1994, Semaw et al. 2005). Ardipithecus ramidus, erken homininler arasında en fazla parçası bulunan (Aramis’ten 110 parça) fosil olma özelliği ile öne çıkıyor. Bunlardan en eksiksiz ve en önemlisi olan ARA-VP-6/500 iskeleti “Ardi” ismiyle anılıyor (White et al. 2009).

Ar. ramidus ile sonraki homininleri ilişkilendiren en önemli özellikler ise şöyle: küçük ve körelmiş köpek dişleri, küçülmüş köpek dişlerinde dimorfizm (çift biçimlilik), işlevini yitirmiş C/P3 sivrilme kompleksi, ön tarafta konumlanmış foramen magnum ve derin kalça çentiği, kalçanın ön altında çıkıntı, bel kemiğinde tahmini eğrilik ve ayak parmağındaki kemik sırtı tümsekliği gibi iki ayak üzerinde yürümeye uygun morfolojik özellikler (Görsel 5, White et al. 1994, 2009a, Semaw et al. 2005; Suwa et al. 2009a, 2009b, Lovejoy et al. 2009b, 2009c). Ancak aynı zamanda Ardi bazı ilkel özellikler de gösteriyordu, özellikle de postkranyal parçalarda: tamamen zıt olan ayak baş parmağı, ayakta uzunlamasına kemerin yokluğu, ön ve arka uzuvlarının eşit uzunlukta olması ve alçak pelvis yapısı (Görsel 5, White et al. 2009a, Lovejoy et al. 2009a, 2009b, 2009c, 2009d). Ardi modern ve ilkel vücut yapıları ile adeta bir mozaik yapı gibiydi. Bu özellikler göz önüne alındığında Ardi istediği zaman iki ayak üzerine kalkabiliyordu ve ayakları yere tamamen basarak dört ayak üzerinde yürüme özelliği sayesinde de ağaçlara tırmanabiliyordu (Lovejoy et al. 2009d). Bu durum, Ardi’nin şempanzeye benzer son ortak ata olarak nitelendirilmesinin de çöpe gitmesine neden oldu ve yaşayan şempanzelerin çok daha özelleşmiş olduğu ortaya konuldu (Lovejoy et al. 2009d).

Bu Reklamı Kapat

Üst görüntü: Ar. ramidus’a ait diş yapısı (ortada) ile modern insana (solda) ve şempanzeye (sağda) ait olanın kıyaslaması. Görüldüğü üzere, Ar. ramidus’un köpek dişi şempanzeye nazaran körelmiş ve C/P3 sivrilme kompleksinin fonksiyonel bir parçası olmaktan çıkmıştır, bu haliyle modern insanınkine daha fazla benziyor. Alt görüntü, sol: Ar. ramidus, modern insan (Homo sapiens), Au. afarensis ve şempanzenin (P. Troglodytes) kalça kemiği kıyaslaması. Ar. ramidus’un modern insan ve Au. afarensis ile paylaştığı iki ayaklılık ile ilişkili olan özellikler: kalçanın ön altında çıkıntı (sarı ile gösterilen) ve derin kalça çentiği (beyaz ile gösterilen). Bu özellikler şempanzede mevcut değildir. Alt görüntü, sağ: Au. ramidus ve modern insanın sahip olduğu ayak yapısının kıyaslaması. Ar. ramidus’un baş parmağı (yukarıda) ayağın ters yönünde ve ayaktan uzaklaşacak şekilde hareket edebilirken modern insanın baş parmağı (altta) ayağa tam ters yönde değildir ama ayaktan uzaklaşacak şekilde hareket edebilir ki zorunlu olarak iki ayak üzerinde duran diğer fosil homininlerde de durum böyledir. Ayaklar baz alındığında, Au. ramidus iki ayak üzerinde yürüyor dersek bu yürüyüş sonraki homininlerden çok farklı bir biçimde olmalı.
Üst görüntü: Ar. ramidus’a ait diş yapısı (ortada) ile modern insana (solda) ve şempanzeye (sağda) ait olanın kıyaslaması. Görüldüğü üzere, Ar. ramidus’un köpek dişi şempanzeye nazaran körelmiş ve C/P3 sivrilme kompleksinin fonksiyonel bir parçası olmaktan çıkmıştır, bu haliyle modern insanınkine daha fazla benziyor. Alt görüntü, sol: Ar. ramidus, modern insan (Homo sapiens), Au. afarensis ve şempanzenin (P. Troglodytes) kalça kemiği kıyaslaması. Ar. ramidus’un modern insan ve Au. afarensis ile paylaştığı iki ayaklılık ile ilişkili olan özellikler: kalçanın ön altında çıkıntı (sarı ile gösterilen) ve derin kalça çentiği (beyaz ile gösterilen). Bu özellikler şempanzede mevcut değildir. Alt görüntü, sağ: Au. ramidus ve modern insanın sahip olduğu ayak yapısının kıyaslaması. Ar. ramidus’un baş parmağı (yukarıda) ayağın ters yönünde ve ayaktan uzaklaşacak şekilde hareket edebilirken modern insanın baş parmağı (altta) ayağa tam ters yönde değildir ama ayaktan uzaklaşacak şekilde hareket edebilir ki zorunlu olarak iki ayak üzerinde duran diğer fosil homininlerde de durum böyledir. Ayaklar baz alındığında, Au. ramidus iki ayak üzerinde yürüyor dersek bu yürüyüş sonraki homininlerden çok farklı bir biçimde olmalı.
2013 Nature Education Üstteki görseller White et al. 2009 çalışmasından; alttaki örnek görselleri Lovejoy et al. 2009b,c çalışmasından alınmıştır.

