Paylaşım Yap
Tüm Reklamları Kapat

Dev Bir Vadinin Evrimi: Doğu Afrika Rift Vadisi Nasıl Yükseldi?

Dev Bir Vadinin Evrimi: Doğu Afrika Rift Vadisi Nasıl Yükseldi?
3 dakika
6,475
  • Özgün
Tüm Reklamları Kapat

Karalar da evrim geçirmektedir. Şu anda ayaklarımızın altındaki kıtalar ve onların bağlı bulunduğu plakalar, her saniye hareket halindedir. Bu plakalar öylesine devasadır ki ve bu hareketleri öylesine miniktir ki, durduğumuz yerde bunu hissedebilmemiz imkansızdır. Ancak eğer ki uzun vadeli gözlemlerde bulunabilecek olursak, uydulardan çekilen ve on yıllara yayılan fotoğrafları analiz edecek olursak ve daha önemlisi, araziye çıkarak jeolojik incelemelerde bulunacak olursak bu değişimleri bizzat görmemiz mümkündür. Tabii ki, bu hareketleri hissetmenin bir diğer pratik yolu da depremlerdir. Her bir deprem, ayaklarımızın altındaki plakaların hareketinin bir ürünüdür.

Bu hareket, kıtaların da jeolojik bir evrimsel süreç geçirmesine neden olur. Elbette ki bu evrimsel süreç, biyolojik bir evrimle doğrudan kıyaslanamaz. Zira üreme yoktur, genler yoktur, gelecek nesillere aktarılan herhangi bir şey yoktur, hatta seçilim baskısı bile yoktur. Ancak kıtalar, hareket edebilecekleri en kolay yollar boyunca hareket ederler, direncin arttığı noktalarda şiddetli depremler yaratarak parçalanıp daha ufak kısımlara bölünebilirler veya birbirlerine sürtünerek törpülenebilirler. Bu sırada, üzerlerinde taşıdıkları karalar ve okyanus tabanları da kademeli ve yumuşak bir şekilde değişir. İşte evrimi andıran yapısal değişim, bu kademeli ve yavaş farklılaşma sürecidir.

Bu sürecin en ilginç sonuçlarından birini, Afrika'nın doğusunda bulunan Doğu Afrika Rift Vadisi ve onun son birkaç on milyon yıllık evriminde görmekteyiz. Doğu Afrika'nın topoğrafyası (yer yüzeyinin fiziksel biçimi), genel olarak son 30 milyon yıldır büyük bir değişim geçiriyor. Levha ve manto hareketlerine eşlik eden jeolojik süreçler sonucu, bugün Doğu Afrika'da 6000 km uzunluğunda, yüksekliği yer yer 4500 m'yi bulan omuzlarla çevrili Büyük Rift Vadisi dediğimiz jeolojik yapı bulunuyor.

Tüm Reklamları Kapat

Bu kıtasal riftin oluşum süreci (zamanlaması ve hızı) sadece yerbilimcilerin değil, iklim bilimcilerin, ekolog ve biyologların da son derece ilgisini çeken bir konu. Çünkü bölgedeki böylesi bir topoğrafik değişimin, aynı zamanda bölge üzerine etki eden hava akımlarının davranışlarını değiştirmesi ve dolayısıyla canlılığın evrimini de etkilemesi söz konusu.

Örneğin bölgenin yükselmesiyle özellikle son 8 milyon yılda gitgide kuraklaştığı, bir zamanlar devamlı bir şekilde ekvator boyunca uzanan tropik ormanların yerini savanna dediğimiz çok daha farklı ekosistem dinamiklerine sahip ağaç-ot birlikteliklerinin aldığı düşünülüyor. Aynı dönemde, bölgede insan ve memeli evriminin anahtar türleşme ve yayılma olaylarının da gerçekleştiğini düşünürsek, bu ilişkiler daha da ilginç bir hal alıyor.

Peki bu devasa vadi nasıl oluyor da yükseliyor? Veya yapısal değişimler nasıl yaşanıyor? Kıta ortasında bu tip topoğrafyanın oluşumunda iki tip mekanizmanın işlev gördüğü düşünülüyor:

Birincisi, en tepedeki ana fotoğrafta da görüldüğü gibi, birbirinden ayrılmakta olan iki levha plakasının neden olduğu gerilmeye bağlı mekanik vadi oluşumu. Bu gerilme sonucu tıpkı bir oyun hamurunu iki ucundan tutup çektiğimizde ortasının incelmesi gibi, litosfer (yani kıta kabuğu ve mantonun üst kısmından oluşan Dünya'nın en dışındaki katı katman) de incelmeye başlıyor. Litosfer bu gerilmeye kimi yerlerde kırılmalar ve vadi çökmeleri ile cevap veriyor. Vadiler düşerken, etraflarındaki alanlar bu mekanik serbest kalışın etkisiyle yükseliyor ve kıtasal rift vadileri oluşabiliyor. 

