Bu Reklamı Kapat
Bu Reklamı Kapat

Özel Görelilik: İkizler Paradoksu & Eşzamanlılığın Göreliliği

Özel Görelilik: İkizler Paradoksu & Eşzamanlılığın Göreliliği
16 dakika
0
Meşhur ikizler paradoksu, özel göreliliğin en popüler paradoksudur (aslında bir paradoks bile değildir). Bu kadar popüler olmasına karşın, hala büyük bir çoğunluk buradaki olayın ne olduğunu bilmemektedir. Bu yazıda ikizler paradoksu konusuna tüm detaylarıyla değineceğiz. Meraklıları için, yazının sonunda teknik hesaplar da bulunmaktadır.

İkizler Paradoksu

Dünya’da bulunan iki ikiz (ve dolayısıyla aynı yaşta) bir kardeş düşünün. Kardeşlerin isimleri Ali ve Ayşe olsun. Ayşe Dünya’dan uzak bir gezegene doğru ışık hızına yakın bir hızda seyahate çıksın, Ali ise Dünya’da kalmaya devam etsin. Ardından, Ayşe gezegene gidip, Dünya’da kalan Ali’nin yanına gelsin. Bu durumda Ayşe Dünya’ya döndüğü zaman kardeşlerin yaşları için ne söyleyebiliriz?
Bu soruya her iki kardeşin gözlem çerçevesinden ayrı ayrı cevap vermeye çalışalım. Dünya’da kalan Ali’nin gözlem çerçevesinde Ayşe ışık hızına yakın bir hıza sahiptir, bu sebeple Ali’nin gözlem çerçevesinden Ayşe için zaman daha yavaş akar. Dolayısıyla Ayşe uzak gezegene gidip geldiğinde Ali daha yaşlı olacaktır.
Ayşe’nin gözlem çerçevesinden durumu incelediğimizde ise, kendisi durağanken Dünya ve Dünya’da kalan Ali’nin ışık hızına yakın bir hızı vardır. Dolayısıyla Ayşe’nin gözlem çerçevesinde kendisi için değil, Dünya’da kalan Ali için zaman daha yavaş akacaktır. Bu nedenle seyahatinden döndüğü zaman kendisi daha yaşlı olacaktır.
O halde sorumuz şu olur: Ayşe Dünya’ya döndüğünde Dünya’da kalan Ali’nin gözlem çerçevesinde kendisi daha yaşlı iken seyahat eden Ayşe’nin gözlem çerçevesinde kendisi daha yaşlıdır. Peki hangi ikiz haklıdır?

Kısa Çözüm

Dünya’da kalan Ali haklıdır. Bunun sebebini anlamak için göreliliğin temel iki varsayımına bakalım
  1. Işığın vakumdaki hızı her eylemsiz gözlem çerçevesi için aynı değere sahiptir.
  2. Fizik yasaları her eylemsiz gözlem çerçevesi için aynıdır.
Burada dikkat etmeniz gereken kelime öbeği eylemsizgözlem çerçevesidir. Bir gözlem çerçevesinin eylemsiz olması demek, ivmelenmiyor olması, yani hızının sabit kalması demektir. Burada yanılgıya düşüp eylemsiz gözlem çerçevesinin yalnızca durağan (hıza sahip olmayan) bir gözlem çerçevesini kastettiği düşünülmesin. Örneğin yanınızdan sabit hızla geçen bir arabadaki insanlar da eylemsiz gözlem çerçevesine sahiptir. Ek olarak şunu da belirtmek gerekir ki eylemsiz gözlem çerçevesinin bu tanımı bazı açılardan yetersizdir, fakat yazımızın konusundan çıkmamak için bu kısmı es geçiyoruz.
Verdiğimiz örnekte uzak gezegene gidip gelen Ayşe, eylemsiz bir gözlem çerçevesine sahip değildir çünkü ivmeleniyordur. İkiz Dünya’dan hareket ederken hızlanıyor ve gezegene inmek için ise yavaşlıyor. Bunların yanı sıra hız vektörel bir büyüklük olduğu için hızın değeri değişmeseydi bile yönü değiştiği için (çünkü ikiz gezegene gittikten sonra Dünya’ya dönmek için tersi istikamette gider) ivmenin varlığından söz edebiliriz. Özel görelilik eylemsiz gözlem çerçeveleri için geçerli olduğundan, olayları uzay gemisindeki ikizin gözlem çerçevesi açısından incelememiz yanlış olur. Ancak Dünya’da kalan ikiz eylemsiz olduğundan (Dünya’nın kendi etrafında ve Güneş’in etrafında dönüşünü ihmal ediyoruz) onun gözlem çerçevesinden olayları ele alabiliriz ve bu çerçeveden Dünya’da kalan ikizin kendisi daha yaşlıdır.

İvmesiz İkizler Paradoksu

Bu meşhur örneğin pek de bilinmeyen ama ilginç olan başka bir versiyonu vardır. İlginçtir çünkü ivmelenen bir gözlemci içermediği halde ortada bir paradoks ortaya çıkıyormuş gibi görünür. Bu versiyonda iki değil üç gözlemci bulunur, fakat bu hali biraz karmaşık olduğundan biz yine iki kardeşin olduğunu ve ivmelenmenin olmadığını kabul ederek, bunun farklı bir versiyonunu ele alacağız. Paradoksun üç kişilik versiyonunu izlemek isterseniz Brian Greene’in bu versiyonu açıkladığı videosunu aşağıdan izleyebilirsiniz.
https://www.youtube.com/watch?v=AM41pweAVn0

Olay

Bir önceki örneğimizde olduğu gibi isimleri Ali ve Ayşe olan ikiz kardeş düşünelim. Fakat bu sefer Ali Dünya’da iken Ayşe 1 milyon 800 bin kilometre uzaklıkta bir gezegende olsun ve bir uzay aracıyla ışığın beşte üçü hızla Dünya’ya doğru gelsin. Ali’nin yanında Dünya üzerinde bulunan, bir saate bağlı ve düğmesi olan öyle bir bomba olsun ki bombaya bağlı saat başlatıldığı andan itibaren 10 saniye sonra düğmeye basılması durumunda bomba patlamasın. Fakat saatin başlatılmasından itibaren 10 saniyeden daha kısa bir sürede basılması durumunda bomba patlasın. Ayşe yolculuğuna başladığı anda Ali’nin, bombanın saatini başlattığını düşünelim. Sorumuz şu: Ayşe Dünya’ya varıp bombanın düğmesine bastığı zaman bomba patlar mı patlamaz mı? Bu soruya her iki gözlem çerçevesinden cevap vermeye çalışalım.