Bununla beraber İtalya’da bulunan geç Miyosen Devri’ne ait Oreopithecus bambolii türü, Ar. ramidus’u insan soy hattına ekleyen özelliklerin birçoğuna sahip. Bu özellikler arasında küçük köpek dişleri, C/P3 sivrilme kompleksinin azalması, ön tarafta konumlanmış foramen magnum ve kalçanın ön altındaki çıkıntının belirgin olması sayılabilir. Oreopithecus’un diğer morfolojik özellikleri onun bir insansı olduğunda şüphe bırakmazken bahsettiğimiz özellikler, erken homoninlerin homoplasi ile evrimleşmiş olabileceğini akıllara getiriyor (Wood & Harrison 2011).

Erken Homoninlerin Yaşadığı Ortam

Australopithecus africanus’un keşfi ve açık alanlarda yaşadığına dair bitki örneklerinin bulunması, soy hattımızdaki iki ayaklılığın köklerinin Pliyosen Devri’nde genişleyen savanlara dayandığını gösteriyordu (Dart 1957). Australopithecus afarensis ve yaşadığı bitki örtüsünün keşfedilmesi bu hipotezi doğruluyordu. Fakat, erken homininlerin ekolojik şartları bilim insanlarını, iki ayak üzerine kalkmak ile savanlar ve çayırlar arasında çok ince bir bağlantı olabileceğini düşünmeye itti.

Son çalışmalar, Orrorin’in seyrek ağaçlık alanlarda yaşadığını, muhtemelen çevrede de bir göl kenarında sık ağaçlıklar veya ormanlar olduğunu gösteriyor (Pickford & Senut 2001). Sahelanthropus’un ise Çad göl havzası içerisindeki çalılık ve otlu ormanlarda daha fazla olmak üzere, mozaik bir çevrede yaşadığı biliniyor; göl kenarındaki galeri ormanlarından savanalardaki ağaçlıklara, açık otlaklara kadar (Vignaud et al. 2002, Le Fur et al. 2009, Blondel et al. 2010). Ardipithecus kadabba nehir kenarı ağaçlıklar ve su kenarları boyunca uzanan taşkın ovalarında yaşıyordu (Su et al. 2009). Ar. Ramidus’un ise Aramis’teki, içinde yer yer ormanların bulunduğu kapalı ağaçlıklarda yaşadığı tahmin ediliyor (White et al. 2009b, farklı bir görüş için bknz. Cerling et al. 2010) ve Gona’daki çalılık ve çayırlarla da ilişkileri olduğunu biliniyor (Levin et al. 2008). Afrika’nın son Miyosen ve erken Pliyosen dönemindeki tüm bu ortam şartları göz önüne alındığında, eskiden tahmin edilenin aksine, soy hattımız tamamen açık, yarı kurak veya kurak bölgelerde değil, kapalı ve nemli bölgelerde başlamış gibi duruyor. Ancak yine de Orrorin’in yaşadığı ortam hakkında bu kadar az bilgi olması, Sahelanthropus’un açık alanlarda yaşamış olabileceği, Aramis verilerinin yorumlanmasındaki uyuşmazlıklar ve homininlerin son Miyosen Afrikasında yaşadığı yerler hakkında genel bir bilgi eksikliği ile kesin bir şey söylemek güç.

Sahelanthropus, Orrorin ve Ardipithecus türlerinin hominin olup olmadıkları tartışılmaya devam etse de, insanın kökeni ve evrimsel süreci hakkında verdikleri bilgilerin önemi su götürmez. Soy hattımızın nasıl başladığı hakkında tahminlerde bulunmamıza ve kuzenlerimiz şempanzeler ile olan son ortak atamızdan ne zaman ayrıldığımız hakkında hipotezler kurmamıza yardımcı oluyorlar. Bu türler ve yaşadıkları bitki örtüleri hakkında daha fazla fosil buldukça ve yapılan araştırmalar detaylandırıldıkça onların biyolojik yapı ve gelişimleri, taksonomileri, filogenetik ilişkileri ve yaşadıkları ortam hakkında ve soy hattımızın evrimini nasıl etkiledikleri konusunda daha birçok şey öğreneceğiz.

Bu Reklamı Kapat

Sözlük

biyokronoloji (biochronology): Bir sit alanının dönemini o alandan elde edilen fosilleri belli bir dönemde yaşadığı bilinen fosillerle ilişkilendirerek görece tarihleme yöntemi.

C/P3 sivrilme kompleksi (C/P3 honing complex): Üst köpek dişi arka kenarının alt üçüncü kesici diş ön kenarına karşı gelerek sivrildiği diş grubu.

foramen magnum (foramen magnum): Kafatasının altında bulunan ve omuriliğin beyne bağlandığı büyük delik.

gluteal tümseği (gluteal tuberosity): Femurun arka yüzeyinde gluteus maximus kasının sonlandığı, kimi zaman çukur şeklinde de görülebilen tümsek.

Bu Reklamı Kapat

Agora Bilim Pazarı
Karamel Dizisi (4 Kitap)

Karamel Dizisi 

Judy Blume

-8 yaş ve üzeri-

Judy Blume’un ilki 70’lerde çıkan ve yoğun ilgi üzerine onar yıl arayla yayımlanmaya devam eden “Karamel” dizisi tüm dünyada milyonlar satmış, yirmiden fazla dile çevrilmiş, okurları tarafından yıllar geçse de okunmaya devam etmiştir.