Tüm Reklamları Kapat

İkinci mekanizma ise, yukarıdaki fotoğrafta gösterildiği gibi, ısı farklılıklarıyla hareket eden manto aktivitesinin neden olduğu kimyasal ve yoğunluksal değişimler sonucu, manto üzerindeki levha plakasının bir kek gibi kabarması ve yine bu stresin neden olduğu litosferdeki kırılmalar, çökmeler-yükselmeler sonucu rift vadisi oluşumu şeklinde özetlenebilir. Doğu Afrika Rift Vadisi'nin oluşumunda her iki mekanizmanın da etkinlik gösterdiği düşünülüyor. 

 Hazırlayan: İstem Fer (Bilimsol)

Bu Makaleyi Alıntıla
Okundu Olarak İşaretle
6
0
  • Paylaş
  • Alıntıla
  • Alıntıları Göster
Paylaş
Sonra Oku
Notlarım
Yazdır / PDF Olarak Kaydet
Bize Ulaş
Yukarı Zıpla

İçeriklerimizin bilimsel gerçekleri doğru bir şekilde yansıtması için en üst düzey çabayı gösteriyoruz. Gözünüze doğru gelmeyen bir şey varsa, mümkünse güvenilir kaynaklarınızla birlikte bize ulaşın!

Bu içeriğimizle ilgili bir sorunuz mu var? Buraya tıklayarak sorabilirsiniz.

Soru & Cevap Platformuna Git
Bu İçerik Size Ne Hissettirdi?
  • Bilim Budur! 4
  • Mmm... Çok sapyoseksüel! 2
  • Muhteşem! 0
  • Tebrikler! 0
  • Güldürdü 0
  • İnanılmaz 0
  • Umut Verici! 0
  • Merak Uyandırıcı! 0
  • Üzücü! 0
  • Grrr... *@$# 0
  • İğrenç! 0
  • Korkutucu! 0
Kaynaklar ve İleri Okuma
  • Nature Geoscience. East Africa On The Rise. (20 Nisan 2011). Alındığı Tarih: 8 Temmuz 2019. Alındığı Yer: Nature Geoscience | Arşiv Bağlantısı
  • P. Sepulchre, et al. Tectonic Uplift And Eastern Africa Aridification. (8 Eylül 2006). Alındığı Tarih: 8 Temmuz 2019. Alındığı Yer: Science | Arşiv Bağlantısı
Tüm Reklamları Kapat

Evrim Ağacı'na her ay sadece 1 kahve ısmarlayarak destek olmak ister misiniz?

Şu iki siteden birini kullanarak şimdi destek olabilirsiniz:

kreosus.com/evrimagaci | patreon.com/evrimagaci

Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracı kullanılarak 20/04/2024 10:09:00 tarihinde oluşturulmuştur. Evrim Ağacı'ndaki içeriklerin tamamı, birden fazla editör tarafından, durmaksızın elden geçirilmekte, güncellenmekte ve geliştirilmektedir. Dolayısıyla bu çıktının alındığı tarihten sonra yapılan güncellemeleri görmek ve bu içeriğin en güncel halini okumak için lütfen şu adrese gidiniz: https://evrimagaci.org/s/3522

İçerik Kullanım İzinleri: Evrim Ağacı'ndaki yazılı içerikler orijinallerine hiçbir şekilde dokunulmadığı müddetçe izin alınmaksızın paylaşılabilir, kopyalanabilir, yapıştırılabilir, çoğaltılabilir, basılabilir, dağıtılabilir, yayılabilir, alıntılanabilir. Ancak bu içeriklerin hiçbiri izin alınmaksızın değiştirilemez ve değiştirilmiş halleri Evrim Ağacı'na aitmiş gibi sunulamaz. Benzer şekilde, içeriklerin hiçbiri, söz konusu içeriğin açıkça belirtilmiş yazarlarından ve Evrim Ağacı'ndan başkasına aitmiş gibi sunulamaz. Bu sayfa izin alınmaksızın düzenlenemez, Evrim Ağacı logosu, yazar/editör bilgileri ve içeriğin diğer kısımları izin alınmaksızın değiştirilemez veya kaldırılamaz.