Ali'nin Gözlem Çerçevesine Göre

Ali’nin gözlem çerçevesinde saatli bomba ile beraber Ali de Dünya’da olduğu için bomba da durağandır ama Ayşe 1 milyon 800 bin kilometre kadar yolu ışığın beşte üçü hızla kat etmektedir. Bu bilgileri göz önünde bulundurarak Ali’nin gözlem çerçevesinde Ayşe düğmeye bastığı zaman saatin kaç gösterdiğini hesaplayalım. Ayşe’nın hızını aşağıdaki şekilde gösterebiliriz.

Burada hızın değerini negatif olarak göstermemiz gerektiği (tıpkı Ahır Paradoksu'nda yaptığımız gibi) söylenebilir ancak bu kısımda Lorentz Dönüşümleri'ni kullanmayacağımız için hesaplarımızda hızı negatif veya pozitif olarak almamız hesaplamalarımız açısından bir fark yaratmayacaktır. Yazımızın devamında örneğin uzun çözümünde Lorentz Dönüşümleri kullandığımız sırada hızın negatif olarak gösterip gösterilmediği önem teşkil edecektir.
Işığın hızının kabaca saniyede 300 bin kilometre olduğunu düşünürsek Ayşe’nin hızını metre/saniye cinsinden hesaplayabiliriz.

Bu Reklamı Kapat

Ali’nin gözlem çerçevesinde Dünya ve gezegen arasındaki uzaklığın 1 milyon 800 bin kilometre olduğunu biliyoruz.

Bu bilgilerle çok basit bir denklemle Ayşe’nin bu yolu ne kadar zamanda alacağını ve dolayısıyla Ayşe’nin düğmeye bastığında saatin kaç gösterdiğini hesaplayabiliriz.

Bu Reklamı Kapat

O halde diyebiliriz ki Ali’nin gözlem çerçevesinden Ayşe bombanın saatinin başlatılmasından  10 saniye kadar süre sonra düğmeye basmıştır ve dolayısıyla bomba patlamaz. Peki Ayşe’nin gözlem çerçevesinden durum bu şekilde midir?

Ayşe'nin Gözlem Çerçevesine Göre

Ayşe’nin gözlem çerçevesinde kendisi durağandır ancak Dünya, Ali ve saatli bomba kendisine doğru ışık hızının beşte üçü değerinde yol kat etmektedir ve bu nedenle bombanın saati daha yavaş ilerler. Üstelik bunun yanı sıra kendisi ve Dünya arasında ölçtüğü uzaklık Ali’nin ölçtüğünden daha azdır, bunun sebebi Lorentz kısalmasıdır. Dolayısıyla Ali’nin gözlem çerçevesinden sonra Ayşe’nin gözlem çerçevesinden hesaplamaya kalktığımız durumda iki şey değişir:
  1. Bombanın saati daha yavaş ilerler. (Zaman Genleşmesi)
  2. Dünya ve Ayşe arasındaki uzaklık daha kısadır. (Lorentz Kısalması)
Bu bilgiler ışığında Ayşe’nin gözlem çerçevesinden bombanın saatinin başlatıldığı an ile bombanın düğmesine bastığı an arasındaki süreyi hesaplayalım.
Öncelikle Lorentz faktörünü hesaplayalım

Hız değerine Ayşe’nin hızını koyarsak

Lorentz faktörünü hesapladığımıza göre Ayşe’nin gözlem çerçevesinde düğmeye bastığı anda saatin kaçı göstereceğini hesaplayabiliriz.
Daha önce söylediğimiz gibi Ayşe ve Dünya arasındaki yol kısalmıştır.

Evrim Ağacı'ndan Mesaj

Bunu denkleme koyalım.

Ali’nin gözlem çerçevesinde delta t'nin değerini 10 saniye olarak bulmuştuk. Bunu denklemde yerien koyarsak

Böylece Ayşe’nin gözlem çerçevesinden Ayşe düğmeye bastığında saatin 8 saniyeyi göstermiş olduğunu hesapladık, 10 saniyeden daha önce bastığı için bomba patlayacaktır.
Paradoksumuz ortaya çıkmıştır. Ali’nin gözlem çerçevesinde bomba etkisiz kalırken, Ayşe’nin gözlem çerçevesinde bomba patlıyordur. Peki hangi gözlemci haklıdır?