Kendisi de eğitim okumuş, kendi çağına göre son derece açık fikirli bir çocuk eğitimi anlayışı geliştiren yazar, Karamel karakterini kendi oğlundan esinlenerek yaratmış, küçüklüğünde oğlu da uçuk kaçık, yadırganan bir çocukmuş, hatta sağlığından şüphe edenler bile olmuş. Yazar aldırış etmeden oğlunun yaratıcılığını desteklemeye devam etmiş. Kitapları da bunu yansıtmaktadır.

“Çocukların ne düşündüğünü çok iyi bilen ve onu son derece samimi ve komik bir dille aktarabilen muhteşem bir yazar.”—The New York Times

“Judy Blume gibi çocuk dünyasını çok iyi anlayan ve bu anlayışı mizahla birleştiren yetenekli bir yazarı takip etmek büyük zevk.”—Publishers Weekly

“Hayatın -komik ya da üzücü- ince ayrıntılarını gören bir yazar.”—Booklist

Karamel Dizisi I:

Dördüncü Sınıfa Giden Bir Hiçin Hikâyesi

Judy Blume

Peter’in hayattaki en büyük derdi iki buçuk yaşındaki kardeşi Karamel. Hayal gücü çok kuvvetli, özgür ruhlu, zıpır bir çocuk olan Karamel büyüklerin göz bebeği fakat Peter ile kaplumbağası Tıptıp için tam bir baş belası! Sürekli ayak altında dolaşıp elini sürdüğü her şeyi berbat ediyor, öfkelenince kendini yere atıp avaz avaz bağırıyor. Tüm bunlar yetmezmiş gibi bir de Tıptıp’a göz dikince Peter’in sabrı taşıyor. Peki, ailesinin biraz da kendisine ilgi göstermesini nasıl sağlayabilir?

Dördüncü Sınıfa Giden Bir Hiçin Hikâyesi dünyaca ünlü ödüllü yazar Judy Blume’un klasikleşmiş Karamel dizisinin ilk kitabı.

Karamel Dizisi II:

Süper Karamel

Judy Blume

On iki yaşındaki Peter, baş belası kardeşi Karamel’in yarattığı kargaşadan uzaklaşmak için çareler ararken bir kardeşi daha olacağını ve ailece bir seneliğine küçük bir sahil kasabasına taşınacaklarını öğreniyor. Kimseyi tanımadığı bir yerde Karamel’le aynı okula gitme fikrine alışmaya çalışırken içini kemirip duran bir soru var: Ya yeni doğacak kardeşi de Karamel’e benzerse?

Dünyaca ünlü ödüllü yazar Judy Blume’un klasikleşmiş Karamel dizisinin ikinci kitabı Süper Karamel’de tüm kaygılarına rağmen Peter’i ailesi ve arkadaşlarıyla birlikte sürprizlerle dolu neşeli günler bekliyor.

 

Karamel Dizisi III:

Karamel Çılgınlığı

Judy Blume

Peter’i canından bezdiren kardeşi Karamel bu kez de Peter’in baş düşmanı Sheila Tubman’la evlenmeye karar veriyor. Bu da yetmezmiş gibi Peter ailece yaz tatilini geçirecekleri evi Sheila ve ailesiyle paylaşacaklarını öğreniyor! İki geniş aile ve birbirinden renkli komşularla müthiş bir tatil macerası Peter’i bekliyor.

Dünyaca ünlü ödüllü yazar Judy Blume’un klasikleşmiş Karamel dizisinin üçüncü kitabı Karamel Çılgınlığı’nda Peter ailesi, komşuları ve dostlarıyla unutulmaz bir yaz tatili geçiriyor.

Karamel Dizisi IV:

Çifte Karamel

Judy Blume

Karamel’in yeni tutkusu para. Evde yaptığı “Karamel Papelleri”yle aklına gelen her şeyi satın almayı saplantı haline getirince Peter ve ailesi darphane gezisi yapmaya karar verir. Gezide yıllardır haber almadıkları akrabalarıyla karşılaşır ve kendilerini çılgın bir maceranın içinde bulurlar. Peter kardeşinden çektikleri yetmezmiş gibi bu kez de birbirinden sinir bozucu ikiz kuzenleri ve Karamel’le aynı adı taşıyan, yaramazlıkta da ondan hiç aşağı kalmayan küçük erkek kardeşleri Minik Karamel’le uğraşmak zorunda kalır!

Dünyaca ünlü ödüllü yazar Judy Blume’un klasikleşmiş Karamel dizisinin son kitabı Çifte Karamel’de Peter ailesiyle yardımlaşarak hep birlikte içine düştükleri çılgın macerayı atlatmaya çalışıyor.

Devamını Göster
₺134.00
Karamel Dizisi (4 Kitap)

homoplasi (homoplasy): Atalar farklı olsa da işlevin ortak olması nedeniyle farklı türlerde görülen ortak özellik, bir başka deyişle son ortak atada görülmeyen özellik.

bel kemiği eğriliği (lumbar lordosis): Bel omurlarında omurganın içe doğru eğilmesi. Primatlarda sadece iki ayak üzerinde duran homininlerde görülür.

miyosen (miocene): Jeolojik zaman çizelgesinde 23 ile 5.3 milyon yıl önce arasındaki dönem.

obturator externus oluğu (obturator externus groove): Femur boynunun arka yüzeyindeki, çok derin olmayan oluk. Homininlerde, iki ayak üzerinde durma nedeniyle obturator externus kasının femur boynuna tendonuyla tutunması sonucunda oluşur.