Keşfet
Akış
İçerikler
Gündem
Hava
Uyku
Kütle
Yas
Çeşitlilik
Kanat
Yeni Koronavirüs
Bebek Doğumu
Neandertal
Diş Hekimi
Yeni Doğan
Konuşma
Sosyal
Bilimkurgu
Kuantum
Kalıtım
Epidemik
Goril
Eğilim
Çeviri
Epistemoloji
Ornitoloji
Amerika Birleşik Devletleri
Göğüs
Yaşanabilir Gezegen
Aklımdan Geçen
Komünite Seç
Aklımdan Geçen
Fark Ettim ki...
Bugün Öğrendim ki...
İşe Yarar İpucu
Bilim Haberleri
Hikaye Fikri
Video Konu Önerisi
Başlık
Gündem
Bugün Türkiye'de bilime ve bilim okuryazarlığına neler katacaksın?
Bağlantı
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu komünite, aklınızdan geçen düşünceleri Evrim Ağacı ailesiyle paylaşabilmeniz içindir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Bilim kimliğinizi önceleyin.
Evrim Ağacı bir bilim platformudur. Dolayısıyla aklınızdan geçen her şeyden ziyade, bilim veya yaşamla ilgili olabilecek düşüncelerinizle ilgileniyoruz.
2
Propaganda ve baskı amaçlı kullanmayın.
Herkesin aklından her şey geçebilir; fakat bu platformun amacı, insanların belli ideolojiler için propaganda yapmaları veya başkaları üzerinde baskı kurma amacıyla geliştirilmemiştir. Paylaştığınız fikirlerin değer kattığından emin olun.
3
Gerilim yaratmayın.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
4
Değer katın; hassas konulardan ve öznel yoruma açık alanlardan uzak durun.
Bu komünitenin amacı okurlara hayatla ilgili keyifli farkındalıklar yaşatabilmektir. Din, politika, spor, aktüel konular gibi anlık tepkilere neden olabilecek konulardaki tespitlerden kaçının. Ayrıca aklınızdan geçenlerin Türkiye’deki bilim komünitesine değer katması beklenmektedir.
5
Cevap hakkı doğurmayın.
Bu platformda cevap veya yorum sistemi bulunmamaktadır. Dolayısıyla aklınızdan geçenlerin, tespit edilebilir kişilere cevap hakkı doğurmadığından emin olun.
Ekle
Soru Sor
Sosyal
Yeniler
Daha Fazla İçerik Göster
Popüler Yazılar
30 gün
90 gün
1 yıl
Evrim Ağacı'na Destek Ol

Evrim Ağacı'nın %100 okur destekli bir bilim platformu olduğunu biliyor muydunuz? Evrim Ağacı'nın maddi destekçileri arasına katılarak Türkiye'de bilimin yayılmasına güç katın.

Evrim Ağacı'nı Takip Et!
Yazı Geçmişi
Okuma Geçmişi
Notlarım
İlerleme Durumunu Güncelle
Okudum
Sonra Oku
Not Ekle
Kaldığım Yeri İşaretle
Göz Attım

Evrim Ağacı tarafından otomatik olarak takip edilen işlemleri istediğin zaman durdurabilirsin.
[Site ayalarına git...]

Filtrele
Listele
Bu yazıdaki hareketlerin
Devamını Göster
Filtrele
Listele
Tüm Okuma Geçmişin
Devamını Göster
0/10000
Bu Makaleyi Alıntıla
Evrim Ağacı Formatı
APA7
MLA9
Chicago
E. Ağacı, et al. Dev Bir Vadinin Evrimi: Doğu Afrika Rift Vadisi Nasıl Yükseldi?. (13 Nisan 2015). Alındığı Tarih: 20 Nisan 2024. Alındığı Yer: https://evrimagaci.org/s/3522
Ağacı, E., Bakırcı, Ç. M. (2015, April 13). Dev Bir Vadinin Evrimi: Doğu Afrika Rift Vadisi Nasıl Yükseldi?. Evrim Ağacı. Retrieved April 20, 2024. from https://evrimagaci.org/s/3522
E. Ağacı, et al. “Dev Bir Vadinin Evrimi: Doğu Afrika Rift Vadisi Nasıl Yükseldi?.” Edited by Çağrı Mert Bakırcı. Evrim Ağacı, 13 Apr. 2015, https://evrimagaci.org/s/3522.
Ağacı, Evrim. Bakırcı, Çağrı Mert. “Dev Bir Vadinin Evrimi: Doğu Afrika Rift Vadisi Nasıl Yükseldi?.” Edited by Çağrı Mert Bakırcı. Evrim Ağacı, April 13, 2015. https://evrimagaci.org/s/3522.
ve seni takip ediyor

Göster

Şifrenizi mi unuttunuz? Lütfen e-posta adresinizi giriniz. E-posta adresinize şifrenizi sıfırlamak için bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Eğer aktivasyon kodunu almadıysanız lütfen e-posta adresinizi giriniz. Üyeliğinizi aktive etmek için e-posta adresinize bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Close