Ametaller Nelerdir? Ametallerin Özellikleri Nelerdir?
Soluduğumuz Gazlarla Kırılgan Kristalleri Aynı Sınıfta Buluşturan Nedir?
/content/b4d842bb-0693-43c7-b6ed-3e8b25f9b907.jpeg)
- Kuantum Mekaniği: Bohr Atom Modeli ve Hidrojen Atomunun Fiziği
- 1s2 2s2 2p6 3s2 3p6... Elektronlar Atomun Etrafında Nerede Bulunuyor? Elektron Konfigürasyonları Ne Anlama Geliyor?
- Periyodik Özellikler Nelerdir? Atom Yarıçapı, İyonlaşma Enerjisi ve Elektronegatiflik Periyodik Tabloda Nasıl Değişir?
- Ametaller Nelerdir? Ametallerin Özellikleri Nelerdir?
- Metalik Bağ Nedir? Metaller Elektriği Neden İletir?
- Kimyasal Bağlar: İyonik, Kovalent, Hidrojen ve van der Waals Bağları Nasıl Çalışır?
- Lewis Nokta Yapısı Nedir? Moleküllerin Lewis Yapısı Nasıl Çizilir?
- Amorf Katılar: Cam Aslında Sıvı Olabilir mi? Yoksa Sadece Amorf Bir Katı mı?
- Yüzey Gerilimi Nedir? Bazı Böcekler ve Metal Cisimler Nasıl Oluyor da Suya Batmıyor?
- Nano Gümüş Parçacık Nedir? Bu Minik Parçacıklar Nerelerde Kullanılırlar?
- Yeşil Kimya Nedir? Çevreyi, Yaşamı ve Sağlığı Korunmak İçin Kimya Yaklaşımlarımızı 12 İlke Çerçevesinde Nasıl Değiştirebiliriz?
Bu Makalede Neler Öğreneceksin?
Bu bölümü yapay zekâ hazırlar.- Ametaller, ısıyı ve elektriği genellikle iyi iletmeyen; katı hâlde çoğunlukla parlak olmayan ve kırılgan elementlerdir.
- Ametallerin çoğu gaz olsa da karbon ve kükürt katı, brom ise sıvıdır; hidrojen de periyodik tablonun solunda yer alan bir ametaldir.
- Ametaller elektron alma eğilimindedir; halojenler tepkimeye girerek tuz oluştururken soy gazlar normal koşullarda neredeyse hiç tepkimeye girmez.
Ametaller, ısıyı ve elektriği genel olarak zayıf ileten elementlerdir ve bu sınıfın her bir üyesi ametal (İng: "nonmetal") olarak adlandırılmaktadır.[1] Örneğin soluduğumuz havadaki azot ve oksijen gazlarından kibrit başlarındaki sarı kükürde kadar pek çok tanıdık madde bu sınıfta bulunmaktadır.
Metal (İng: "metal") sınıfındaki elementlerin aksine ametaller oda sıcaklığında katı, sıvı ya da gaz halinde bulunabilmektedir. Katı haldeki örnekleri ise mekanik darbe aldığında oldukça kırılgan bir davranış sergilemektedir. İlk bakışta periyodik tablonun küçük bir köşesine sıkışmış bu elementlerin birbirine çok benzemesi beklenebilir, oysa ametallerin kendi aralarındaki özellik çeşitliliği sayıca çok daha kalabalık olan metallerinkinden bile daha geniştir. Hatta aynı sınıfın içinde hem yanmayan ve tepkimeye girmeye isteksiz olan helyum gazı hem de sert elmas kristali bir arada bulunmaktadır. Bu yazımızda ametallerin tarihsel sınıflandırılmasından periyodik tablodaki yerleşimlerine, fiziksel hallerinden kristal örgü ve enerji bandı yapılarına uzanan temel özelliklerini metallerle karşılaştırarak incelemekteyiz.
Videonun Sayfası: Oksijen, Az Kalsın Dünya'daki Canlılığın Soyunu Tamamen Tüketiyordu!
Ametal Nedir?
