Evrim Ağacı
Reklamı Kapat

Dev Bir Vadinin Evrimi: Doğu Afrika Rift Vadisi Nasıl Yükseldi?

Dev Bir Vadinin Evrimi: Doğu Afrika Rift Vadisi Nasıl Yükseldi?
Reklamı Kapat

Bu yazı, Evrim Ağacı'na ait, özgün bir içeriktir. Konu akışı, anlatım ve detaylar, Evrim Ağacı yazarı/yazarları tarafından hazırlanmış ve/veya derlenmiştir. Bu içerik için kullanılan kaynaklar, yazının sonunda gösterilmiştir. Bu içerik, diğer tüm içeriklerimiz gibi, İçerik Kullanım İzinleri'ne tabidir.

Karalar da evrim geçirmektedir. Şu anda ayaklarımızın altındaki kıtalar ve onların bağlı bulunduğu plakalar, her saniye hareket halindedir. Bu plakalar öylesine devasadır ki ve bu hareketleri öylesine miniktir ki, durduğumuz yerde bunu hissedebilmemiz imkansızdır. Ancak eğer ki uzun vadeli gözlemlerde bulunabilecek olursak, uydulardan çekilen ve on yıllara yayılan fotoğrafları analiz edecek olursak ve daha önemlisi, araziye çıkarak jeolojik incelemelerde bulunacak olursak bu değişimleri bizzat görmemiz mümkündür. Tabii ki, bu hareketleri hissetmenin bir diğer pratik yolu da depremlerdir. Her bir deprem, ayaklarımızın altındaki plakaların hareketinin bir ürünüdür.

Bu hareket, kıtaların da jeolojik bir evrimsel süreç geçirmesine neden olur. Elbette ki bu evrimsel süreç, biyolojik bir evrimle doğrudan kıyaslanamaz. Zira üreme yoktur, genler yoktur, gelecek nesillere aktarılan herhangi bir şey yoktur, hatta seçilim baskısı bile yoktur. Ancak kıtalar, hareket edebilecekleri en kolay yollar boyunca hareket ederler, direncin arttığı noktalarda şiddetli depremler yaratarak parçalanıp daha ufak kısımlara bölünebilirler veya birbirlerine sürtünerek törpülenebilirler. Bu sırada, üzerlerinde taşıdıkları karalar ve okyanus tabanları da kademeli ve yumuşak bir şekilde değişir. İşte evrimi andıran yapısal değişim, bu kademeli ve yavaş farklılaşma sürecidir.

Bu sürecin en ilginç sonuçlarından birini, Afrika'nın doğusunda bulunan Doğu Afrika Rift Vadisi ve onun son birkaç on milyon yıllık evriminde görmekteyiz. Doğu Afrika'nın topoğrafyası (yer yüzeyinin fiziksel biçimi), genel olarak son 30 milyon yıldır büyük bir değişim geçiriyor. Levha ve manto hareketlerine eşlik eden jeolojik süreçler sonucu, bugün Doğu Afrika'da 6000 km uzunluğunda, yüksekliği yer yer 4500 m'yi bulan omuzlarla çevrili Büyük Rift Vadisi dediğimiz jeolojik yapı bulunuyor.

Bu kıtasal riftin oluşum süreci (zamanlaması ve hızı) sadece yerbilimcilerin değil, iklim bilimcilerin, ekolog ve biyologların da son derece ilgisini çeken bir konu. Çünkü bölgedeki böylesi bir topoğrafik değişimin, aynı zamanda bölge üzerine etki eden hava akımlarının davranışlarını değiştirmesi ve dolayısıyla canlılığın evrimini de etkilemesi söz konusu.

Örneğin bölgenin yükselmesiyle özellikle son 8 milyon yılda gitgide kuraklaştığı, bir zamanlar devamlı bir şekilde ekvator boyunca uzanan tropik ormanların yerini savanna dediğimiz çok daha farklı ekosistem dinamiklerine sahip ağaç-ot birlikteliklerinin aldığı düşünülüyor. Aynı dönemde, bölgede insan ve memeli evriminin anahtar türleşme ve yayılma olaylarının da gerçekleştiğini düşünürsek, bu ilişkiler daha da ilginç bir hal alıyor.

