Çernobil Yangını: Radyasyon Türkiye'yi Etkileyecek mi?

Son zamanlarda gerek sosyal medyada gerek medyada paylaşılan gönderilerde ve haberlerde Çernobil Nükleer Santrali yakınında gerçekleşen yangın nedeniyle oluşacak radyoaktif bulutların Türkiye'ye geleceği ve yağmur yoluyla yeryüzüne ineceği yönünde iddialar dolaşmakta. Peki, söylenildiği gibi yangın sonrasında saçılan radyasyon Türkiye'yi etkileyecek mi? Eğer cevap evet ise, etkileri ne olacak?

Her cisim belirli düzeyde ışıma yapar, yani radyasyon yayar. Bu ışımanın bir kısmı, iyonize edici değildir, yani düşük enerjilidir. Diğer kısmı ise çeşitli element atomlarının radyoaktif izotoplarının bozunmasıyla oluşan, iyonize edici sınıfa giren radyasyondur. Örneğin, mikrodalga veya her gün yanımızda taşıdığımız cep telefonları da radyasyon yayar. Ancak bunlar iyonize edici sınıfa girmez ve insan sağlığına, kanıtlanmış bir zararı yoktur.

Gerek söz konusu haberlerde gerekse bu yazıda söz edilecek radyasyondan kast edilen, radyoaktif bozunuma uğrayan radyoaktif maddenin gama ışıması başta olmak üzere, çeşitli bozunum mekanizmalarıyla ortaya çıkarttığı, iyonize edici radyasyondur. Aşırı küçük olduğundan ötürü rüzgâr veya çeşitli yollarla taşınabilen belki de en önemli radyoaktif partikül İyot-131'dir.

Radyasyon ölçümü için kullanılan çeşitli ölçüm aletleri vardır. Bunlardan birisi, Geiger sayacı adı verilen cihazdır. Ancak bu cihaz, ışıma miktarı ile ilgilidir ve doku hasarıyla ilgili ya da maruz kalınan doz ile ilgili doğrudan bilgi vermez. Üretilen dozimetreler, bu ölçümün yapılmasında kullanılabilir. Doku zararını tespit etmek için sievert (Sv) veya milisievert (mSv) birimleri kullanılır. Sievert birimi, 1 Gray'lik X ve gama ışını ile aynı biyolojik etkiyi meydana getiren radyasyon miktarıdır. Gray ise radyasyona maruz bırakılan 1 kilogramlık maddeye aktarılan 1 Joule'lük enerjiyi veren radyasyon miktarıdır. Yani Gray, alınan dozu Joule cinsinden verir. Örneğin tuğla veya çimento ile yapılan bir binada oturan herkes yılda 0,7 mSv radyasyona maruz kalmaktadır.

Yağmur veya diğer yağış şekilleriyle İyot-131 başta olmak üzere radyoaktif izotoplar taşınabilir ve yeryüzüne yağabilir. Yakın dönemde yaşanan en büyük nükleer felaket olan ve Japonya'daki 9 büyüklüğündeki depremden sonra meydana gelen Fukuşima Nükler Santrali kazasında da atmosfere radyoaktif madde salınmıştır. Bu radyoaktif partiküllerin ABD'ye ve İzlanda'ya kadar ulaştığı rapor edilmiştir.

15 Mart 2011'de yani kazadan 4 gün sonra, kazanın yaşandığı binada ölçülen radyasyon değeri saatte 400 mSv idi. Ancak aynı günde 240 km uzaklıktaki Tokyo'da ölçülen değer normalin 22 katıydı. Tokyo için normal değeri 0.126 mSv olduğundan o gün birkaç saat boyunca insanlar 2.5 mSv radyasyona maruz kaldılar. Bu radyasyon miktarının etkisini anlamak için bir örnek vermek faydalı olacaktır. 2.5 mSv, sıradan bir insanın hastaneye bilgisayarlı tomografiye akciğer için girdiğinde maruz kalacağı radyasyonun yarısı bile değildir.

Benzer şekilde Çernobil Nükleer Santrali patladıktan sonra tüm dünyaya radyoaktif izotoplar taşınmıştır. Bu izotopların bazıları yağmur olarak yeryüzüne inmiştir. Örneğin yayınlanan pek çok çalışmada Çernobil sonrası yağan yağmurlardaki radyoaktivite değerleri gözlenmiştir.

CNN'in 7 Nisan'da yayınladığı ve Ukrayna Devlet Ekoloji Denetim Kurumu yöneticisi Egor Firsov'un çekip Facebook hesabına koyduğu videoya dayandırarak yaptığı haberde, normalde değerin saatlik değerin 0.14 mSv olduğu ancak yangının çıktığı arazide değerin saatlik 2.3 mSv olduğu görülmekte. Aynı haberdeki bir başka Geiger sayacında ise değer 0.34 mSv'dir.

Değerleri incelerken, her ne kadar "zararsız" kelimesini kullanacak olsak da nükleer radyasyon fiziğinde "ALARA Prensibi" olarak geçen prensip, mümkün olan en az miktarda radyasyona maruz kalmamız gerektiğini söylemektedir. Yine de uluslararası doz limitleri göz önünde bulundurulduğunda, alınabilecek doz limitlerin oldukça altında kaldığından, yangın sonrası açığa çıkan radyasyonun etkilerini incelerken "zararsız" ifadesini kullanacağız.