Kimyada bilinen elementler fiziksel özellikleri bakımından metaller, ametaller ve yarı metal (İng: "metalloid") olarak anılan ara grup olmak üzere üç geniş sınıfta ele alınmaktadır. Metaller ısıyı ve elektriği iyi ileten elementler biçiminde tanımlanmaktadır, oysa ametaller kabaca metal özelliklerini taşımayan elementler olarak tarif edilmektedir ve yarı metaller de bu iki ana grup arasında kalan ara fiziksel davranışları sergilemektedir. Ametal tanımında geçen "genel olarak zayıf iletken" kaydı fazladan eklenmiş bir çekince sayılmamaktadır. Tanımdaki "genel olarak" kaydı, olası istisnalara alan bırakmaktadır. Bir elementin kimyasal özelliklerini atomundaki elektronların dağılımı belirlemektedir. Ametal atomları bir araya geldiğinde ise tek atomlu gazlardan iki atomlu moleküllere ve üç boyutlu kovalent ağlara uzanan farklı bağ düzenleri kurmaktadır. Bu nedenle ametaller, kendi aralarında metallere kıyasla daha geniş bir özellik yelpazesi sergilemektedir.[1]
Sınıf içi çeşitlilik, ametallerin günlük yaşamdaki ve teknolojideki zıt kullanımlarında açıkça görülmektedir. Söz gelimi katı bir ametal olan kükürt, tutuşmayı kolaylaştırmak amacıyla kibritlerde, barutta ve havai fişeklerde kullanılmaktadır, oysa gaz halindeki helyum kimyasal bakımdan tepkimeye girmeye isteksizdir ve yanmamaktadır. Böylece helyum hem uçan balonlar ile lazerlerde güvenli bir seçenek oluşturmakta hem de sıvılaştırıldığında manyetik rezonans görüntüleme (MRG) cihazlarındaki süper iletken mıknatısları soğutabilmektedir. Elementleri metallerin dışında ayrı bir başlık altında toplama girişimi ise 18. yüzyıl sonlarına kadar uzanmaktadır.
Fransız kimyacı Antoine-Laurent Lavoisier, 1790 tarihli Elements of Chemistry adlı eserinin İngilizce baskısındaki basit maddeler tablosunda metalik nitelik taşımayan, oksijenle birleşebilen ve asit oluşturabilen basit maddeler için ayrı bir başlık açmıştır.[15] Tarihsel tablodaki bu başlık altında kükürt, fosfor ve odun kömürü alt alta yer almaktadır. Eserin çevirmeni Robert Kerr, iyi hazırlanmış kömürde bolca bulunan saf element kısmının Fransızca kaynak metninde "carbone" sözcüğüyle adlandırıldığını özellikle kaydetmektedir. Ancak bu tarihsel listeyi günümüzün element tablosuyla bir tutmamak gerekmektedir. 1790 tarihli metin, o dönemde basit sayılan maddelerin kimya geliştikçe çok farklı biçimde anlaşılabileceğini açıkça vurgulamaktadır. Yani dönemin sınıflandırması sadece 18. yüzyıl sonundaki kimyasal çözümleme yöntemlerinin ulaşabildiği bilgi sınırını göstermektedir.[15]
Periyodik Tablodaki Konum ve Ametal Sayısı
Modern periyodik tabloda ametaller sağ üst köşede toplanmaktadır. Bilinen elementlerin büyük çoğunluğu metal sınıfında yer alırken ametaller sayıca küçük bir grup oluşturmaktadır. Örneğin Purdue Üniversitesi'nin genel kimya sınıflandırmasında sadece 17 element ametal sayılmakta ve ametal kimyası ele alınırken özellikle hidrojen (H), karbon (C), azot (N), oksijen (O), flor (F), fosfor (P), kükürt (S), klor (Cl), selenyum (Se), brom (Br), iyot (I) ve ksenon (Xe) elementleri üzerinde durulmaktadır.[7] Tablonun sol ve orta bölgelerini dolduran metaller ile sağ üstteki ametaller birbirinden çapraz bir yarı metal şeridiyle ayrılmaktadır.
Burada sık karşılaşılan bir yanılgı, bu çapraz sınırı iki kampa kesin çizgi çeken aşılması imkansız bir duvar sanmaktır, oysa metalik karakterden ametalik karaktere geçiş keskin bir kopuşla değil, kademeli bir değişimle gerçekleşmektedir.[14] Özellikle sınır kuşağında bulunan elementler bu aşamalı geçişi somut biçimde ortaya koymaktadır. Mesela atom numarası 34 olan selenyum, 4. periyot ve 16. grupta yer alan bir ametaldir, ancak metaller ile ametalleri ayıran çizgiye çok yakın durmaktadır ve dolayısıyla selenyumun bazı özellikleriyle yarı metallere benzemesi şaşırtıcı değildir (grup ve periyotlar boyunca değişen atomik eğilimlerin ayrıntılarını Periyodik Özellikler başlıklı yazımızda ele almaktayız).
