Bu Reklamı Kapat
Bu Reklamı Kapat

Canlıların Yaşam Öyküleri Neden Birbirinden Bu Kadar Farklıdır?

Canlıların Yaşam Öyküleri Neden Birbirinden Bu Kadar Farklıdır? 6iee
12 dakika
3,218

Farklı bitkilerin, hayvanların ve mikropların ömürleri, dakikalardan bin yıllara kadar uzanan bir değişkenlik gösteriyor. Kimi ömrü boyunca yalnızca bir kez, kimi ise birçok kez ürüyor. Peki yaşam öykülerine baktığımızda, neden bu kadar büyük bir çeşitlilik gözlemliyoruz?

Sınırsız sayıda yavrulayabilme yetisine sahip ve sonsuza kadar yaşayabilen bir organizma hayal edelim. Bu hayali organizma Darwin’in Cini olarak bilinir ve hiçbir zaman var olmamıştır (Law 1979). Bunun yerine evrim bize farklı üreme, ömür ve yaşam evreleri kombinasyonlarından oluşan çeşitli yaşam öyküleri sunar. Peki, nasıl oldu da bu çeşitlilik evrimleşti?

Bu Reklamı Kapat

Evrimsel Yanıt Olarak Yaşam Öyküsü

Canlılar için yaşam öyküsü, bir organizmanın doğumundan ölümüne kadar başından geçenleri içeren gelişim evreleri ve demografik olguların benzersiz bir kombinasyonudur. En basit şekilde anlatmaya çalışırsak yaşam öyküleri, her biri kendi ölüm ve geçiş (transition) olasılıklarını ve doğurganlık oranlarını içinde barındıran ana yaşam evrelerinin oluşturduğu diziler şeklinde tanımlanabilir (Görsel 1). Lamont Cole, spesifik yaşam öyküsü stratejilerinin evrimleşmesi konusu üzerine çalışan ilk bilim insanlarından biriydi. Cole, bütün diğer koşulların eşit olduğu düşünüldüğünde, bir yıldan fazla yaşama ve üremenin getirdiği avantajın, yıllık bir yaşam öyküsüne sahip olanların edindiğinden çok fazla olmadığını öne sürmüştü (Cole 1954). Uzun ve kısa ömürlü canlıların birden birçok keze kadar üreyebiliyor çeşitlilikte olduğu gerçeği ise, Cole’un hipotezine ters düşerek Cole Paradoksu adı verilen bir olguyu ortaya çıkarmıştır (Charnov & Schaffer 1973). Yaşam öykülerinin ölümlülük, üreme ve diğer yönleri hem organizmanın özünden gelen içsel faktörler hem de çevreden kaynaklanan dış faktörler nedeniyle popülasyon içerisinde çeşitlilik gösterdiklerinden Cole’ün modeli artık fazla basit bir model olarak görülmektedir. Yani, yaşam öykülerini aslında bu faktörler bütününe verilmiş evrimsel yanıtlar olarak görebiliriz.

Yaşam öyküleri şeması. Yaşam öyküleri çok karmaşık olabilirler. Yaşam döngüsü şemaları, bir yaşam öyküsünü sadeleştirmenin yanı sıra onu sayılarla ifade etmeyi de sağlar. Şemayı oluştururken önce yaşam evrelerinin sayısına karar verilir, sonra standart bir zaman adımına göre evreler arasındaki olası geçiş çeşitleri kararlaştırılır. Bu görselde iki yıllık bir yaşam öyküsü modeli gösterilmektedir. Bu organizmanın üç yaşam öyküsü evresi vardır, ilk ikisinde üreyemezken üçüncüde olgundur. SXY i zamanında X evresinden j zamanında Y evresine geçiş olasılığını göstermektedir, FX ise X evresindeki doğurganlığı, yani anne başına düşen ortalama yavru sayısını belirtmektedir. SSS halkası, bireylerin o evrede, belki de sonsuza dek, kalabileceğini ifade etmektedir. Bu durum, örneğin uyku halinde kalabilen tohumlardaki dinlenme evrelerini göstermede kullanılabilir.
Yaşam öyküleri şeması. Yaşam öyküleri çok karmaşık olabilirler. Yaşam döngüsü şemaları, bir yaşam öyküsünü sadeleştirmenin yanı sıra onu sayılarla ifade etmeyi de sağlar. Şemayı oluştururken önce yaşam evrelerinin sayısına karar verilir, sonra standart bir zaman adımına göre evreler arasındaki olası geçiş çeşitleri kararlaştırılır. Bu görselde iki yıllık bir yaşam öyküsü modeli gösterilmektedir. Bu organizmanın üç yaşam öyküsü evresi vardır, ilk ikisinde üreyemezken üçüncüde olgundur. SXY i zamanında X evresinden j zamanında Y evresine geçiş olasılığını göstermektedir, FX ise X evresindeki doğurganlığı, yani anne başına düşen ortalama yavru sayısını belirtmektedir. SSS halkası, bireylerin o evrede, belki de sonsuza dek, kalabileceğini ifade etmektedir. Bu durum, örneğin uyku halinde kalabilen tohumlardaki dinlenme evrelerini göstermede kullanılabilir.
2010 Nature Education (Her hakkı saklıdır).

İçsel faktörler; genler arasındaki ilişkilerin yanı sıra fizyolojik, davranışsal ve demografik özellikler arasındaki ilişkileri de içerir. Özellikle kaynakların sınırlılığının fiziksel olarak oluşturduğu zorluklarla ortaya çıkan negatif ilişkilerin görülme sıklığı sebebiyle, bu tip ilişkiler sıkça takas (trade-offs) veya bedel (costs) olarak adlandırılır. Takas, bir özelliğin evriminin hem diğer özellikler üzerindeki etkileri hem de bu tip ilişkilerce kısıtlanması demektir. Örneğin bir yetişkin olarak kaynakların çoğunlukla büyümeye ayrılması, o anki üreme başarısına ayrılacak kaynaklardan kısılması anlamına gelebilir. Fakat bu kaynak dağıtımı, aynı zamanda yetişkin ölüm oranını düşürebileceği için yetişkinin gelecekte üreme ihtimalini de arttırabilir.