Kısa Çözüm

Eşzamanlılığın göreliliğinin hesaba katılmayışı burada da sorun çıkartmıştır. Şöyle ki; örneğimizde Ali’nin bombanın saatini başlatması ile Ayşe’nin gezegenden yolculuğa çıkmasının aynı anda olduğunu söyledik. Ancak aynı anda ifadesini söylerken hangi gözlem çerçevesinde aynı anda olduğunu belirtmemiz gerekirdi. Varsayalım ki Dünya’da olan Ali’nin gözlem çerçevesinden saati başlatması ile Ayşe’nin yola çıkması aynı anda olsun. Bu durumda Ayşe’nin gözlem çerçevesinden yola çıktığı zaman Ali’nin saati çoktan başlatmıştır, yani saatin başlamasından itibaren bir süre çoktan geçmiştir. Dolayısıyla Ayşe’nin gözlem çerçevesinden, Ayşe’nin yola çıkmaya başlaması ile düğmeye basması arasındaki zamansal fark, Ali’nin ölçtüğünden daha az olsa da Ayşe saatin düğmesine bastığı zaman saatin gösterdiği değer her iki gözlem çerçevesinde aynıdır.
Cevabı anlamak adına şöyle düşünebilirsiniz: Ali’nin gözlem çerçevesinde Ayşe gezegenden ayrıldığında saat de aynı anda başladığı için 0 saniyeyi gösteriyor ve 10 saniye sonra Ayşe Dünya’ya varıp bombanın düğmesine bastığı zaman 10 saniyeyi gösteriyor. Ayşe’nin gözlem çerçevesinden ise gezegenden ayrıldığında Dünya’da bulunan saat 2 saniyeyi gösteriyor (bu değerin nasıl elde edildiği uzun çözümümüzde anlatılmıştır) ve Ayşe 8 saniye sonra Dünya’ya vardığı zaman saat aynı şekilde yine 10 saniyeyi gösteriyor. Dolayısıyla Ayşe için gezegenden Dünya’ya gidiş süresi daha kısa olsa bile her iki gözlem çerçevesinde de Ayşe düğmeye bastığı zaman bombanın saati 10 saniyeyi gösteriyor. Ayşe’nin gözlem çerçevesinden yolculuğa çıkmasını ve bombanın saatinin başlatılmasının aynı anda olduğunu varsaysaydık her iki gözlemci için de Ayşe düğmeye bastığı an saat 8 saniyeyi gösteriyor ve dolayısıyla her iki gözlemci için de bomba patlıyor olacaktı.

Uzun Çözüm

Örneğin paradoks gibi görünen kısmını açıkladığımıza göre daha matematiksel kısmına geçebiliriz. Dünya’da olan Ali’nin gözlem çerçevesinden uzay-zaman diyagramı şöyle görünür
Bu diyagramda 
 Ali’nin gözlem çerçevesinden Dünya ve Ayşe’nin bulunduğu gezegen arasındaki uzaklığı, mavi ok ise hareket eden gözlemci olan Ayşe için gezegenden yola çıkması ile aynı zamanda gerçekleşen olayları, mavi okun t eksenini kestiği nokta olan 
 Ayşe’nin gözlem çerçevesinden Ayşe yola çıktığı zaman bombanın saatini ve 
 ise Ayşe’nin gözlem çerçevesinden kendisinin yola çıkması ve Dünya’ya varması arasındaki süreyi, 
 ise Ali’nin gözlem çerçevesinden Ayşe’nin yola çıkması ve Dünya’ya varması arasındaki süreyi temsil ediyor. Bunlara ek olarak 
 Ayşe’nin yola çıkması olayını ve 
 ise Dünya’ya varması olayını temsil ediyor.
Öncelikle şunu belirtmemiz gerekir ki bu olayın matematiksel bir izahını verebilmek için Lorentz dönüşümlerini daha farklı şekilde formüle etmeliyiz çünkü Lorentz dönüşümleri durağan gözlemcinin zaman ve uzay koordinatlarında bulunurken 
 hareketli gözlemci de 
 koordinatlarında bulunacak şekilde oluşturulmuştur, bu varsayım matematiksel açıdan hesaplamaları kolaylaştırmak için yapılsa da örneğimiz için uygun değildir (bazı kitaplarda bu şekilde formülize edilmektedir, bazı kaynaklarda elbette genel formunu görebilirsiniz). Uygun olmamasının sebebi durağan gözlemci olarak alacağımız Ali’nin gözlem çerçevesinde Ali 
 koordinatlarında bulunurken Ayşe ise 
 koordinatlarında bulunur.
Lorentz Dönüşümleri’ni türetmenin pek çok yolu vardır fakat matematiği olabildiğince kolay tutmak adına Brian Greene’nin aşağıdaki videolarda türettiği şekilde türeteceğiz. Brian Greene’nin nasıl türettiğini görmek için aşağıdaki linklere tıklayabilirsiniz.Yazıyı uzatmamak adına Lorentz Dönüşümleri’nin bilinen halini tekrar türetmek yerine örneğimiz için uygun versiyonunu türeteceğiz.

İki gözlemci hayal edelim. Bir gözlemciyi durağan olarak alıp onun gözlem çerçevesinden hesaplama yapalım. Söylediğimiz üzere 
 anında hareketli gözlemcinin 
 da olduğunu, bunun yanı sıra hali hazırda Lorentz kısalması adını verdiğimiz şeyi yani hareketli bir nesnenin hareket doğrultusunda kısaldığını bildiğimizi varsayacağız. Bu durumda t süre sonra nasıl bir grafik elde ederiz? Bunun cevabı aşağıdaki resimde gösterdik.

Hareketli gözlemci 

Bu Reklamı Kapat

 konumundan t süre kadar sonra 
 kadar ilerlemiştir. Bunun yanı sıra Lorentz kısalmasından dolayı aldığımız nokta ve hareketli gözlemcinin orijini arasındaki uzaklık Lorentz faktörü kadar kadar küçülmüştür. Bu grafiği denkleme dökelim.

Bu denklemi düzenleyip x'i yalnız bırakalım.

Bu denklem bize durağan gözlemcinin gözlem çerçevesinde x ve t koordinatlarını bildiğimiz bir olayın, hareketli gözlemcinin gözlem çerçevesindeki uzay koordinatını hesaplamamızı sağlıyor.
Yukarıdaki resmi bir de hareketli gözlemcinin gözünden bakmak istersek elde edeceğimiz resim şu şekilde olur.
Hareketli gözlemcinin gözlem çerçevesinden durağan gözlemci –x yönüne gittiği için t anında 
 konumundan 
 kadar ilerlemiştir. Bu resmi denkleme dökelim.