Bu değerler sürekli o bölgede bulunanlar için uzun vadede zararlıdır. Lakin radyoaktivite oranı o bölgeden uzaklaştıkça düşecektir ve en sonunda zararsız hale gelecektir. Keza üst paragraflarda bahsedilen Fukuşima ile Tokyo arasındaki 240 km'lik uzaklığı ve aralarındaki iyonize radyasyon farkını göz önüne alınca bu durum daha net görülmektedir.

İyot-131 gibi radyoaktif madde ile kirlenmiş yağmur suyu yeryüzüne düştüğünde ve buharlaştığında radyoaktif maddenin bir kısmı veya tamamı yağmurun düştüğü yüzeylerde kalabilir kontaminasyona sebep olan da budur. Yangın sonrasında, radyoaktif materyalin saçılımını yukarıdaki videoda görebilirsiniz. Aktivite değerlerinin mikrobekerel büyüklüğünde olduğuna dikkatinizi çekeriz.

Evrim Ağacı'ndan Mesaj

Neden Desteğe İhtiyacımız Var?

Aslında maddi destek istememizin nedeni çok basit: Çünkü Evrim Ağacı, bizim tek mesleğimiz, tek gelir kaynağımız. Birçoklarının aksine bizler, sosyal medyada gördüğünüz makale ve videolarımızı hobi olarak, mesleğimizden arta kalan zamanlarda yapmıyoruz. Dolayısıyla bu işi sürdürebilmek için gelir elde etmemiz gerekiyor.

Bunda elbette ki hiçbir sakınca yok; kimin, ne şartlar altında yayın yapmayı seçtiği büyük oranda bir tercih meselesi. Ne var ki biz, eğer ana mesleklerimizi icra edecek olursak (yani kendi mesleğimiz doğrultusunda bir iş sahibi olursak) Evrim Ağacı'na zaman ayıramayacağımızı, ayakta tutamayacağımızı biliyoruz. Çünkü az sonra detaylarını vereceğimiz üzere, Evrim Ağacı sosyal medyada denk geldiğiniz makale ve videolardan çok daha büyük, kapsamlı ve aşırı zaman alan bir bilim platformu projesi. Bu nedenle bizler, meslek olarak Evrim Ağacı'nı seçtik.

Eğer hem Evrim Ağacı'ndan hayatımızı idame ettirecek, mesleklerimizi bırakmayı en azından kısmen meşrulaştıracak ve mantıklı kılacak kadar bir gelir kaynağı elde edemezsek, mecburen Evrim Ağacı'nı bırakıp, kendi mesleklerimize döneceğiz. Ama bunu istemiyoruz ve bu nedenle didiniyoruz.

Destek Ol

Çernobil'de yaşanmakta olan yangına geri dönecek olursak İyot-131'in yarı ömrü 8 gün olduğu için oluşan risk, İyot-131 kaynaklı kontaminasyondan değil, Stronsiyum-90, Sezyum-137 gibi daha uzun ömürlü izotoplardan kaynaklanmaktadır. Çernobil bölgesinde ölçülen değerler, Stronsiyum-90 için 30 mSv, Sezyum-137 için de 15 mSv civarındadır. Bu izotoplar, bölgede yetişen ekinlere düştüğünde bir kontaminasyon yaratacaktır. Ancak etki doz değerlerinden de anlaşılabileceği gibi oldukça düşüktür. AFAD verilerine göre, 100 mSv'ye kadar alınan dozun insan sağlığına olan etkileri kanıtlanamamıştır.

Bu, yangının yaşandığı yakın yerlerde ciddi bir sorun olabilir ancak Ukrayna'da tüm ülkeye ulaşan miktar o kadar düşük olmuştur ki bitki örtüsü, toprak, su veya diğer ortamlarda radyoaktivite ile ilgili herhangi bir sağlık endişesi yaratmaz. Radyoaktif partiküller rüzgârla veya yağış şekilleriyle çok daha uzak yerlere taşınsa bile, partiküllerin havadaki veya yağmur suyundaki yoğunluk oranı o kadar azdır ki yeryüzüne yağmurla birlikte indiğinde hem insanlara hem de tüm doğal hayata zararsız hale gelir.

Kiev ve Fransa karşılaştırması, durumu anlamak için yerinde olacaktır. Fransa Nükleer Güvenlik Enstitüsü (Fran: "Institut de Radioprotection et de Sûreté Nucléaire") tarafından yayınlanan rapor, Kiev'de yapılan ölçümlerin sonucunda, alınan dozun 1 nanosievert civarında olduğunu söylemektedir. Bu, "son derece düşük" bir miktardır. Fransa'da yapılan ölçümler ise etkinin "önemsiz" olduğunu söylemektedir.

Hatta yağmurun ve yağmur suyunun size zararı olmasının aksine 2017 yılında yapılan bir çalışmaya göre yağmurun ve yağmur suyunun, doğal radyasyon kaynağı olan ve topraktan zaman zaman sızarak havaya karışan radyoaktif Radon-222 gazının salınımını azalttığı ve böylelikle doğal radyasyon seviyesini düşürdüğü ortaya konulmuştur.