Bu Reklamı Kapat

Yaşam öyküsü özellikleri arasındaki fizyolojik ve evrimsel ilişkiler ağacı. Bu modelde, bir bireyin sahip olduğu kaynakların bir bölümü (a kadarı) önce 1. özelliğe, sonra kalanın (1 – a kadarının) bir kısmı (b kadarı) 2. özelliğe vb. ayrılır. Bir popülasyondaki bireyler arasındaki kaynak ayırma çeşitliliği, yaşam öyküsü özellikleri arasında pozitif ve/veya negatif ilişkiler doğurabilir. Örneğin 1. özelliğe kaynak ayırmada bireyler arasında görülen çeşitlilik, 1 ve 2. özelliklerin değerleri arasında gözlemlenebilecek negatif bir ilişki yaratabilir çünkü 2. özelliğe (ÇN: Orijinalde, muhtemelen yanlışlıkla, “2.” yer almıyor.) kaynak ayırma, 1. özelliğe kaynak ayırmanın kısmen de olsa bir fonksiyonudur. Benzer şekilde 1 ve 3. özellikler arasında da farklı ilişkiler kurulabilir. Bu ilişkileri kaynak ayırmadaki fizyolojik kısıtlamaların yanı sıra özellikler arasındaki genetik bağlantılar da şekillendirebilir (de Jong 1993).
Yaşam öyküsü özellikleri arasındaki fizyolojik ve evrimsel ilişkiler ağacı. Bu modelde, bir bireyin sahip olduğu kaynakların bir bölümü (a kadarı) önce 1. özelliğe, sonra kalanın (1 – a kadarının) bir kısmı (b kadarı) 2. özelliğe vb. ayrılır. Bir popülasyondaki bireyler arasındaki kaynak ayırma çeşitliliği, yaşam öyküsü özellikleri arasında pozitif ve/veya negatif ilişkiler doğurabilir. Örneğin 1. özelliğe kaynak ayırmada bireyler arasında görülen çeşitlilik, 1 ve 2. özelliklerin değerleri arasında gözlemlenebilecek negatif bir ilişki yaratabilir çünkü 2. özelliğe (ÇN: Orijinalde, muhtemelen yanlışlıkla, “2.” yer almıyor.) kaynak ayırma, 1. özelliğe kaynak ayırmanın kısmen de olsa bir fonksiyonudur. Benzer şekilde 1 ve 3. özellikler arasında da farklı ilişkiler kurulabilir. Bu ilişkileri kaynak ayırmadaki fizyolojik kısıtlamaların yanı sıra özellikler arasındaki genetik bağlantılar da şekillendirebilir (de Jong 1993).
2010 Nature Education (Her hakkı saklıdır).

Takaslar, kaynak dağıtımında sıkça izlenen kalıplar nedeniyle olduğu kadar onlardan sorumlu olan genler arasındaki ilişkiler sebebiyle de karmaşık bir yapı sergiler (de Jong 1993). Örneğin X ve Y özellikleri, geçmişteki bir evrim veya bu özelliklerin ifade edilmesini kontrol eden aynı veya yakın birkaç gen sebebiyle tesadüf eseri beklenenden daha sık bir oranda birlikte görülebilir. Burada, X özelliğinin lehine işleyen doğal seçilim, kaçınılmaz olarak Y özelliğinin de pozitif ama dolaylı bir şekilde seçilmesine neden olur. Bir popülasyondaki bireyler her bir özelliğe ayrılan kaynak dağıtımında sistematik bir çeşitlilikk gösterdiklerinde ve dolayısıyla yaşam öykülerindeki belli özellik değerleri arasında bir korelasyona sebep olduklarında da aynı kalıplar ortaya çıkabilir (Görsel 2). Bazı takaslar ise daha karmaşık yaşam öykülerini kayıran bir yaklaşım sergileyebilir. Örneğin ebeveyn olmaksızın kendi kendine büyüme ile ebeveynli yavru büyütme arasındaki takasın, amfibiler ve böcekler gibi birçok organizmada larva evresinin evrimleşmesini kayırdığı düşünülmektedir. Larvanın beslenme düzeni, aynı türün yetişkin bireylerininkinden tipik olarak farklı olduğu için, larva üretimi ebeveyn ve yavrular arasındaki yiyecek rekabeti olasılığını azaltır.

Çevresel Değişim

Yaşam öyküleri içsel kısıtlamalara olduğu kadar, çevreye, yani dışsal faktörlere de birer yanıt olarak evrimleşir. Çevrenin devamlı değişiyor oluşu doğal seçilime adeta bir “hareketli hedef” verir. Kırmızı Kraliçe hipotezi (The Red Queen hypothesis), çevre koşullarındaki bu devamlı değişim nedeniyle doğal seçilimin zamanla değişme eğiliminin, hiçbir organizmanın kusursuz bir şekilde adapte olamamasına ve tüm türlerin durmaksızın evrimleşmesine sebep olduğunu öne sürer (van Valen 1973). Hipotezin adı ise, Lewis Carroll’ın “Aynanın İçinden” (Through the Looking Glass) isimli kitabında, Alice’e aynı yerde kalmak için koşmasının bütün enerjisini harcadığını söyleyen karaktere bir göndermedir.