ayakları yere tamamen basarak dört ayak üzerinde yürüme (palmigrade quadrupedalism): Canlının dört ayak üzerinde ve asıl yükü ön ayakların ayasına vererek hareket etme şekli.

filogenetik ilişki (phylogenetic relationship): Canlı gruplarının evrimsel geçmişlerine, ortak atalarına göre ilişkileri.

pliyosen (pliocene): Jeolojik zaman çizelgesinde 5.3 ile 2.6 milyon yıl önce arasındaki dönem. 2009 yılındaki revizyondan önce pliyosen dönemi 5.3 ile 1.8 milyon yıl önce arasındaki dönem olarak kabul ediliyordu.

radyometrik tarihleme (radiometric dating): Doğal radyoaktif izotoplar ile onların bozunma ürünlerinin oranını kullanan kesin tarihleme yöntemi.

Yazan: Denise F. Su (Paleobotanik and Paleoekoloji Bölümü Müdürü ve Başkanı, Cleveland Doğal Tarih Müzesi)

Kaynaklar ve İleri Okuma:

  1. Andrews, P. & Harrison, T. "The last common ancestor of apes and humans," in Interpreting the Past: Essays on Human, Primate, and Mammal Evolution, eds. D. E. Lieberman et al. (Boston, MA, and Lieden, Netherlands: Brill Academic Publishing, 2005) 103-121.
  2. Haile-Selassie, Y. et al. "Homininae," in Ardipithecus kadabba: Late Miocene Evidence from the Middle Awash, Ethiopia, eds. Y. Haile-Selassie & G. WoldeGabriel (Berkeley, CA, and London, UK: University of California Press, 2009) 159-236.

  1. Le Fur, S. et al. The mammal assemblage of the hominid site TM266 (Late Miocene, Chad Basin): Ecological structure and paleoenvironmental implications. Naturwissenschaften 96, 565-574 (2009).
  2. Levin, N. E. et al. Herbivore enamel carbon isotopic composition and the environmental context of Ardipithecus at Gona, Ethiopia. The Geological Society of America Special Paper 446, 215-234 (2008).
  3. Lovejoy, C. O. Reexamining human origins in light of Ardipithecus ramidusScience 326, 74e1-74e8 (2009).
  4. Lovejoy, C. O. et al. Careful climbing in the Miocene: The forelimbs of Ardipithecus ramidus and humans are primitive. Science 326, 70e1-70e8 (2009a).
  5. Lovejoy, C. O. et al. The pelvis and femur of Ardipithecus ramidus: The emergence of upright walking. Science 326, 71e1-71e6 (2009b).
  6. Lovejoy, C. O. et al. Combining prehension and propulsion: The foot of Ardipithecus ramidusScience 326, 72e1-72e8 (2009c).
  7. Lovejoy, C. O. et al. The great divides: Ardipithecus ramidus reveals the postcrania of our last common ancestors with African apes. Science 326, 100-106 (2009d).
  8. Ohman, J. C. et al. Questions about Orrorin femur. Science 307, 845 (2005).
  9. Pickford, M. & Senut, B. The geological and faunal context of late Miocene hominin remains from Lukeino, Kenya. Comptes Rendus Académie de la Terres et des Planètes 332, 145-152 (2001).
  10. Pickford, M. et al. Bipedalism in Orrorin tugenensis revealed by its femora. Comptes Rendus Palevol 1, 191-203 (2002).
  11. Renne, P. R. et al. "Geochronology," in Ardipithecus kadabba: Late Miocene Evidence from the Middle Awash, Ethiopia, eds. Y. Haile-Selassie & G. WoldeGabriel (Berkeley, CA, and London, UK: University of California Press, 2009) 93-103.
  12. Richmond, B. G. & Jungers, W. L. Orrorin tugenensis femoral morphology and the evolution of hominin bipedalism. Science 319, 1662-1665 (2008).
  13. Sawada, Y. et al. The age of Orrorin tugenensis, an early hominin from the Tugen Hills, Kenya. Comptes Rendus Palevol 1, 293-303 (2002).
  14. Semaw, S. et al. Early Pliocene hominins from Gona, Ethiopia. Nature 433, 301-305 (2005).
  15. Senut, B. et al. First hominin from the Miocene (Lukeino Foramtion, Kenya). Comptes Rendus Académie de la Terres et des Planètes 332, 137-144 (2001).
  16. Steiper, M. E. & Young, N. M. Primate molecular divergence dates. Molecular Phylogenetics and Evolution 41, 384-394 (2006).
  17. Su, D. F. et al. "Paleoenvironment," in Ardipithecus kadabba: Late Miocene Evidence from the Middle Awash, Ethiopia, eds. Y. Haile-Selassie & G. WoldeGabriel (Berkeley, CA, and London, UK: University of California Press, 2009) 521-547.
  18. Suwa, G. et al. The Ardipithecus skull and its implications for hominin origins. Science 326, 68e1-68e7 (2009a).
  19. Suwa, G. et al. Paleobiological implications of the Ardipithecus ramidus dentition. Science 326, 94-99 (2009b).
  20. Vignaud, P. et al. Geology and palaeontology of the upper Miocene Toros-Menalla hominin locality, Chad. Nature 418, 152-155 (2002).
  21. White, T. D. et alAustralopithecus ramidus, a new species of early hominin from Aramis, Ethiopia. Nature 371, 306-312 (1994).
  22. White, T. D. et al. Corrigendum: Australopithecus ramidus, a new species of early hominin from Aramis, Ethiopia. Nature 375, 88 (1995).
  23. White, T. D. Early hominin femora: The inside story. Comptes Rendus Palevol 5, 99-108 (2006).
  24. White, T. D. et alArdipithecus ramidus and the paleobiology of early hominins. Science 326, 75-86 (2009a).
  25. White, T. D. et al. Macrovertebrate paleontology and the Pliocene habitat of Ardipithecus ramidusScience 326, 87-93 (2009b).
  26. Wildman, D. E. et al. Implications of natural selection in shaping 99.4% nonsynonymous DNA identity between humans and chimpanzees: Enlarging genus HomoProceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America 100, 7181-7188 (2003).
  27. WoldeGabriel, G. et al. Ecological and temporal placement of early Pliocene hominins at Aramis, Ethiopia. Nature 371, 330-333 (1994).
  28. WoldeGabriel, G. et al. The geological, isotopic, botanical, invertebrate, and lower vertebrate surroundings of Ardipithecus ramidusScience 326, 65e1-65e5 (2009).
  29. WoldeGabriel, G. et al. Geology and paleontology of the late Miocene Middle Awash valley, Afar rift, Ethiopia. Nature 412, 175-178 (2001).
  30. Wolpoff, M. H. et alSahelanthropus or ‘Sahelpithecus'Nature 419, 581-582 (2002a).
  31. Wolpoff, M. H. et al. An ape or the ape: Is the Toumaï cranium TM 266 a hominin? PaleoAnthropology 2006, 36-50 (2006b). doi:
  32. Wood, B. & Harrison, T. The evolutionary context of the first hominins. Nature 470, 347-352 (2011).
  33. Zollikofer, C. P. E. et al. Virtual cranial reconstruction of Sahelanthropus tchadensisNature 434, 755-759 (2005).
Okundu Olarak İşaretle
Bu İçerik Size Ne Hissettirdi?
  • Muhteşem! 0
  • Tebrikler! 0
  • Bilim Budur! 0
  • Mmm... Çok sapyoseksüel! 0
  • Güldürdü 0
  • İnanılmaz 0
  • Umut Verici! 0
  • Merak Uyandırıcı! 0
  • Üzücü! 0
  • Grrr... *@$# 0
  • İğrenç! 0
  • Korkutucu! 0
Kaynaklar ve İleri Okuma
  1. Çeviri Kaynağı: Nature | Arşiv Bağlantısı
Bu Reklamı Kapat