Bu denklemi düzenleyip x i yalnız bırakalım.

Bu Reklamı Kapat

Bu denklem bize hareketli gözlemcinin gözlem çerçevesinde x' ve t' koordinatlarını bildiğimiz bir olayın durağan gözlemcinin gözlem çerçevesindeki uzay koordinatını hesaplamamızı sağlıyor.
Fark edebileceğiniz üzere eğer 
 olarak alırsanız bildiğimiz Lorentz dönüşümlerini elde ederiz. Dolayısıyla bildiğimiz Lorentz dönüşümleri yeni bulduğumuz denklemlerin özel bir hali diyebiliriz.
Yapacağımız diğer bir işlem ise yukarıda türettiğimiz yeni dönüşümlerde u gördüğümüz yere -u yazmak olacak. Bunun sebebi yukarda formülleri türetirken durağan gözlemcinin gözlem çerçevesinden hareketli gözlemcinin +x yönüne doğru gittiğini varsaymamızdır ancak çözümün başında verdiğimiz diyagrama göre hareketli gözlemci –x yönüne doğru gidiyordur. Dolayısıyla onun hızını da -u olarak göstermemiz gerekecektir.

Bunların sonucunda örneğimiz için gerekli Lorentz dönüşümlerini elde etmiş olduk.

Denklemleri bildiğimize göre örneğimizi çözmeye başlayabiliriz. Ali’nin gözlem çerçevesindeki değerlerini bilerek ve türettiğimiz yeni Lorentz dönüşümlerini kullanarak 
 ve 
 olaylarının Ayşe’nin gözlem çerçevesinde hangi uzay ve zaman ekseninde gerçekleştiğini hesaplayalım.
İlk olarak 
 olarak gösterdiğimiz Ayşe’nin gezegenden yola çıkması olayının Ayşe’nin gözlem çerçevesinde uzay ve zaman koordinatlarını hesaplayalım.

Ali’nin gözlem çerçevesinden 
 olayı yani Ayşe’nin yola çıkması bombanın saatini başlattığı an olan 
 anında ve 
 uzay koordinatında gerçekleşir. Bu değerleri Lorentz dönüşümlerinde yerlerine koyalım.

Bu Reklamı Kapat

Agora Bilim Pazarı
I Am a Cat (Natsume Sōseki)

I Am a Cat is a satirical novel written in 1905–1906 by Natsume Sōseki about Japanese society during the Meiji period (1868–1912); particularly, the uneasy mix of Western culture and Japanese traditions.

Sōseki’s title, Wagahai wa Neko de Aru, uses a very high-register phrasing more appropriate to a nobleman, conveying grandiloquence and self-importance. This is somewhat ironic, since the speaker, an anthropomorphized domestic cat, is a regular house cat of a teacher, and not of a high-ranking noble as the manner of speech suggests.

The book was first published in ten installments in the literary journal Hototogisu. At first, Sōseki intended only to write the short story that constitutes the first chapter of I Am a Cat.  However, Takahama Kyoshi, one of the editors of Hototogisu, persuaded Sōseki to serialize the work, which evolved stylistically as the installments progressed. Nearly all the chapters can stand alone as discrete works.

Warning: Unlike most of the books in our store, this book is in English.
Uyarı: Agora Bilim Pazarı’ndaki diğer birçok kitabın aksine, bu kitap İngilizcedir.

Devamını Göster
₺140.00
I Am a Cat (Natsume Sōseki)

Düşünürseniz bu çok normal bir sonuç. Ayşe’nin gözlem çerçevesinden Ayşe kendi gözlem çerçevesinin orjininde olduğu için daima
 koordinatındadır. Şimdi de zaman eksenini bulalım.

Görüldüğü üzere Ayşe’nin yola çıkması olayında bombalı saat Ali’nin gözlem çerçevesinde 
'ı gösterirken Ayşe’nin gözlem çerçevesinde pozitif bir değer almıştır. Bu değeri hesaplamak için örnekte verilen değişkenlerin değerlerini denklemde yerine yazalım.

Buradan da Ayşe’nin gözlem çerçevesinde Ayşe yola çıktığı zaman bombanın saatinin 2 saniyeyi gösterdiğini anlıyoruz. Bu da kısa cevabımızda bahsettiğimiz eşzamanlılığın göreliliği dediğimiz şeydir çünkü Ali’ye göre bombanın 0 saniyeyi göstermesi ve Ayşe’nin yola çıkması aynı anda iken Ayşe’ye göre bombanın 2 saniyeyi göstermesi ve kendisinin yola çıkması aynı andadır. O halde 
 olayının Ayşe’nin gözlem çerçevesinde koordinatları şu şekildedir.

Şimdi de aynı şekilde 
 olayının yani Ayşe’nin Dünya’ya gelip düğmeye basması olayının Ayşe’nin gözlem çerçevesinden hesaplayalım.

Lorentz dönüşümlerini de yazalım.

Daha önce de söylediğimiz üzere bu beklendik bir sonuçtur. Ayşe’nin gözlem çerçevesinde Ayşe daima 
 koordinatındadır. Zaman eksenini bulmak istersek

Örneğimizde verdiğimiz değişkenleri denklemde yerine koyarsak

Sonuç olarak Ayşe düğmeye bastığı zaman o da saatin 10 saniyeyi gösterdiğini ölçer. Dolayısıyla her iki gözlem çerçevesinde Ayşe düğmeye bastığı zaman saat 10 saniyeyi gösteriyordur.
O halde 
 olayının Ayşe’nin gözlem çerçevesindeki uzay ve zaman koordinarlatı şu şekildedir.

Dolayısıyla ortada bir paradoks yoktur, her iki gözlemci de düğmeye basıldığı zaman bombanın saatinin gösterdiği değeri 10 saniye ölçer. Bu nedenle her iki gözlemci için de Ayşe bombaya bastığı zaman bomba patlamaz.
Ek olarak her iki olay arasında geçen sürenin Ali’nin ve Ayşe’nin gözlem çerçevelerinde ölçülen değerleri arasında nasıl bir ilişki olduğunu hesaplayalım.