Peki bu devasa vadi nasıl oluyor da yükseliyor? Veya yapısal değişimler nasıl yaşanıyor? Kıta ortasında bu tip topoğrafyanın oluşumunda iki tip mekanizmanın işlev gördüğü düşünülüyor:

Birincisi, en tepedeki ana fotoğrafta da görüldüğü gibi, birbirinden ayrılmakta olan iki levha plakasının neden olduğu gerilmeye bağlı mekanik vadi oluşumu. Bu gerilme sonucu tıpkı bir oyun hamurunu iki ucundan tutup çektiğimizde ortasının incelmesi gibi, litosfer (yani kıta kabuğu ve mantonun üst kısmından oluşan Dünya'nın en dışındaki katı katman) de incelmeye başlıyor. Litosfer bu gerilmeye kimi yerlerde kırılmalar ve vadi çökmeleri ile cevap veriyor. Vadiler düşerken, etraflarındaki alanlar bu mekanik serbest kalışın etkisiyle yükseliyor ve kıtasal rift vadileri oluşabiliyor. 

İkinci mekanizma ise, yukarıdaki fotoğrafta gösterildiği gibi, ısı farklılıklarıyla hareket eden manto aktivitesinin neden olduğu kimyasal ve yoğunluksal değişimler sonucu, manto üzerindeki levha plakasının bir kek gibi kabarması ve yine bu stresin neden olduğu litosferdeki kırılmalar, çökmeler-yükselmeler sonucu rift vadisi oluşumu şeklinde özetlenebilir. Doğu Afrika Rift Vadisi'nin oluşumunda her iki mekanizmanın da etkinlik gösterdiği düşünülüyor. 

 Hazırlayan: İstem Fer (Bilimsol)

Bu İçerik Size Ne Hissettirdi?
  • Bilim Budur! 1
  • Muhteşem! 0
  • Tebrikler! 0
  • Mmm... Çok sapyoseksüel! 0
  • Güldürdü 0
  • İnanılmaz 0
  • Umut Verici! 0
  • Merak Uyandırıcı! 0
  • Üzücü! 0
  • Grrr... *@$# 0
  • İğrenç! 0
  • Korkutucu! 0
Kaynaklar ve İleri Okuma
  • Nature Geoscience. East Africa On The Rise. (12 Ağustos 2011). Alındığı Tarih: 08 Temmuz 2019. Alındığı Yer: Nature Geoscience | Arşiv Bağlantısı
  • P. Sepulchre, et al. Tectonic Uplift And Eastern Africa Aridification. (08 Eylül 2006). Alındığı Tarih: 08 Temmuz 2019. Alındığı Yer: Science | Arşiv Bağlantısı

Evrim Ağacı'na her ay sadece 1 kahve ısmarlayarak destek olmak ister misiniz?

Şu iki siteden birini kullanarak şimdi destek olabilirsiniz:

kreosus.com/evrimagaci | patreon.com/evrimagaci

Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracı kullanılarak 12/08/2020 21:37:44 tarihinde oluşturulmuştur. Evrim Ağacı'ndaki içeriklerin tamamı, birden fazla editör tarafından, durmaksızın elden geçirilmekte, güncellenmekte ve geliştirilmektedir. Dolayısıyla bu çıktının alındığı tarihten sonra yapılan güncellemeleri görmek ve bu içeriğin en güncel halini okumak için lütfen şu adrese gidiniz: https://evrimagaci.org/s/3522

İçerik Kullanım İzinleri: Evrim Ağacı'ndaki yazılı içerikler orijinallerine hiçbir şekilde dokunulmadığı müddetçe izin alınmaksızın paylaşılabilir, kopyalanabilir, yapıştırılabilir, çoğaltılabilir, basılabilir, dağıtılabilir, yayılabilir, alıntılanabilir. Ancak bu içeriklerin hiçbiri izin alınmaksızın değiştirilemez ve değiştirilmiş halleri Evrim Ağacı'na aitmiş gibi sunulamaz. Benzer şekilde, içeriklerin hiçbiri, söz konusu içeriğin açıkça belirtilmiş yazarlarından ve Evrim Ağacı'ndan başkasına aitmiş gibi sunulamaz. Bu sayfa izin alınmaksızın düzenlenemez, Evrim Ağacı logosu, yazar/editör bilgileri ve içeriğin diğer kısımları izin alınmaksızın değiştirilemez veya kaldırılamaz.