Evrim Ağacı'na her ay sadece 1 kahve ısmarlayarak destek olmak ister misiniz?

Şu iki siteden birini kullanarak şimdi destek olabilirsiniz:

kreosus.com/evrimagaci | patreon.com/evrimagaci

Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracı kullanılarak 15/08/2022 22:26:19 tarihinde oluşturulmuştur. Evrim Ağacı'ndaki içeriklerin tamamı, birden fazla editör tarafından, durmaksızın elden geçirilmekte, güncellenmekte ve geliştirilmektedir. Dolayısıyla bu çıktının alındığı tarihten sonra yapılan güncellemeleri görmek ve bu içeriğin en güncel halini okumak için lütfen şu adrese gidiniz: https://evrimagaci.org/s/486

İçerik Kullanım İzinleri: Evrim Ağacı'ndaki yazılı içerikler orijinallerine hiçbir şekilde dokunulmadığı müddetçe izin alınmaksızın paylaşılabilir, kopyalanabilir, yapıştırılabilir, çoğaltılabilir, basılabilir, dağıtılabilir, yayılabilir, alıntılanabilir. Ancak bu içeriklerin hiçbiri izin alınmaksızın değiştirilemez ve değiştirilmiş halleri Evrim Ağacı'na aitmiş gibi sunulamaz. Benzer şekilde, içeriklerin hiçbiri, söz konusu içeriğin açıkça belirtilmiş yazarlarından ve Evrim Ağacı'ndan başkasına aitmiş gibi sunulamaz. Bu sayfa izin alınmaksızın düzenlenemez, Evrim Ağacı logosu, yazar/editör bilgileri ve içeriğin diğer kısımları izin alınmaksızın değiştirilemez veya kaldırılamaz.

Bu Reklamı Kapat
Size Özel (Beta)
İçerikler
Sosyal
Gönderiler
Besin Değeri
Sayı
Bilim Felsefesi
Savaş
Karadelik
Biyoçeşitlilik
Diş
Yakınsak Evrim
Skeptisizm
Burun
Protein
Canlı
Şempanze
Davranış
Uzay Aracı
Yapay Seçilim
Sperm
Değişim
Charles Darwin
Elektrik
Covid-19
Görme
Sağlık Örgütü
Fare
Olasılık
Aklımdan Geçen
Komünite Seç
Aklımdan Geçen
Fark Ettim ki...
Bugün Öğrendim ki...
İşe Yarar İpucu
Bilim Haberleri
Hikaye Fikri
Başlık
Bugün Türkiye'de bilime ve bilim okuryazarlığına neler katacaksın?
Bağlantı
Gönder
Ekle
Soru Sor
Daha Fazla İçerik Göster
Evrim Ağacı'na Destek Ol
Evrim Ağacı'nın %100 okur destekli bir bilim platformu olduğunu biliyor muydunuz? Evrim Ağacı'nın maddi destekçileri arasına katılarak Türkiye'de bilimin yayılmasına güç katmak için hemen buraya tıklayın.
Popüler Yazılar
30 gün
90 gün
1 yıl
EA Akademi
Evrim Ağacı Akademi (ya da kısaca EA Akademi), 2010 yılından beri ürettiğimiz makalelerden oluşan ve kendi kendinizi bilimin çeşitli dallarında eğitebileceğiniz bir çevirim içi eğitim girişimi! Evrim Ağacı Akademi'yi buraya tıklayarak görebilirsiniz. Daha fazla bilgi için buraya tıklayın.
Etkinlik & İlan
Bilim ile ilgili bir etkinlik mi düzenliyorsunuz? Yoksa bilim insanlarını veya bilimseverleri ilgilendiren bir iş, staj, çalıştay, makale çağrısı vb. bir duyurunuz mu var? Etkinlik & İlan Platformumuzda paylaşın, milyonlarca bilimsevere ulaşsın.
Podcast
Evrim Ağacı'nın birçok içeriğinin profesyonel ses sanatçıları tarafından seslendirildiğini biliyor muydunuz? Bunların hepsini Podcast Platformumuzda dinleyebilirsiniz. Ayrıca Spotify, iTunes, Google Podcast ve YouTube bağlantılarını da bir arada bulabilirsiniz.
Yazı Geçmişi
Okuma Geçmişi
Notlarım
İlerleme Durumunu Güncelle
Okudum
Sonra Oku
Not Ekle
Kaldığım Yeri İşaretle
Göz Attım