Çevre değişikliğinin seviyesi ve örüntüsü, spesifik yaşam öyküsü stratejilerini kayıran bir yaklaşım gösterebilir. Çevre değişkenliği zamana veya mekana özgü olabilirken aynı zamanda deterministik, stokastik (tamamen rastgele) veya öngörülebilir olabilmektedir. Deterministik çevre değişkenliği, çevresel bir faktörün önceki ortalama değerinden kaymasıdır ve genellikle spesifik yaşam öykülerinin evrimiyle sonuçlanmaz. Örneğin günümüzdeki iklim değişikliği, daha ılık bir iklime doğru giden deterministik bir değişimdir ve bu durum muhtemelen türlerin coğrafi dağılımını etkileyecektir. Stokastik çevre değişkenliği ise, çevresel faktörlerin rastgele bir şekilde değişim göstermesi anlamına gelir ve bu faktörlerin ortalama değerleri üzerinde uzun süreli bir etki bırakmaz. Öngörülebilir çevre değişkenliği ise, tipik olarak gün ışığı ve sıcaklığın günlük veya mevsimlik değişimleri gibi döngüsel bir yol izler. Yüksek seviyede çevre değişkenliği, bu değişkenliğe maruz kalan canlılarda stresli durumlara yol açabilir. Şu anda çevremizdeki yaşam öykülerinde gözlediğimiz bu çeşitliliği yaratan da, organizmaların bu tip değişkenliklerle başa çıkmasına veya bunlardan kaçmasına sebep olan adaptasyon çabalarıdır.

Evrim Ağacı'ndan Mesaj

Stokastik (Rastgele) Değişim

Çok sayıda üremek mi, yüksek kaliteli yavrular mı? Çocukluk evresindeki yüksek ölüm oranları ötelenmiş üremeyi ve olgunluğa erişildiğinde kaynakların daha çok üremeye ayrılmasını kayıracak şekilde evrimi yönlendirir. Üremeye ayrılan kaynakların daha fazla olması, yavru sayısının artması veya her üremede ortaya çıkan yavruların kalitesinin artması şeklinde kendini gösterebilir. Örneğin orkidelerin çok büyük bir kısmı, çimlenme başarısı ve genç sağkalımı açısından oldukça düşük oranlara sahiptir, fakat hayatta kalanların ömrü çok uzundur. Toz gibi küçücük tohumların çok sayıda olması, genç ölümleri yüksek olduğu için geliştirilmiş bir adaptasyon olabilir.
Çok sayıda üremek mi, yüksek kaliteli yavrular mı? Çocukluk evresindeki yüksek ölüm oranları ötelenmiş üremeyi ve olgunluğa erişildiğinde kaynakların daha çok üremeye ayrılmasını kayıracak şekilde evrimi yönlendirir. Üremeye ayrılan kaynakların daha fazla olması, yavru sayısının artması veya her üremede ortaya çıkan yavruların kalitesinin artması şeklinde kendini gösterebilir. Örneğin orkidelerin çok büyük bir kısmı, çimlenme başarısı ve genç sağkalımı açısından oldukça düşük oranlara sahiptir, fakat hayatta kalanların ömrü çok uzundur. Toz gibi küçücük tohumların çok sayıda olması, genç ölümleri yüksek olduğu için geliştirilmiş bir adaptasyon olabilir.
2010 Nature Education Richard Shefferson fotoğrafıdır (Her hakkı saklıdır).

Stokastik (rastgele) çevre değişkenliği, yaşam süresinde ve üreme stratejilerinde değişimlere yöneltici bir yol izler. Bu tip bir değişkenlik, genellikle doğal seçilimin türün genç (henüz olgunluğa erişmemiş) üyeleri üzerindeki etkileriyle evrimsel bir yanıta sebep olur. Genç üyelerin uyum başarısı, olgun üyelere oranla çok daha kuvvetlidir, bunun sebebi de yaş ve uyum başarısı arasındaki genellikle negatif ilişkidir (Hamilton 1966). Genç üyelerdeki hem yüksek ölüm oranları ve hem de değişken ölüm nedenleri, ötelenmiş üremenin evrimini destekleyici bir yol izler, ancak ötelenmiş üremenin yaşayabilir yavru üretimi ihtimalini artırması kaydıyla. Yaşayabilir yavru üretimi ihtimali, eğer birey daha çok sayıda yavrulama veya daha kaliteli yavrular üretme kabiliyetini edinebilirse artabilir (Görsel 3). Genç üyelerin ölüm oranlarında böyle bir artış, yaşam süresi içinde daha uzun bir üreme sürecine de yol açabilir. Tersine, genç üyelerin ölüm oranlarındaki düşme erken olgunlaşmanın evrimleşmesini destekler. Fakat aşırı durumlarda, stokastik çevre değişimi felaketle de sonuçlanabilir. Felaketler türlerin soyunun tükenmesine yol açarak varlıklarını sona erdirebiliyor olsa da, aynı zamanda sert çevre koşullarına dayanabilen yaşam evrelerini ciddi bir seçilime tabi tutarlar.

Bir geleceğe yatırım özelliği olarak uyku hali. Geleceğe yatırım özellikleri uyum başarısındaki değişkenliği azaltır ve böylece zaman içerisindeki ortalama uyum başarısını artırır. Burada bitkisel uyku hali, otsu bir bitki olan kara orkidesi üzerinden resmedilmiştir. Çevre değişkendir (üstte), bu değişkenlik bitkinin yaşama ve üreme faaliyetlerini etkiler. Uyku haline giremeyen bireyler filizlenmek zorundadır (ortada, üst tarafta), fakat zor koşullarda ölüm oranları artar (altta, siyah çizgi). Uyku haline girebilen bireyler ise (ortada, alt tarafta) uyku haline giremeyen bitkiler kadar yüksek bir ölüm oranı sergilemezler (altta, mavi çizgi) ve ayrıca diğer dönemlerde de daha sıklıkla üreyebilirler. Uzun süre içerisinde, uyku haline girebilen bireyler giremeyen bireylere göre daha yüksek bir uyum başarısı gösterirler.
Bir geleceğe yatırım özelliği olarak uyku hali. Geleceğe yatırım özellikleri uyum başarısındaki değişkenliği azaltır ve böylece zaman içerisindeki ortalama uyum başarısını artırır. Burada bitkisel uyku hali, otsu bir bitki olan kara orkidesi üzerinden resmedilmiştir. Çevre değişkendir (üstte), bu değişkenlik bitkinin yaşama ve üreme faaliyetlerini etkiler. Uyku haline giremeyen bireyler filizlenmek zorundadır (ortada, üst tarafta), fakat zor koşullarda ölüm oranları artar (altta, siyah çizgi). Uyku haline girebilen bireyler ise (ortada, alt tarafta) uyku haline giremeyen bitkiler kadar yüksek bir ölüm oranı sergilemezler (altta, mavi çizgi) ve ayrıca diğer dönemlerde de daha sıklıkla üreyebilirler. Uzun süre içerisinde, uyku haline girebilen bireyler giremeyen bireylere göre daha yüksek bir uyum başarısı gösterirler.
2010 Nature Education (er hakkı saklıdır).