Sağ üst bölgedeki kümelenmenin tek konumsal istisnası hidrojendir, çünkü periyodik tablo çizimlerinde sol üst köşede gösterilen hidrojen genellikle 1. grupta yer almaktadır. Sütun ortaklığına bakarak hidrojeni 1. gruptaki metallerle bir tutmak yaygın bir hatadır, oysa 1. gruptaki bu yerleşim hidrojeni bir alkali metal yapmamaktadır. Aslında kaynaklarda hidrojen de ametal sınıfının bir üyesi olarak kabul edilmektedir. Bununla beraber tek elektronlu hidrojen atomu, tepkime koşullarına göre dışarıdan elektron kazanabildiği gibi kendi elektronunu da kaybedebilmektedir. Böyle bir durumda tek elektronunu kaybettiğinde geriye çıplak bir çekirdek niteliğindeki H⁺ iyonu kalmaktadır.
Halojenler, Soy Gazlar ve Diğer Ametaller
Ametal sınıfının en tanınmış ailelerinden biri modern grup numaralandırmasında 17. grupta yer alan halojen (İng: "halogen") grubudur ve halojen adı Yunancadaki "tuz oluşturan" ifadesinden türetilmiştir.[16] Bu adlandırma, gruptaki elementlerin metallerle kolayca tepkimeye girip tuz özelliği taşıyan bileşikler üretmesinden kaynaklanmaktadır. Flor, klor, brom ve iyot elementleri 17. gruptaki ametallerin önde gelen örneklerini oluşturmaktadır. Tablonun en sağ sütunundaki 18. grupta ise soy gaz (İng: "noble gas") ailesi yer almakta ve bu grupta helyum, neon, argon, kripton, ksenon ile radon bulunmaktadır. Soy gazlar doğada sadece tekil atomlardan oluştuğu için tek atomlu (İng: "monatomic") yapıdadır, oysa hidrojen, azot, oksijen, flor, klor, brom ve iyot iki atomlu moleküller kurabilmektedir. Ancak aynı elementin iki atomunun birleşmesiyle kurulan O₂ molekülü yeni bir bileşik sayılmamaktadır. Soy gazların doğada tek atomlu bulunması ise tüm ametallerin iki atomlu moleküller oluşturduğu düşüncesini geçersiz kılmaktadır.
Uzun yıllar boyunca soy gazların hiçbir koşulda kimyasal tepkimeye giremeyeceği düşünülmüştür, ancak bu tarihsel kabul bir yanılgıdır. Aslında özel koşullar altında ksenon gibi kimi soy gazların bileşik oluşturabildiği ortaya konulmuştur. Olağan koşullarda ise soy gazlar tepkimeye girmeyen elementler olarak değerlendirilmektedir. Dolayısıyla argon gazı, kaynak işlemlerinde koruyucu atmosfer sağlamak amacıyla yaygın biçimde kullanılmaktadır. Bu iki ailenin yanı sıra, halojenlerin ve soy gazların sol tarafında yer alan 14., 15. ve 16. gruplar da önemli ametalleri barındırmaktadır. Örneğin periyodik tablonun 2. periyot ve 14. grubunda yer alan karbon elementi elmas, grafit, fullerenler ve grafen gibi farklı saf yapısal biçimler sergilemektedir.[10]
Ayrıca yan sütunlardaki 15. grupta azot ve fosfor, 16. grupta ise oksijen ile 3. periyot elementi kükürt yer almaktadır. Bu sütunlarda yer alan ametaller endüstride birbirinden farklı işlevler görmektedir. Söz gelimi kükürt, siyah kauçuğun vulkanizasyon işleminde kullanılmaktadır. Hemen sağında bulunan 3. periyot ve 17. grup elementi klor ise içme ve yüzme havuzu sularının arıtılmasında görev yapmaktadır. Bunun yanında bir alt satırdaki 4. periyot ve 17. grup üyesi brom ile katı haldeki iyot da aynı halojen grubunda yer almaktadır.