Reklamı Kapat
Güncel
Agora
Yeni Koronavirüs
Kan Hastalıkları
Tehlike
Salgın
Kültür
Evrimsel Biyoloji
Hasta
Çiftleşme
Yapay Zeka
Okyanus
Ortak Ata
Gelişim
Evren
Canlılık
Covid-19
Skeptisizm
Dinozorlar
Beyin
Hominid
Sars
Yiyecek
Kuyrukluyıldız
Saç
Evrimsel Tarih
Botanik
Daha Fazla İçerik Göster
Daha Fazla İçerik Göster
Reklamı Kapat
Reklamsız Deneyim

Evrim Ağacı'nın çalışmalarına Kreosus, Patreon veya YouTube üzerinden maddi destekte bulunarak hem Türkiye'de bilim anlatıcılığının gelişmesine katkı sağlayabilirsiniz, hem de site ve uygulamamızı reklamsız olarak deneyimleyebilirsiniz. Reklamsız deneyim, Evrim Ağacı'nda çeşitli kısımlarda gösterilen Google reklamlarını ve destek çağrılarını görmediğiniz, daha temiz bir site deneyimi sunmaktadır.

Kreosus

Kreosus'ta her 10₺'lik destek, 1 aylık reklamsız deneyime karşılık geliyor. Bu sayede, tek seferlik destekçilerimiz de, aylık destekçilerimiz de toplam destekleriyle doğru orantılı bir süre boyunca reklamsız deneyim elde edebiliyorlar.

Kreosus destekçilerimizin reklamsız deneyimi, destek olmaya başladıkları anda devreye girmektedir ve ek bir işleme gerek yoktur.

Patreon

Patreon destekçilerimiz, destek miktarından bağımsız olarak, Evrim Ağacı'na destek oldukları süre boyunca reklamsız deneyime erişmeyi sürdürebiliyorlar.

Patreon destekçilerimizin Patreon ile ilişkili e-posta hesapları, Evrim Ağacı'ndaki üyelik e-postaları ile birebir aynı olmalıdır. Patreon destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi 24 saat alabilmektedir.

YouTube

YouTube destekçilerimizin hepsi otomatik olarak reklamsız deneyime şimdilik erişemiyorlar ve şu anda, YouTube üzerinden her destek seviyesine reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. YouTube Destek Sistemi üzerinde sunulan farklı seviyelerin açıklamalarını okuyarak, hangi ayrıcalıklara erişebileceğinizi öğrenebilirsiniz.

Eğer seçtiğiniz seviye reklamsız deneyim ayrıcalığı sunuyorsa, destek olduktan sonra YouTube tarafından gösterilecek olan bağlantıdaki formu doldurarak reklamsız deneyime erişebilirsiniz. YouTube destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi, formu doldurduktan sonra 24-72 saat alabilmektedir.

Diğer Platformlar

Bu 3 platform haricinde destek olan destekçilerimize ne yazık ki reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. Destekleriniz sayesinde sistemlerimizi geliştirmeyi sürdürüyoruz ve umuyoruz bu ayrıcalıkları zamanla genişletebileceğiz.

Giriş yapmayı unutmayın!

Reklamsız deneyim için, maddi desteğiniz ile ilişkilendirilmiş olan Evrim Ağacı hesabınıza üye girişi yapmanız gerekmektedir. Giriş yapmadığınız takdirde reklamları görmeye devam edeceksinizdir.

Destek Ol
Türkiye'deki bilimseverlerin buluşma noktasına hoşgeldiniz!

Göster

Şifrenizi mi unuttunuz? Lütfen e-posta adresinizi giriniz. E-posta adresinize şifrenizi sıfırlamak için bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Eğer aktivasyon kodunu almadıysanız lütfen e-posta adresinizi giriniz. Üyeliğinizi aktive etmek için e-posta adresinize bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Close
“Mutluluğun sırrı özgürlüktür. Özgürlüğün sırrı ise cesaret...”
Thucydides
Geri Bildirim Gönder