Stokastik çevre değişimi, geleceğe yatırım özelliklerinin (bet-hedging traits) evrimini destekleyebilir. Bu özellikler uzun vadede uyum başarısını maksimuma çıkarmak için kısa vadede uyum başarısında belirgin bir düşüşe neden olurlar. Uyum başarısı geometrik bir niteliktir, yani nesilden nesile toplanarak değil, katlanarak artar. Geometrik bir özelliğe sahip oluşu, ortalama uyum başarısının rahat dönemlerden çok, zor koşullardan daha fazla etkileniyor olduğunu da gösterir niteliktedir. Bu durum da uyum başarısı değişkenliğinin artması sebebiyle ortalama uyum başarısının nesilden nesile düştüğü anlamına gelir. Geleceğe yatırım özellikleri, uyum başarısındaki değişimi zaman içerisinde dengeleyip istikrarlı hale getirerek zorlu koşulların uyum başarısına tesirini etkisiz hale getirir. Bu özellikler, uyum başarısını uzun vadede dengeleyip istikrarlı hale getirdiklerinden kısa vadede daha iyi uyum başarısı sağlayan tipteki özelliklere tercih edilebilirler. Otsu bitkilerde görülen bitkisel uyku hali, bu tipte bir özellik olabilir. Çünkü bu durum, belli yıllarda üremeyi ve filizlenmeyi durdurmak anlamına geliyor olsa bile, aynı zamanda ölüm oranlarının ciddi seviyelere artmasını engelleyerek gelecekte üreme ihtimalini daha da arttırır (Shefferson 2009; Görsel 4).

Öngörülebilir Çevre Değişimi

Öngörülebilir çevre değişimi, farklı çevre koşulları arasındaki zamana bağlı döngüleri içerir. Bu tip döngüler, bir rutin halinde tekrarlayarak devam eder ve rastgele veya deterministik bir şekilde çok büyük değişimlere uğramaz. Bu tip bir değişim, zamanı belli ve genellikle döngüsel yaşam öyküsü stratejilerinin evrimini destekler. Bunlara örnek olarak, mevsimlik ve gündelik dinlenme evrelerini verebiliriz; mesela memelilerde ve kışın uyku haline giren tohumlarda görülen kış uykusu veya yıllık bitkilerde görülen yaşlanma durumu gibi (Roach 1993). Daha genel olarak baktığımızda ise öngörülebilir değişimin yaşam öyküleri üzerindeki etkileri, ek yaşam evreleri ve potansiyel olarak daha karmaşık yaşam döngüleri ortaya çıkarıyor oluşudur.

Bulunulan coğrafyadaki döngüsel değişim, doğal seçilimin farklı zamanlarda farklı stratejileri desteklemesine sebep olur. Bir genotipin farklı çevre koşullarında farklı fenotipler oluşturması olarak bilinen fenotipik esneklik, bunun en sık görülen sonuçlarından biridir (Schlichting 1986). Fenotipik esneklik, bir özellikteki aşamalı değişimlerin yanı sıra belli zamanlarda görülen çok anlık, büyük ve ayrık değişimleri de içerir. Bu büyük değişimlere örnek olarak şunu verebiliriz: Bitkiler diğerlerinden ayrık bir fenotipik esneklik mekanizmasına göre çiçek açarlar; kırmızı:uzak-kırmızı ışık oranındaki mevsimlik değişimleri algılayarak bu bilgiyi yılın doğru döneminde filizlenmek için kullanırlar. Aşamalı değişime bir örnek olarak, büyüme mevsimi içerisinde, bitki büyümesinin hem mevcut besinleri hem de yağış ve sıcaklıktaki beklenen örüntüleri telafi etmek üzere değişmesi verilebilir.

Evrimsel Geçmişin Olasılıksal Etkisi

Yaşam öyküsü özelliklerinde filogenetik işaretler. Bir türe ait bir özelliğin evrimi, o türün soyundan gelen bütün türlere o özelliğin aktarılmasına neden olur ve böylece her bir türün evrimi sürecine potansiyel bir kısıtlama getirir. Böyle bir özelliğin daha da evrimleşmesi önlenemez ancak özelliklerin türden türe kalıtsal olarak geçebilirliği, daha uzak olan akraba türlere kıyasla daha yakın akraba olan türlerde söz konusu özelliklerin daha benzer değerler taşımasına neden olur. Burada 3, 4 ve 5. türlerin ortak atası 1. türdür ve bütün türlerin yaprakları vardır. 1. türün soyundan gelen 2. türün geçirdiği evrim sonunda yaprakları mor rengini almıştır, daha sonra bu renk 4 ve 5. türlere aktarılmıştır.
Yaşam öyküsü özelliklerinde filogenetik işaretler. Bir türe ait bir özelliğin evrimi, o türün soyundan gelen bütün türlere o özelliğin aktarılmasına neden olur ve böylece her bir türün evrimi sürecine potansiyel bir kısıtlama getirir. Böyle bir özelliğin daha da evrimleşmesi önlenemez ancak özelliklerin türden türe kalıtsal olarak geçebilirliği, daha uzak olan akraba türlere kıyasla daha yakın akraba olan türlerde söz konusu özelliklerin daha benzer değerler taşımasına neden olur. Burada 3, 4 ve 5. türlerin ortak atası 1. türdür ve bütün türlerin yaprakları vardır. 1. türün soyundan gelen 2. türün geçirdiği evrim sonunda yaprakları mor rengini almıştır, daha sonra bu renk 4 ve 5. türlere aktarılmıştır.
2010 Nature Education (Her hakkı saklıdır).