Evrim Ağacı tarafından otomatik olarak takip edilen işlemleri istediğin zaman durdurabilirsin.
[Site ayalarına git...]

Filtrele
Listele
Bu yazıdaki hareketlerin
Devamını Göster
Filtrele
Listele
Tüm Okuma Geçmişin
Devamını Göster
0/10000

Göster

Şifremi unuttum Üyelik Aktivasyonu

Göster

Şifrenizi mi unuttunuz? Lütfen e-posta adresinizi giriniz. E-posta adresinize şifrenizi sıfırlamak için bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Eğer aktivasyon kodunu almadıysanız lütfen e-posta adresinizi giriniz. Üyeliğinizi aktive etmek için e-posta adresinize bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Close
Geri Bildirim Gönder
Paylaş
Reklamsız Deneyim

Evrim Ağacı'nda reklamları 2 şekilde kapatabilirsiniz:

  1. Ücretsiz üye girişi yapmak: Sitedeki reklamların %50 kadarını kapatmak için ücretsiz bir Evrim Ağacı üyeliği açmanız ve sitemizi/uygulamamızı kullanmanız yeterli!

  2. Maddi destekçilerimiz arasına katılmak: Evrim Ağacı'nın çalışmalarına Kreosus, Patreon veya YouTube üzerinden maddi destekte bulunarak hem Türkiye'de bilim anlatıcılığının gelişmesine katkı sağlayabilirsiniz, hem de site ve uygulamamızı reklamsız olarak deneyimleyebilirsiniz. Reklamsız deneyim, sitemizin/uygulamamızın çeşitli kısımlarda gösterilen Google reklamlarını ve destek çağrılarını görmediğiniz, %100 reklamsız ve çok daha temiz bir site deneyimi sunmaktadır.

Kreosus

Kreosus'ta her 10₺'lik destek, 1 aylık reklamsız deneyime karşılık geliyor. Bu sayede, tek seferlik destekçilerimiz de, aylık destekçilerimiz de toplam destekleriyle doğru orantılı bir süre boyunca reklamsız deneyim elde edebiliyorlar.

Kreosus destekçilerimizin reklamsız deneyimi, destek olmaya başladıkları anda devreye girmektedir ve ek bir işleme gerek yoktur.

Patreon

Patreon destekçilerimiz, destek miktarından bağımsız olarak, Evrim Ağacı'na destek oldukları süre boyunca reklamsız deneyime erişmeyi sürdürebiliyorlar.

Patreon destekçilerimizin Patreon ile ilişkili e-posta hesapları, Evrim Ağacı'ndaki üyelik e-postaları ile birebir aynı olmalıdır. Patreon destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi 24 saat alabilmektedir.

YouTube

YouTube destekçilerimizin hepsi otomatik olarak reklamsız deneyime şimdilik erişemiyorlar ve şu anda, YouTube üzerinden her destek seviyesine reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. YouTube Destek Sistemi üzerinde sunulan farklı seviyelerin açıklamalarını okuyarak, hangi ayrıcalıklara erişebileceğinizi öğrenebilirsiniz.

Eğer seçtiğiniz seviye reklamsız deneyim ayrıcalığı sunuyorsa, destek olduktan sonra YouTube tarafından gösterilecek olan bağlantıdaki formu doldurarak reklamsız deneyime erişebilirsiniz. YouTube destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi, formu doldurduktan sonra 24-72 saat alabilmektedir.

Diğer Platformlar

Bu 3 platform haricinde destek olan destekçilerimize ne yazık ki reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. Destekleriniz sayesinde sistemlerimizi geliştirmeyi sürdürüyoruz ve umuyoruz bu ayrıcalıkları zamanla genişletebileceğiz.

Giriş yapmayı unutmayın!

Reklamsız deneyim için, maddi desteğiniz ile ilişkilendirilmiş olan Evrim Ağacı hesabınıza yapmanız gerekmektedir. Giriş yapmadığınız takdirde reklamları görmeye devam edeceksinizdir.