Sonuç olarak yine bizim bildiğimiz zaman genleşmesi formülünü elde etmiş olduk. Sonuçta zaman genleşmesi ve Lorentz kısalması gibi olgular gözlemcilerin hangi uzay koordinatında saatlerini senkronize ettiklerinden bağımsızdır.
Bu yazı da eşzamanlılığın göreliliğinin ihmal edilmesi durumunda ne gibi paradokslar ortaya çıktığını anlatmaya çalıştık ve gördük ki eşzamanlılığı göz önünde bulundurduğumuz zaman ortada hiçbir paradoks yoktur.
Ege Özmeral


Referanslar ve İleri Okuma
1. Green B.,WorldScienceU, <http://www.worldscienceu.com/courses/university/special-relativity>
2. Serway R.A., & Jewett J. W., Physics for Scientists and Engineers, Vol. 1 - Modern Physics
3. Landau L.D. &LiftshitzE.M., The Classical Theory of Fields, Third Revised English Edition.
Kapak görseli: <https://nootropicdesign.com/defusableclock/gallery.html>
Okundu Olarak İşaretle

Bu içeriğimizle ilgili bir sorunuz mu var? Buraya tıklayarak sorabilirsiniz.

Soru & Cevap Platformuna Git
Bu İçerik Size Ne Hissettirdi?
  • Muhteşem! 0
  • Tebrikler! 0
  • Bilim Budur! 0
  • Mmm... Çok sapyoseksüel! 0
  • Güldürdü 0
  • İnanılmaz 0
  • Umut Verici! 0
  • Merak Uyandırıcı! 0
  • Üzücü! 0
  • Grrr... *@$# 0
  • İğrenç! 0
  • Korkutucu! 0
Bu Reklamı Kapat

Evrim Ağacı'na her ay sadece 1 kahve ısmarlayarak destek olmak ister misiniz?

Şu iki siteden birini kullanarak şimdi destek olabilirsiniz:

kreosus.com/evrimagaci | patreon.com/evrimagaci

Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracı kullanılarak 06/10/2022 11:09:04 tarihinde oluşturulmuştur. Evrim Ağacı'ndaki içeriklerin tamamı, birden fazla editör tarafından, durmaksızın elden geçirilmekte, güncellenmekte ve geliştirilmektedir. Dolayısıyla bu çıktının alındığı tarihten sonra yapılan güncellemeleri görmek ve bu içeriğin en güncel halini okumak için lütfen şu adrese gidiniz: https://evrimagaci.org/s/12658

İçerik Kullanım İzinleri: Evrim Ağacı'ndaki yazılı içerikler orijinallerine hiçbir şekilde dokunulmadığı müddetçe izin alınmaksızın paylaşılabilir, kopyalanabilir, yapıştırılabilir, çoğaltılabilir, basılabilir, dağıtılabilir, yayılabilir, alıntılanabilir. Ancak bu içeriklerin hiçbiri izin alınmaksızın değiştirilemez ve değiştirilmiş halleri Evrim Ağacı'na aitmiş gibi sunulamaz. Benzer şekilde, içeriklerin hiçbiri, söz konusu içeriğin açıkça belirtilmiş yazarlarından ve Evrim Ağacı'ndan başkasına aitmiş gibi sunulamaz. Bu sayfa izin alınmaksızın düzenlenemez, Evrim Ağacı logosu, yazar/editör bilgileri ve içeriğin diğer kısımları izin alınmaksızın değiştirilemez veya kaldırılamaz.

Bu Reklamı Kapat
Size Özel (Beta)
İçerikler
Sosyal
Gönderiler
Ses Kaydı
Veri
Retrovirüs
Mers
Ses
Karadelik
Madde
Ornitoloji
Oyun
Radyasyon
Botanik
Evrimsel Süreç
2019-Ncov
Eşey
Olasılık
Nükleer Enerji
Viral Enfeksiyon
Çeviri
Işık
Evrimsel Antropoloji
Canlı
Deprem
Elektrik
Hukuk
Etimoloji
Aklımdan Geçen
Komünite Seç
Aklımdan Geçen
Fark Ettim ki...
Bugün Öğrendim ki...
İşe Yarar İpucu
Bilim Haberleri
Hikaye Fikri
Başlık
Bugün bilimseverlerle ne paylaşmak istersin?
Bağlantı
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu komünite, aklınızdan geçen düşünceleri Evrim Ağacı ailesiyle paylaşabilmeniz içindir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Bilim kimliğinizi önceleyin.
Evrim Ağacı bir bilim platformudur. Dolayısıyla aklınızdan geçen her şeyden ziyade, bilim veya yaşamla ilgili olabilecek düşüncelerinizle ilgileniyoruz.
2
Propaganda ve baskı amaçlı kullanmayın.
Herkesin aklından her şey geçebilir; fakat bu platformun amacı, insanların belli ideolojiler için propaganda yapmaları veya başkaları üzerinde baskı kurma amacıyla geliştirilmemiştir. Paylaştığınız fikirlerin değer kattığından emin olun.
3
Gerilim yaratmayın.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
4
Değer katın; hassas konulardan ve öznel yoruma açık alanlardan uzak durun.
Bu komünitenin amacı okurlara hayatla ilgili keyifli farkındalıklar yaşatabilmektir. Din, politika, spor, aktüel konular gibi anlık tepkilere neden olabilecek konulardaki tespitlerden kaçının. Ayrıca aklınızdan geçenlerin Türkiye’deki bilim komünitesine değer katması beklenmektedir.
5
Cevap hakkı doğurmayın.
Bu platformda cevap veya yorum sistemi bulunmamaktadır. Dolayısıyla aklınızdan geçenlerin, tespit edilebilir kişilere cevap hakkı doğurmadığından emin olun.
Gönder
Ekle
Soru Sor
Daha Fazla İçerik Göster
Evrim Ağacı'na Destek Ol
Evrim Ağacı'nın %100 okur destekli bir bilim platformu olduğunu biliyor muydunuz? Evrim Ağacı'nın maddi destekçileri arasına katılarak Türkiye'de bilimin yayılmasına güç katmak için hemen buraya tıklayın.
Popüler Yazılar
30 gün
90 gün
1 yıl
EA Akademi
Evrim Ağacı Akademi (ya da kısaca EA Akademi), 2010 yılından beri ürettiğimiz makalelerden oluşan ve kendi kendinizi bilimin çeşitli dallarında eğitebileceğiniz bir çevirim içi eğitim girişimi! Evrim Ağacı Akademi'yi buraya tıklayarak görebilirsiniz. Daha fazla bilgi için buraya tıklayın.
Etkinlik & İlan
Bilim ile ilgili bir etkinlik mi düzenliyorsunuz? Yoksa bilim insanlarını veya bilimseverleri ilgilendiren bir iş, staj, çalıştay, makale çağrısı vb. bir duyurunuz mu var? Etkinlik & İlan Platformumuzda paylaşın, milyonlarca bilimsevere ulaşsın.
Podcast
Evrim Ağacı'nın birçok içeriğinin profesyonel ses sanatçıları tarafından seslendirildiğini biliyor muydunuz? Bunların hepsini Podcast Platformumuzda dinleyebilirsiniz. Ayrıca Spotify, iTunes, Google Podcast ve YouTube bağlantılarını da bir arada bulabilirsiniz.
Yazı Geçmişi
Okuma Geçmişi
Notlarım
İlerleme Durumunu Güncelle
Okudum
Sonra Oku
Not Ekle
Kaldığım Yeri İşaretle
Göz Attım