Evrimsel geçmiş, bazı stratejilerin evrimleşmesini daha çok, bazılarınınkini daha az kayırarak yaşam öykülerinin belli bir şekilde evrimleşmesine sebep olur. Yaşam öyküleri, bazı filogenetik işaretler (phylogenetic signal) ortaya koyarlar, yani yakın akraba olan türler, biyolojik benzerliklerinin fazla olması sebebiyle, daha uzak akrabalara kıyasla daha fazla benzer evrimsel yanıt paylaşırlar. Filogenetik işaretler, fenotipik esnek olanlar da dahil olmak üzere belirli özelliklerin ve bu özellikleri kontrol eden genetik sistemlerin evrimi sonucunda ortaya çıkarlar ve o ata türden türeyen bütün türlere aktarılırlar (Görsel 5). Böyle özelliklerden bazıları, bir grup akraba türde artık sabit özellikler haline gelirken, bazılarında ise aynı oranda olmasa da hala evrimleşmeye devam eder. Bu evrimsel olaylar, evrim üzerinde bazı kısıtlamalar yaratarak daha önce evrimleşmiş özelliklerden aşırı sapmaları olasılık dışı bırakırlar.

Okundu Olarak İşaretle

Bu içeriğimizle ilgili bir sorunuz mu var? Buraya tıklayarak sorabilirsiniz.

Soru & Cevap Platformuna Git
Bu İçerik Size Ne Hissettirdi?
  • Muhteşem! 0
  • Tebrikler! 0
  • Bilim Budur! 0
  • Mmm... Çok sapyoseksüel! 0
  • Güldürdü 0
  • İnanılmaz 0
  • Umut Verici! 0
  • Merak Uyandırıcı! 0
  • Üzücü! 0
  • Grrr... *@$# 0
  • İğrenç! 0
  • Korkutucu! 0
Kaynaklar ve İleri Okuma
  1. Çeviri Kaynağı: Nature | Arşiv Bağlantısı
Bu Reklamı Kapat

Evrim Ağacı'na her ay sadece 1 kahve ısmarlayarak destek olmak ister misiniz?

Şu iki siteden birini kullanarak şimdi destek olabilirsiniz:

kreosus.com/evrimagaci | patreon.com/evrimagaci

Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracı kullanılarak 02/10/2022 03:44:54 tarihinde oluşturulmuştur. Evrim Ağacı'ndaki içeriklerin tamamı, birden fazla editör tarafından, durmaksızın elden geçirilmekte, güncellenmekte ve geliştirilmektedir. Dolayısıyla bu çıktının alındığı tarihten sonra yapılan güncellemeleri görmek ve bu içeriğin en güncel halini okumak için lütfen şu adrese gidiniz: https://evrimagaci.org/s/479

İçerik Kullanım İzinleri: Evrim Ağacı'ndaki yazılı içerikler orijinallerine hiçbir şekilde dokunulmadığı müddetçe izin alınmaksızın paylaşılabilir, kopyalanabilir, yapıştırılabilir, çoğaltılabilir, basılabilir, dağıtılabilir, yayılabilir, alıntılanabilir. Ancak bu içeriklerin hiçbiri izin alınmaksızın değiştirilemez ve değiştirilmiş halleri Evrim Ağacı'na aitmiş gibi sunulamaz. Benzer şekilde, içeriklerin hiçbiri, söz konusu içeriğin açıkça belirtilmiş yazarlarından ve Evrim Ağacı'ndan başkasına aitmiş gibi sunulamaz. Bu sayfa izin alınmaksızın düzenlenemez, Evrim Ağacı logosu, yazar/editör bilgileri ve içeriğin diğer kısımları izin alınmaksızın değiştirilemez veya kaldırılamaz.