Destek Ol

Devamını Oku
Evrim Ağacı Uygulamasını
İndir
Chromium Tabanlı Mobil Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
İlk birkaç girişinizde zaten tarayıcınız size uygulamamızı indirmeyi önerecek. Önerideki tuşa tıklayarak uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu öneriyi, yukarıdaki videoda görebilirsiniz. Eğer bu öneri artık gözükmüyorsa, Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Chromium Tabanlı Masaüstü Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
Yeni uygulamamızı kurmak için tarayıcı çubuğundaki kurulum tuşuna tıklayın. "Yükle" (Install) tuşuna basarak kurulumu tamamlayın. Dilerseniz, Evrim Ağacı İleri Web Uygulaması'nı görev çubuğunuza sabitleyin. Uygulama logosuna sağ tıklayıp, "Görev Çubuğuna Sabitle" seçeneğine tıklayabilirsiniz. Eğer bu seçenek gözükmüyorsa, tarayıcının Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Safari Mobil Uygulama
Sırasıyla Paylaş -> Ana Ekrana Ekle -> Ekle tuşlarına basarak yeni mobil uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu basamakları görmek için yukarıdaki videoyu izleyebilirsiniz.

Daha fazla bilgi almak için tıklayın

Önizleme
Görseli Kaydet
Sıfırla
Vazgeç
Ara
Raporla

Raporlama sisteminin amacı, platformu uygunsuz biçimde kullananların önüne geçmektir. Lütfen bir içeriği, sadece düşük kaliteli olduğunu veya soruya cevap olmadığını düşündüğünüz raporlamayınız; bu raporlar kabul edilmeyecektir. Bunun yerine daha kaliteli cevapları kendiniz girmeye çalışın veya diğer kullanıcıları oylama, teşekkür ve kabul edilen cevap araçları ile daha kaliteli cevaplara teşvik edin. Kalitesiz bulduğunuz içerikleri eleyebileceğiniz, kalitelileri daha ön plana çıkarabileceğiniz yeni araçlar geliştirmekteyiz.