Evrim Ağacı tarafından otomatik olarak takip edilen işlemleri istediğin zaman durdurabilirsin.
[Site ayalarına git...]

Filtrele
Listele
Bu yazıdaki hareketlerin
Devamını Göster
Filtrele
Listele
Tüm Okuma Geçmişin
Devamını Göster
0/10000

Göster

Şifremi unuttum Üyelik Aktivasyonu

Göster

Şifrenizi mi unuttunuz? Lütfen e-posta adresinizi giriniz. E-posta adresinize şifrenizi sıfırlamak için bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Eğer aktivasyon kodunu almadıysanız lütfen e-posta adresinizi giriniz. Üyeliğinizi aktive etmek için e-posta adresinize bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Close
Geri Bildirim Gönder
Paylaş
Reklamsız Deneyim

Evrim Ağacı'nda reklamları 2 şekilde kapatabilirsiniz:

  1. Ücretsiz üye girişi yapmak: Sitedeki reklamların %50 kadarını kapatmak için ücretsiz bir Evrim Ağacı üyeliği açmanız ve sitemizi/uygulamamızı kullanmanız yeterli!

  2. Maddi destekçilerimiz arasına katılmak: Evrim Ağacı'nın çalışmalarına Kreosus, Patreon veya YouTube üzerinden maddi destekte bulunarak hem Türkiye'de bilim anlatıcılığının gelişmesine katkı sağlayabilirsiniz, hem de site ve uygulamamızı reklamsız olarak deneyimleyebilirsiniz. Reklamsız deneyim, sitemizin/uygulamamızın çeşitli kısımlarda gösterilen Google reklamlarını ve destek çağrılarını görmediğiniz, %100 reklamsız ve çok daha temiz bir site deneyimi sunmaktadır.

Kreosus

Kreosus'ta her 10₺'lik destek, 1 aylık reklamsız deneyime karşılık geliyor. Bu sayede, tek seferlik destekçilerimiz de, aylık destekçilerimiz de toplam destekleriyle doğru orantılı bir süre boyunca reklamsız deneyim elde edebiliyorlar.

Kreosus destekçilerimizin reklamsız deneyimi, destek olmaya başladıkları anda devreye girmektedir ve ek bir işleme gerek yoktur.

Patreon

Patreon destekçilerimiz, destek miktarından bağımsız olarak, Evrim Ağacı'na destek oldukları süre boyunca reklamsız deneyime erişmeyi sürdürebiliyorlar.

Patreon destekçilerimizin Patreon ile ilişkili e-posta hesapları, Evrim Ağacı'ndaki üyelik e-postaları ile birebir aynı olmalıdır. Patreon destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi 24 saat alabilmektedir.

YouTube

YouTube destekçilerimizin hepsi otomatik olarak reklamsız deneyime şimdilik erişemiyorlar ve şu anda, YouTube üzerinden her destek seviyesine reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. YouTube Destek Sistemi üzerinde sunulan farklı seviyelerin açıklamalarını okuyarak, hangi ayrıcalıklara erişebileceğinizi öğrenebilirsiniz.

Eğer seçtiğiniz seviye reklamsız deneyim ayrıcalığı sunuyorsa, destek olduktan sonra YouTube tarafından gösterilecek olan bağlantıdaki formu doldurarak reklamsız deneyime erişebilirsiniz. YouTube destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi, formu doldurduktan sonra 24-72 saat alabilmektedir.

Diğer Platformlar

Bu 3 platform haricinde destek olan destekçilerimize ne yazık ki reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. Destekleriniz sayesinde sistemlerimizi geliştirmeyi sürdürüyoruz ve umuyoruz bu ayrıcalıkları zamanla genişletebileceğiz.

Giriş yapmayı unutmayın!

Reklamsız deneyim için, maddi desteğiniz ile ilişkilendirilmiş olan Evrim Ağacı hesabınıza yapmanız gerekmektedir. Giriş yapmadığınız takdirde reklamları görmeye devam edeceksinizdir.