Kategoriler ve Etiketler
Tümünü Göster
Bu Reklamı Kapat
Size Özel (Beta)
İçerikler
Sosyal
Gönderiler
Analiz
Cinsiyet Araştırmaları
Ecza
Alan
Enerji
Basınç
Bitki
Adaptasyon
Epistemik
Yüz
Beslenme Davranışları
Araç
Akciğer
Deprem
Eğilim
Küresel Isınma
Tıp
Yiyecek
Uzay
Dalga
Sağlık Bilimleri
Kanıt
Uterus
Sivrisinek
Paleontoloji
Aklımdan Geçen
Komünite Seç
Aklımdan Geçen
Fark Ettim ki...
Bugün Öğrendim ki...
İşe Yarar İpucu
Bilim Haberleri
Hikaye Fikri
Başlık
Bugün Türkiye'de bilime ve bilim okuryazarlığına neler katacaksın?
Bağlantı
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu komünite, aklınızdan geçen düşünceleri Evrim Ağacı ailesiyle paylaşabilmeniz içindir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Bilim kimliğinizi önceleyin.
Evrim Ağacı bir bilim platformudur. Dolayısıyla aklınızdan geçen her şeyden ziyade, bilim veya yaşamla ilgili olabilecek düşüncelerinizle ilgileniyoruz.
2
Propaganda ve baskı amaçlı kullanmayın.
Herkesin aklından her şey geçebilir; fakat bu platformun amacı, insanların belli ideolojiler için propaganda yapmaları veya başkaları üzerinde baskı kurma amacıyla geliştirilmemiştir. Paylaştığınız fikirlerin değer kattığından emin olun.
3
Gerilim yaratmayın.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
4
Değer katın; hassas konulardan ve öznel yoruma açık alanlardan uzak durun.
Bu komünitenin amacı okurlara hayatla ilgili keyifli farkındalıklar yaşatabilmektir. Din, politika, spor, aktüel konular gibi anlık tepkilere neden olabilecek konulardaki tespitlerden kaçının. Ayrıca aklınızdan geçenlerin Türkiye’deki bilim komünitesine değer katması beklenmektedir.
5
Cevap hakkı doğurmayın.
Bu platformda cevap veya yorum sistemi bulunmamaktadır. Dolayısıyla aklınızdan geçenlerin, tespit edilebilir kişilere cevap hakkı doğurmadığından emin olun.
Gönder
Ekle
Soru Sor
Daha Fazla İçerik Göster
Evrim Ağacı'na Destek Ol
Evrim Ağacı'nın %100 okur destekli bir bilim platformu olduğunu biliyor muydunuz? Evrim Ağacı'nın maddi destekçileri arasına katılarak Türkiye'de bilimin yayılmasına güç katmak için hemen buraya tıklayın.
Popüler Yazılar
30 gün
90 gün
1 yıl
EA Akademi
Evrim Ağacı Akademi (ya da kısaca EA Akademi), 2010 yılından beri ürettiğimiz makalelerden oluşan ve kendi kendinizi bilimin çeşitli dallarında eğitebileceğiniz bir çevirim içi eğitim girişimi! Evrim Ağacı Akademi'yi buraya tıklayarak görebilirsiniz. Daha fazla bilgi için buraya tıklayın.
Etkinlik & İlan
Bilim ile ilgili bir etkinlik mi düzenliyorsunuz? Yoksa bilim insanlarını veya bilimseverleri ilgilendiren bir iş, staj, çalıştay, makale çağrısı vb. bir duyurunuz mu var? Etkinlik & İlan Platformumuzda paylaşın, milyonlarca bilimsevere ulaşsın.
Podcast
Evrim Ağacı'nın birçok içeriğinin profesyonel ses sanatçıları tarafından seslendirildiğini biliyor muydunuz? Bunların hepsini Podcast Platformumuzda dinleyebilirsiniz. Ayrıca Spotify, iTunes, Google Podcast ve YouTube bağlantılarını da bir arada bulabilirsiniz.
Yazı Geçmişi
Okuma Geçmişi
Notlarım
İlerleme Durumunu Güncelle
Okudum
Sonra Oku
Not Ekle
Kaldığım Yeri İşaretle
Göz Attım

Evrim Ağacı tarafından otomatik olarak takip edilen işlemleri istediğin zaman durdurabilirsin.
[Site ayalarına git...]

Filtrele
Listele
Bu yazıdaki hareketlerin
Devamını Göster
Filtrele
Listele
Tüm Okuma Geçmişin
Devamını Göster
0/10000

Göster

Şifremi unuttum Üyelik Aktivasyonu

Göster

Şifrenizi mi unuttunuz? Lütfen e-posta adresinizi giriniz. E-posta adresinize şifrenizi sıfırlamak için bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Eğer aktivasyon kodunu almadıysanız lütfen e-posta adresinizi giriniz. Üyeliğinizi aktive etmek için e-posta adresinize bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Close
Geri Bildirim Gönder
Paylaş
Reklamsız Deneyim

Evrim Ağacı'nda reklamları 2 şekilde kapatabilirsiniz:

  1. Ücretsiz üye girişi yapmak: Sitedeki reklamların %50 kadarını kapatmak için ücretsiz bir Evrim Ağacı üyeliği açmanız ve sitemizi/uygulamamızı kullanmanız yeterli!

  2. Maddi destekçilerimiz arasına katılmak: Evrim Ağacı'nın çalışmalarına Kreosus, Patreon veya YouTube üzerinden maddi destekte bulunarak hem Türkiye'de bilim anlatıcılığının gelişmesine katkı sağlayabilirsiniz, hem de site ve uygulamamızı reklamsız olarak deneyimleyebilirsiniz. Reklamsız deneyim, sitemizin/uygulamamızın çeşitli kısımlarda gösterilen Google reklamlarını ve destek çağrılarını görmediğiniz, %100 reklamsız ve çok daha temiz bir site deneyimi sunmaktadır.

Kreosus

Kreosus'ta her 10₺'lik destek, 1 aylık reklamsız deneyime karşılık geliyor. Bu sayede, tek seferlik destekçilerimiz de, aylık destekçilerimiz de toplam destekleriyle doğru orantılı bir süre boyunca reklamsız deneyim elde edebiliyorlar.

Kreosus destekçilerimizin reklamsız deneyimi, destek olmaya başladıkları anda devreye girmektedir ve ek bir işleme gerek yoktur.

Patreon

Patreon destekçilerimiz, destek miktarından bağımsız olarak, Evrim Ağacı'na destek oldukları süre boyunca reklamsız deneyime erişmeyi sürdürebiliyorlar.

Patreon destekçilerimizin Patreon ile ilişkili e-posta hesapları, Evrim Ağacı'ndaki üyelik e-postaları ile birebir aynı olmalıdır. Patreon destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi 24 saat alabilmektedir.

YouTube

YouTube destekçilerimizin hepsi otomatik olarak reklamsız deneyime şimdilik erişemiyorlar ve şu anda, YouTube üzerinden her destek seviyesine reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. YouTube Destek Sistemi üzerinde sunulan farklı seviyelerin açıklamalarını okuyarak, hangi ayrıcalıklara erişebileceğinizi öğrenebilirsiniz.

Eğer seçtiğiniz seviye reklamsız deneyim ayrıcalığı sunuyorsa, destek olduktan sonra YouTube tarafından gösterilecek olan bağlantıdaki formu doldurarak reklamsız deneyime erişebilirsiniz. YouTube destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi, formu doldurduktan sonra 24-72 saat alabilmektedir.

Diğer Platformlar

Bu 3 platform haricinde destek olan destekçilerimize ne yazık ki reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. Destekleriniz sayesinde sistemlerimizi geliştirmeyi sürdürüyoruz ve umuyoruz bu ayrıcalıkları zamanla genişletebileceğiz.

Giriş yapmayı unutmayın!