Soru Sor
Görsel Ekle
Kurallar
Platform Kuralları
Bu platform, aklınıza takılan soruları sorabilmeniz ve diğerlerinin sorularını yanıtlayabilmeniz içindir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu platformun ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Gerçekten soru sorun, imâdan ve yüklü sorulardan kaçının.
Sorularınızın amacı nesnel olarak gerçeği öğrenmek veya fikir almak olmalıdır. Şahsi kanaatinizle ilgili mesaj vermek için kullanmayın; yüklü soru sormayın.
2
Bilim kimliğinizi kullanın.
Evrim Ağacı bir bilim platformudur. Dolayısıyla sorular ve cevaplar, bilimsel perspektifi yansıtmalıdır. Geçerli bilimsel kaynaklarla doğrulanamayan bilgiler veya reklamlar silinebilir.
3
Düzgün ve insanca iletişim kurun.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
4
Sahtebilimi desteklemek yasaktır.
Sahtebilim kategorisi altında konuyla ilgili sorular sorabilirsiniz; ancak bilimsel geçerliliği bulunmayan sahtebilim konularını destekleyen sorular veya cevaplar paylaşmayın.
5
Türkçeyi düzgün kullanın.
Şair olmanızı beklemiyoruz; ancak yazdığınız içeriğin anlaşılır olması ve temel düzeyde yazım ve dil bilgisi kurallarına uyması gerekmektedir.
Soru Ara
Aradığınız soruyu bulamadıysanız buraya tıklayarak sorabilirsiniz.
Alıntı Ekle
Eser Ekle
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu komünite, fark edildiğinde ufku genişleten tespitler içindir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Formu olabildiğince eksiksiz doldurun.
Girdiğiniz sözün/alıntının kaynağı ne kadar açıksa o kadar iyi. Açıklama kısmına kitabın sayfa sayısını veya filmin saat/dakika/saniye bilgisini girebilirsiniz.
2
Anonimden kaçının.
Bazı sözler/alıntılar anonim olabilir. Fakat sözün anonimliğini doğrulamaksızın, bilmediğiniz her söze/alıntıya anonim yazmayın. Bu tür girdiler silinebilir.
3
Kaynağı araştırın ve sorgulayın.
Sayısız söz/alıntı, gerçekte o sözü hiçbir zaman söylememiş/yazmamış kişilere, hatalı bir şekilde atfediliyor. Paylaşımınızın site geneline yayılabilmesi için kaliteli kaynaklar kullanın ve kaynaklarınızı sorgulayın.
4
Ofansif ve entelektüel düşünceden uzak sözler yasaktır.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
5
Sözlerinizi tırnak (") içine almayın.
Sistemimiz formatı otomatik olarak ayarlayacaktır.
Gönder
Tavsiye Et
Aşağıdaki kutuya, [ESER ADI] isimli [KİTABI/FİLMİ] neden tavsiye ettiğini girebilirsin. Ne kadar detaylı ve kapsamlı bir analiz yaparsan, bu eseri [OKUMAK/İZLEMEK] isteyenleri o kadar doğru ve fazla bilgilendirmiş olacaksın. Tavsiyenin sadece negatif içerikte olamayacağını, eğer bu sistemi kullanıyorsan tavsiye ettiğin içeriğin pozitif taraflarından bahsetmek zorunda olduğunu lütfen unutma. Yapıcı eleştiri hakkında daha fazla bilgi almak için burayı okuyabilirsin.
Kurallar
Platform Kuralları
Bu platform; okuduğunuz kitaplara, izlediğiniz filmlere/belgesellere veya takip ettiğiniz YouTube kanallarına yönelik tavsiylerinizi ve/veya yapıcı eleştirel fikirlerinizi girebilmeniz içindir. Tavsiye etmek istediğiniz eseri bulamazsanız, buradan yeni bir kayıt oluşturabilirsiniz. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu platformun ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Önceliğimiz pozitif tavsiyelerdir.
Bu platformu, beğenmediğiniz eserleri yermek için değil, beğendiğiniz eserleri başkalarına tanıtmak için kullanmaya öncelik veriniz. Sadece negatif girdileri olduğu tespit edilenler platformdan geçici veya kalıcı olarak engellenebilirler.
2
Tavsiyenizin içeriği sadece negatif olamaz.
Tavsiye yazdığınız eserleri olabildiğince objektif bir gözlükle anlatmanız beklenmektedir. Dolayısıyla bir eseri beğenmediyseniz bile, tavsiyenizde eserin pozitif taraflarından da bahsetmeniz gerekmektedir.
3
Negatif eleştiriler yapıcı olmak zorundadır.
Eğer tavsiyenizin ana tonu negatif olacaksa, tüm eleştirileriniz yapıcı nitelikte olmak zorundadır. Yapıcı eleştiri kurallarını buradan öğrenebilirsiniz. Yapıcı bir tarafı olmayan veya tamamen yıkıcı içerikte olan eleştiriler silinebilir ve yazarlar geçici veya kalıcı olarak engellenebilirler.
4
Düzgün ve insanca iletişim kurun.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
5
Türkçeyi düzgün kullanın.
Şair olmanızı beklemiyoruz; ancak yazdığınız içeriğin anlaşılır olması ve temel düzeyde yazım ve dil bilgisi kurallarına uyması gerekmektedir.
Eser Ara
Aradığınız eseri bulamadıysanız buraya tıklayarak ekleyebilirsiniz.
Tür Ekle
Üst Takson Seç
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu platform, yaşamış ve yaşayan bütün türleri filogenetik olarak sınıflandırdığımız ve tanıttığımız Yaşam Ağacı projemize, henüz girilmemiş taksonları girebilmeniz için geliştirdiğimiz bir platformdur. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Takson adlarını doğru yazdığınızdan emin olun.
Taksonların sadece ilk harfleri büyük yazılmalıdır. Latince tür adlarında, cins adının ilk harfi büyük, diğer bütün harfler küçük olmalıdır (Örn: Canis lupus domesticus). Türkçe adlarda da sadece ilk harf büyük yazılmalıdır (Örn: Evcil köpek).
2
Taksonlar arası bağlantıları doğru girin.
Girdiğiniz taksonun üst taksonunu girmeniz zorunludur. Eğer üst takson yoksa, mümkün olduğunca öncelikle üst taksonları girmeye çalışın; sonrasında daha alt taksonları girin.
3
Birden fazla kaynaktan kontrol edin.
Mümkün olduğunca ezbere iş yapmayın, girdiğiniz taksonların isimlerinin birden fazla kaynaktan kontrol edin. Alternatif (sinonim) takson adlarını girmeyi unutmayın.
4
Tekrara düşmeyin.
Aynı taksonu birden fazla defa girmediğinizden emin olun. Otomatik tamamlama sistemimiz size bu konuda yardımcı olacaktır.
5
Mümkünse, takson tanıtım yazısı (Taksonomi yazısı) girin.
Bu araç sadece taksonları sisteme girmek için geliştirilmiştir. Dolayısıyla taksonlara ait minimal bilgiye yer vermektedir. Evrim Ağacı olarak amacımız, taksonlara dair detaylı girdilerle bu projeyi zenginleştirmektir. Girdiğiniz türü daha kapsamlı tanıtmak için Taksonomi yazısı girin.
Gönder
Tür Gözlemi Ekle
Tür Seç
Fotoğraf Ekle
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu platform, bizzat gözlediğiniz türlerin fotoğraflarını paylaşabilmeniz için geliştirilmiştir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Net ve anlaşılır görseller yükleyin.
Her zaman bir türü kusursuz netlikte fotoğraflamanız mümkün olmayabilir; ancak buraya yüklediğiniz fotoğraflardaki türlerin özellikle de vücut deseni gibi özelliklerinin rahatlıkla ayırt edilecek kadar net olması gerekmektedir.
2
Özgün olun, telif ihlali yapmayın.
Yüklediğiniz fotoğrafların telif hakları size ait olmalıdır. Başkası tarafından çekilen fotoğrafları yükleyemezsiniz. Wikimedia gibi açık kaynak organizasyonlarda yayınlanan telifsiz fotoğrafları yükleyebilirsiniz.
3
Paylaştığınız fotoğrafların telif hakkını isteyemezsiniz.
Yüklediğiniz fotoğraflar tamamen halka açık bir şekilde, sınırsız ve süresiz kullanım izniyle paylaşılacaktır. Bu fotoğraflar nedeniyle Evrim Ağacı’ndan telif veya ödeme talep etmeniz mümkün olmayacaktır. Kendi fotoğraflarınızı başka yerlerde istediğiniz gibi kullanabilirsiniz.
4
Etik kurallarına uyun.
Yüklediğiniz fotoğrafların uygunsuz olmadığından ve başkalarının haklarını ihlâl etmediğinden emin olun.
5
Takson teşhisini doğru yapın.
Yaptığınız gözlemler, spesifik taksonlarla ilişkilendirilmektedir. Takson teşhisini doğru yapmanız beklenmektedir. Taksonu bilemediğinizde, olabildiğince genel bir taksonla ilişkilendirin; örneğin türü bilmiyorsanız cins ile, cinsi bilmiyorsanız aile ile, aileyi bilmiyorsanız takım ile, vs.
Gönder
Tür Ara
Aradığınız türü bulamadıysanız buraya tıklayarak ekleyebilirsiniz.