Destek Ol

Devamını Oku
Evrim Ağacı Uygulamasını
İndir
Chromium Tabanlı Mobil Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
İlk birkaç girişinizde zaten tarayıcınız size uygulamamızı indirmeyi önerecek. Önerideki tuşa tıklayarak uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu öneriyi, yukarıdaki videoda görebilirsiniz. Eğer bu öneri artık gözükmüyorsa, Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Chromium Tabanlı Masaüstü Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
Yeni uygulamamızı kurmak için tarayıcı çubuğundaki kurulum tuşuna tıklayın. "Yükle" (Install) tuşuna basarak kurulumu tamamlayın. Dilerseniz, Evrim Ağacı İleri Web Uygulaması'nı görev çubuğunuza sabitleyin. Uygulama logosuna sağ tıklayıp, "Görev Çubuğuna Sabitle" seçeneğine tıklayabilirsiniz. Eğer bu seçenek gözükmüyorsa, tarayıcının Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Safari Mobil Uygulama
Sırasıyla Paylaş -> Ana Ekrana Ekle -> Ekle tuşlarına basarak yeni mobil uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu basamakları görmek için yukarıdaki videoyu izleyebilirsiniz.

Daha fazla bilgi almak için tıklayın

Önizleme
Görseli Kaydet
Sıfırla
Vazgeç
Ara
Raporla

Raporlama sisteminin amacı, platformu uygunsuz biçimde kullananların önüne geçmektir. Lütfen bir içeriği, sadece düşük kaliteli olduğunu veya soruya cevap olmadığını düşündüğünüz raporlamayınız; bu raporlar kabul edilmeyecektir. Bunun yerine daha kaliteli cevapları kendiniz girmeye çalışın veya diğer kullanıcıları oylama, teşekkür ve en iyi cevap araçları ile daha kaliteli cevaplara teşvik edin. Kalitesiz bulduğunuz içerikleri eleyebileceğiniz, kalitelileri daha ön plana çıkarabileceğiniz yeni araçlar geliştirmekteyiz.