Reklamsız deneyim için, maddi desteğiniz ile ilişkilendirilmiş olan Evrim Ağacı hesabınıza yapmanız gerekmektedir. Giriş yapmadığınız takdirde reklamları görmeye devam edeceksinizdir.

Destek Ol

Devamını Oku
Evrim Ağacı Uygulamasını
İndir
Chromium Tabanlı Mobil Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
İlk birkaç girişinizde zaten tarayıcınız size uygulamamızı indirmeyi önerecek. Önerideki tuşa tıklayarak uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu öneriyi, yukarıdaki videoda görebilirsiniz. Eğer bu öneri artık gözükmüyorsa, Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Chromium Tabanlı Masaüstü Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
Yeni uygulamamızı kurmak için tarayıcı çubuğundaki kurulum tuşuna tıklayın. "Yükle" (Install) tuşuna basarak kurulumu tamamlayın. Dilerseniz, Evrim Ağacı İleri Web Uygulaması'nı görev çubuğunuza sabitleyin. Uygulama logosuna sağ tıklayıp, "Görev Çubuğuna Sabitle" seçeneğine tıklayabilirsiniz. Eğer bu seçenek gözükmüyorsa, tarayıcının Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Safari Mobil Uygulama
Sırasıyla Paylaş -> Ana Ekrana Ekle -> Ekle tuşlarına basarak yeni mobil uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu basamakları görmek için yukarıdaki videoyu izleyebilirsiniz.

Daha fazla bilgi almak için tıklayın

Önizleme
Görseli Kaydet
Sıfırla
Vazgeç
Ara
Raporla

Raporlama sisteminin amacı, platformu uygunsuz biçimde kullananların önüne geçmektir. Lütfen bir içeriği, sadece düşük kaliteli olduğunu veya soruya cevap olmadığını düşündüğünüz raporlamayınız; bu raporlar kabul edilmeyecektir. Bunun yerine daha kaliteli cevapları kendiniz girmeye çalışın veya diğer kullanıcıları oylama, teşekkür ve en iyi cevap araçları ile daha kaliteli cevaplara teşvik edin. Kalitesiz bulduğunuz içerikleri eleyebileceğiniz, kalitelileri daha ön plana çıkarabileceğiniz yeni araçlar geliştirmekteyiz.