Soru Sor
Aşağıdaki "Soru" kutusunu sadece soru sormak için kullanınız. Bu kutuya soru formatında olmayan hiçbir cümle girmeyiniz. Sorunuzla ilgili ek bilgiler vermek isterseniz, "Açıklama" kısmına girebilirsiniz. Soru kısmının soru cümlesi haricindeki kullanımları sorunuzun silinmesine ve UP kaybetmenize neden olabilir.
Görsel Ekle
Kurallar
Platform Kuralları
Bu platform, aklınıza takılan soruları sorabilmeniz ve diğerlerinin sorularını yanıtlayabilmeniz içindir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu platformun ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Gerçekten soru sorun, imâdan ve yüklü sorulardan kaçının.
Sorularınızın amacı nesnel olarak gerçeği öğrenmek veya fikir almak olmalıdır. Şahsi kanaatinizle ilgili mesaj vermek için kullanmayın; yüklü soru sormayın.
2
Bilim kimliğinizi kullanın.
Evrim Ağacı bir bilim platformudur. Dolayısıyla sorular ve cevaplar, bilimsel perspektifi yansıtmalıdır. Geçerli bilimsel kaynaklarla doğrulanamayan bilgiler veya reklamlar silinebilir.
3
Düzgün ve insanca iletişim kurun.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
4
Sahtebilimi desteklemek yasaktır.
Sahtebilim kategorisi altında konuyla ilgili sorular sorabilirsiniz; ancak bilimsel geçerliliği bulunmayan sahtebilim konularını destekleyen sorular veya cevaplar paylaşmayın.
5
Türkçeyi düzgün kullanın.
Şair olmanızı beklemiyoruz; ancak yazdığınız içeriğin anlaşılır olması ve temel düzeyde yazım ve dil bilgisi kurallarına uyması gerekmektedir.
Soru Ara
Aradığınız soruyu bulamadıysanız buraya tıklayarak sorabilirsiniz.
Alıntı Ekle
Eser Ekle
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu komünite, fark edildiğinde ufku genişleten tespitler içindir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Formu olabildiğince eksiksiz doldurun.
Girdiğiniz sözün/alıntının kaynağı ne kadar açıksa o kadar iyi. Açıklama kısmına kitabın sayfa sayısını veya filmin saat/dakika/saniye bilgisini girebilirsiniz.
2
Anonimden kaçının.
Bazı sözler/alıntılar anonim olabilir. Fakat sözün anonimliğini doğrulamaksızın, bilmediğiniz her söze/alıntıya anonim yazmayın. Bu tür girdiler silinebilir.
3
Kaynağı araştırın ve sorgulayın.
Sayısız söz/alıntı, gerçekte o sözü hiçbir zaman söylememiş/yazmamış kişilere, hatalı bir şekilde atfediliyor. Paylaşımınızın site geneline yayılabilmesi için kaliteli kaynaklar kullanın ve kaynaklarınızı sorgulayın.
4
Ofansif ve entelektüel düşünceden uzak sözler yasaktır.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
5
Sözlerinizi tırnak (") içine almayın.
Sistemimiz formatı otomatik olarak ayarlayacaktır.
Gönder
Tavsiye Et
Aşağıdaki kutuya, [ESER ADI] isimli [KİTABI/FİLMİ] neden tavsiye ettiğini girebilirsin. Ne kadar detaylı ve kapsamlı bir analiz yaparsan, bu eseri [OKUMAK/İZLEMEK] isteyenleri o kadar doğru ve fazla bilgilendirmiş olacaksın. Tavsiyenin sadece negatif içerikte olamayacağını, eğer bu sistemi kullanıyorsan tavsiye ettiğin içeriğin pozitif taraflarından bahsetmek zorunda olduğunu lütfen unutma. Yapıcı eleştiri hakkında daha fazla bilgi almak için burayı okuyabilirsin.
Kurallar
Platform Kuralları
Bu platform; okuduğunuz kitaplara, izlediğiniz filmlere/belgesellere veya takip ettiğiniz YouTube kanallarına yönelik tavsiylerinizi ve/veya yapıcı eleştirel fikirlerinizi girebilmeniz içindir. Tavsiye etmek istediğiniz eseri bulamazsanız, buradan yeni bir kayıt oluşturabilirsiniz. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu platformun ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Önceliğimiz pozitif tavsiyelerdir.
Bu platformu, beğenmediğiniz eserleri yermek için değil, beğendiğiniz eserleri başkalarına tanıtmak için kullanmaya öncelik veriniz. Sadece negatif girdileri olduğu tespit edilenler platformdan geçici veya kalıcı olarak engellenebilirler.
2
Tavsiyenizin içeriği sadece negatif olamaz.
Tavsiye yazdığınız eserleri olabildiğince objektif bir gözlükle anlatmanız beklenmektedir. Dolayısıyla bir eseri beğenmediyseniz bile, tavsiyenizde eserin pozitif taraflarından da bahsetmeniz gerekmektedir.
3
Negatif eleştiriler yapıcı olmak zorundadır.
Eğer tavsiyenizin ana tonu negatif olacaksa, tüm eleştirileriniz yapıcı nitelikte olmak zorundadır. Yapıcı eleştiri kurallarını buradan öğrenebilirsiniz. Yapıcı bir tarafı olmayan veya tamamen yıkıcı içerikte olan eleştiriler silinebilir ve yazarlar geçici veya kalıcı olarak engellenebilirler.
4
Düzgün ve insanca iletişim kurun.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
5
Türkçeyi düzgün kullanın.
Şair olmanızı beklemiyoruz; ancak yazdığınız içeriğin anlaşılır olması ve temel düzeyde yazım ve dil bilgisi kurallarına uyması gerekmektedir.
Eser Ara
Aradığınız eseri bulamadıysanız buraya tıklayarak ekleyebilirsiniz.
Tür Ekle
Üst Takson Seç
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu platform, yaşamış ve yaşayan bütün türleri filogenetik olarak sınıflandırdığımız ve tanıttığımız Yaşam Ağacı projemize, henüz girilmemiş taksonları girebilmeniz için geliştirdiğimiz bir platformdur. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Takson adlarını doğru yazdığınızdan emin olun.
Taksonların sadece ilk harfleri büyük yazılmalıdır. Latince tür adlarında, cins adının ilk harfi büyük, diğer bütün harfler küçük olmalıdır (Örn: Canis lupus domesticus). Türkçe adlarda da sadece ilk harf büyük yazılmalıdır (Örn: Evcil köpek).
2
Taksonlar arası bağlantıları doğru girin.
Girdiğiniz taksonun üst taksonunu girmeniz zorunludur. Eğer üst takson yoksa, mümkün olduğunca öncelikle üst taksonları girmeye çalışın; sonrasında daha alt taksonları girin.
3
Birden fazla kaynaktan kontrol edin.
Mümkün olduğunca ezbere iş yapmayın, girdiğiniz taksonların isimlerinin birden fazla kaynaktan kontrol edin. Alternatif (sinonim) takson adlarını girmeyi unutmayın.
4
Tekrara düşmeyin.
Aynı taksonu birden fazla defa girmediğinizden emin olun. Otomatik tamamlama sistemimiz size bu konuda yardımcı olacaktır.
5
Mümkünse, takson tanıtım yazısı (Taksonomi yazısı) girin.
Bu araç sadece taksonları sisteme girmek için geliştirilmiştir. Dolayısıyla taksonlara ait minimal bilgiye yer vermektedir. Evrim Ağacı olarak amacımız, taksonlara dair detaylı girdilerle bu projeyi zenginleştirmektir. Girdiğiniz türü daha kapsamlı tanıtmak için Taksonomi yazısı girin.
Gönder
Tür Gözlemi Ekle
Tür Seç
Fotoğraf Ekle
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu platform, bizzat gözlediğiniz türlerin fotoğraflarını paylaşabilmeniz için geliştirilmiştir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Net ve anlaşılır görseller yükleyin.
Her zaman bir türü kusursuz netlikte fotoğraflamanız mümkün olmayabilir; ancak buraya yüklediğiniz fotoğraflardaki türlerin özellikle de vücut deseni gibi özelliklerinin rahatlıkla ayırt edilecek kadar net olması gerekmektedir.
2
Özgün olun, telif ihlali yapmayın.
Yüklediğiniz fotoğrafların telif hakları size ait olmalıdır. Başkası tarafından çekilen fotoğrafları yükleyemezsiniz. Wikimedia gibi açık kaynak organizasyonlarda yayınlanan telifsiz fotoğrafları yükleyebilirsiniz.
3
Paylaştığınız fotoğrafların telif hakkını isteyemezsiniz.
Yüklediğiniz fotoğraflar tamamen halka açık bir şekilde, sınırsız ve süresiz kullanım izniyle paylaşılacaktır. Bu fotoğraflar nedeniyle Evrim Ağacı’ndan telif veya ödeme talep etmeniz mümkün olmayacaktır. Kendi fotoğraflarınızı başka yerlerde istediğiniz gibi kullanabilirsiniz.
4
Etik kurallarına uyun.
Yüklediğiniz fotoğrafların uygunsuz olmadığından ve başkalarının haklarını ihlâl etmediğinden emin olun.
5
Takson teşhisini doğru yapın.
Yaptığınız gözlemler, spesifik taksonlarla ilişkilendirilmektedir. Takson teşhisini doğru yapmanız beklenmektedir. Taksonu bilemediğinizde, olabildiğince genel bir taksonla ilişkilendirin; örneğin türü bilmiyorsanız cins ile, cinsi bilmiyorsanız aile ile, aileyi bilmiyorsanız takım ile, vs.
Gönder
Tür Ara
Aradığınız türü bulamadıysanız buraya tıklayarak ekleyebilirsiniz.