Soru Sor
Aşağıdaki "Soru" kutusunu sadece soru sormak için kullanınız. Bu kutuya soru formatında olmayan hiçbir cümle girmeyiniz. Sorunuzla ilgili ek bilgiler vermek isterseniz, "Açıklama" kısmına girebilirsiniz. Soru kısmının soru cümlesi haricindeki kullanımları sorunuzun silinmesine ve UP kaybetmenize neden olabilir.
Görsel Ekle
Kurallar
Platform Kuralları
Bu platform, aklınıza takılan soruları sorabilmeniz ve diğerlerinin sorularını yanıtlayabilmeniz içindir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu platformun ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Gerçekten soru sorun, imâdan ve yüklü sorulardan kaçının.
Sorularınızın amacı nesnel olarak gerçeği öğrenmek veya fikir almak olmalıdır. Şahsi kanaatinizle ilgili mesaj vermek için kullanmayın; yüklü soru sormayın.
2
Bilim kimliğinizi kullanın.
Evrim Ağacı bir bilim platformudur. Dolayısıyla sorular ve cevaplar, bilimsel perspektifi yansıtmalıdır. Geçerli bilimsel kaynaklarla doğrulanamayan bilgiler veya reklamlar silinebilir.
3
Düzgün ve insanca iletişim kurun.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
4
Sahtebilimi desteklemek yasaktır.
Sahtebilim kategorisi altında konuyla ilgili sorular sorabilirsiniz; ancak bilimsel geçerliliği bulunmayan sahtebilim konularını destekleyen sorular veya cevaplar paylaşmayın.
5
Türkçeyi düzgün kullanın.
Şair olmanızı beklemiyoruz; ancak yazdığınız içeriğin anlaşılır olması ve temel düzeyde yazım ve dil bilgisi kurallarına uyması gerekmektedir.
Soru Ara
Aradığınız soruyu bulamadıysanız buraya tıklayarak sorabilirsiniz.
Alıntı Ekle
Eser Ekle
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu komünite, fark edildiğinde ufku genişleten tespitler içindir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Formu olabildiğince eksiksiz doldurun.
Girdiğiniz sözün/alıntının kaynağı ne kadar açıksa o kadar iyi. Açıklama kısmına kitabın sayfa sayısını veya filmin saat/dakika/saniye bilgisini girebilirsiniz.
2
Anonimden kaçının.
Bazı sözler/alıntılar anonim olabilir. Fakat sözün anonimliğini doğrulamaksızın, bilmediğiniz her söze/alıntıya anonim yazmayın. Bu tür girdiler silinebilir.
3
Kaynağı araştırın ve sorgulayın.
Sayısız söz/alıntı, gerçekte o sözü hiçbir zaman söylememiş/yazmamış kişilere, hatalı bir şekilde atfediliyor. Paylaşımınızın site geneline yayılabilmesi için kaliteli kaynaklar kullanın ve kaynaklarınızı sorgulayın.
4
Ofansif ve entelektüel düşünceden uzak sözler yasaktır.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
5
Sözlerinizi tırnak (") içine almayın.
Sistemimiz formatı otomatik olarak ayarlayacaktır.
Gönder
Tavsiye Et
Aşağıdaki kutuya, [ESER ADI] isimli [KİTABI/FİLMİ] neden tavsiye ettiğini girebilirsin. Ne kadar detaylı ve kapsamlı bir analiz yaparsan, bu eseri [OKUMAK/İZLEMEK] isteyenleri o kadar doğru ve fazla bilgilendirmiş olacaksın. Tavsiyenin sadece negatif içerikte olamayacağını, eğer bu sistemi kullanıyorsan tavsiye ettiğin içeriğin pozitif taraflarından bahsetmek zorunda olduğunu lütfen unutma. Yapıcı eleştiri hakkında daha fazla bilgi almak için burayı okuyabilirsin.
Kurallar
Platform Kuralları
Bu platform; okuduğunuz kitaplara, izlediğiniz filmlere/belgesellere veya takip ettiğiniz YouTube kanallarına yönelik tavsiylerinizi ve/veya yapıcı eleştirel fikirlerinizi girebilmeniz içindir. Tavsiye etmek istediğiniz eseri bulamazsanız, buradan yeni bir kayıt oluşturabilirsiniz. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu platformun ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Önceliğimiz pozitif tavsiyelerdir.
Bu platformu, beğenmediğiniz eserleri yermek için değil, beğendiğiniz eserleri başkalarına tanıtmak için kullanmaya öncelik veriniz. Sadece negatif girdileri olduğu tespit edilenler platformdan geçici veya kalıcı olarak engellenebilirler.
2
Tavsiyenizin içeriği sadece negatif olamaz.
Tavsiye yazdığınız eserleri olabildiğince objektif bir gözlükle anlatmanız beklenmektedir. Dolayısıyla bir eseri beğenmediyseniz bile, tavsiyenizde eserin pozitif taraflarından da bahsetmeniz gerekmektedir.
3
Negatif eleştiriler yapıcı olmak zorundadır.
Eğer tavsiyenizin ana tonu negatif olacaksa, tüm eleştirileriniz yapıcı nitelikte olmak zorundadır. Yapıcı eleştiri kurallarını buradan öğrenebilirsiniz. Yapıcı bir tarafı olmayan veya tamamen yıkıcı içerikte olan eleştiriler silinebilir ve yazarlar geçici veya kalıcı olarak engellenebilirler.
4
Düzgün ve insanca iletişim kurun.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
5
Türkçeyi düzgün kullanın.
Şair olmanızı beklemiyoruz; ancak yazdığınız içeriğin anlaşılır olması ve temel düzeyde yazım ve dil bilgisi kurallarına uyması gerekmektedir.
Eser Ara
Aradığınız eseri bulamadıysanız buraya tıklayarak ekleyebilirsiniz.
Tür Ekle
Üst Takson Seç
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu platform, yaşamış ve yaşayan bütün türleri filogenetik olarak sınıflandırdığımız ve tanıttığımız Yaşam Ağacı projemize, henüz girilmemiş taksonları girebilmeniz için geliştirdiğimiz bir platformdur. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Takson adlarını doğru yazdığınızdan emin olun.
Taksonların sadece ilk harfleri büyük yazılmalıdır. Latince tür adlarında, cins adının ilk harfi büyük, diğer bütün harfler küçük olmalıdır (Örn: Canis lupus domesticus). Türkçe adlarda da sadece ilk harf büyük yazılmalıdır (Örn: Evcil köpek).
2
Taksonlar arası bağlantıları doğru girin.
Girdiğiniz taksonun üst taksonunu girmeniz zorunludur. Eğer üst takson yoksa, mümkün olduğunca öncelikle üst taksonları girmeye çalışın; sonrasında daha alt taksonları girin.
3
Birden fazla kaynaktan kontrol edin.
Mümkün olduğunca ezbere iş yapmayın, girdiğiniz taksonların isimlerinin birden fazla kaynaktan kontrol edin. Alternatif (sinonim) takson adlarını girmeyi unutmayın.
4
Tekrara düşmeyin.
Aynı taksonu birden fazla defa girmediğinizden emin olun. Otomatik tamamlama sistemimiz size bu konuda yardımcı olacaktır.
5
Mümkünse, takson tanıtım yazısı (Taksonomi yazısı) girin.
Bu araç sadece taksonları sisteme girmek için geliştirilmiştir. Dolayısıyla taksonlara ait minimal bilgiye yer vermektedir. Evrim Ağacı olarak amacımız, taksonlara dair detaylı girdilerle bu projeyi zenginleştirmektir. Girdiğiniz türü daha kapsamlı tanıtmak için Taksonomi yazısı girin.
Gönder
Tür Gözlemi Ekle
Tür Seç
Fotoğraf Ekle
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu platform, bizzat gözlediğiniz türlerin fotoğraflarını paylaşabilmeniz için geliştirilmiştir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Net ve anlaşılır görseller yükleyin.
Her zaman bir türü kusursuz netlikte fotoğraflamanız mümkün olmayabilir; ancak buraya yüklediğiniz fotoğraflardaki türlerin özellikle de vücut deseni gibi özelliklerinin rahatlıkla ayırt edilecek kadar net olması gerekmektedir.
2
Özgün olun, telif ihlali yapmayın.
Yüklediğiniz fotoğrafların telif hakları size ait olmalıdır. Başkası tarafından çekilen fotoğrafları yükleyemezsiniz. Wikimedia gibi açık kaynak organizasyonlarda yayınlanan telifsiz fotoğrafları yükleyebilirsiniz.
3
Paylaştığınız fotoğrafların telif hakkını isteyemezsiniz.
Yüklediğiniz fotoğraflar tamamen halka açık bir şekilde, sınırsız ve süresiz kullanım izniyle paylaşılacaktır. Bu fotoğraflar nedeniyle Evrim Ağacı’ndan telif veya ödeme talep etmeniz mümkün olmayacaktır. Kendi fotoğraflarınızı başka yerlerde istediğiniz gibi kullanabilirsiniz.
4
Etik kurallarına uyun.
Yüklediğiniz fotoğrafların uygunsuz olmadığından ve başkalarının haklarını ihlâl etmediğinden emin olun.
5
Takson teşhisini doğru yapın.
Yaptığınız gözlemler, spesifik taksonlarla ilişkilendirilmektedir. Takson teşhisini doğru yapmanız beklenmektedir. Taksonu bilemediğinizde, olabildiğince genel bir taksonla ilişkilendirin; örneğin türü bilmiyorsanız cins ile, cinsi bilmiyorsanız aile ile, aileyi bilmiyorsanız takım ile, vs.
Gönder
Tür Ara
Aradığınız türü bulamadıysanız buraya tıklayarak ekleyebilirsiniz.