/content/db448aa8-ff4d-40ff-a4cf-17c3a2a03ce3.jpeg)
Metal ve Ametal Arasındaki Fiziksel Farklar
Metaller ile ametalleri laboratuvarda veya doğada karşılaştırdığımızda ilk belirgin ayrım oda sıcaklığındaki fiziksel hallerinde görülmektedir. Metallerin neredeyse tamamı oda sıcaklığında katı haldedir ve bu genellemenin tek istisnası oda sıcaklığında sıvı bir metal olan cıvadır (Hg).[2] Oysa ametaller maddenin katı, sıvı ve gaz hallerinin üçünde birden karşımıza çıkabilmektedir. Sayısal dağılıma bakıldığında ametallerin çoğunluğunu gazlar oluşturmaktadır, örneğin soluduğumuz havanın iki ana bileşeni olan azot ve oksijen gaz halindeki ametallerin en tanıdık örnekleridir. Benzer şekilde hidrojen, halojen ailesinden flor ve klor ile 18. grubun tüm soy gazları da olağan koşullarda gaz halinde bulunmaktadır. Metal sınıfında ise standart koşullarda gaz fazında bulunan hiçbir element yer almamaktadır.
Gazların dışında kalan ametallerin küçük bir bölümü oda sıcaklığı ve basıncında katı haldedir, örneğin karbon, kükürt ve iyot katı ametallere verilebilecek başlıca örneklerdir. Oda sıcaklığındaki sıvı ametal örneğini ise brom oluşturmaktadır. Böylece metal sınıfı cıva haricinde tekdüze bir katı görünümü sunarken ametal sınıfı maddenin üç fiziksel haline birden dağılmaktadır. Başka bir deyişle renksiz ya da renkli gazlar, keskin kokulu bir sıvı ve değişik görünümlü kristaller bu ortak sınıfın çatısı altında buluşmaktadır. Fiziksel hallerdeki bu çeşitlilik elementlerin hal değişim sıcaklıklarıyla doğrudan ilişkilendirilmektedir.
Periyodik tablonun 14. ilâ 18. gruplarına yayılan bu faz dağılımı, grup sütunları kendi içlerinde karşılaştırıldığında belirgin bir yapısal farklılaşma ortaya koymaktadır. En sağdaki 18. grubun altı soy gaz üyesinin tamamı tek atomlu gaz fazında toplanırken hemen solundaki 17. grup halojen ailesi tek bir sütun içinde maddenin üç fiziksel halini birden barındırmaktadır. Buna göre aynı halojen sütununda flor ile 3. periyottaki klor gaz, 4. periyottaki brom sıvı, iyot ise oda sıcaklığı ve basıncında katı fazda bulunmaktadır. Bunun yanında karbon ve kükürt de katı faza örnek oluşturmaktadır.[1] Sadece cıvanın sıvı halde bulunduğu metal sınıfında ise hiçbir grupta böylesine geniş bir faz çeşitliliği görülmemektedir.[2]
Erime Noktaları ve Fiziksel Hal Karşılaştırmaları
Aynı periyodik tablo bölgesini paylaşan ametallerden biri oda sıcaklığında kristalken diğeri neden gaz fazındadır? Bu sorunun yanıtı elementlerin erime ve kaynama sıcaklıklarında yatmaktadır. Metallerin erime sıcaklıkları geniş bir aralığa yayılırken ametallerin erime sıcaklıkları metallere kıyasla genel olarak daha düşük seyretmektedir. Bu durum kesin bir kural niteliği taşımamakta, daha ziyade sınıfın genel eğilimini yansıtmaktadır. Bir elementin 20 °C oda sıcaklığındaki fiziksel durumu, bu sıcaklığın erime ve kaynama noktalarına göre hangi aralıkta kaldığına bağlı olarak belirlenmektedir. Katı örneği olarak 16. gruptaki kükürdü incelediğimizde erime noktasının 115,21 °C, kaynama noktasının ise 444,61 °C olduğunu görmekteyiz.[12] Bu durumda eşitsizliği sağlanmaktadır. Ortam sıcaklığı erime noktasının bir hayli altında kaldığından kükürt 20 °C'de sarı kristaller ya da toz halinde katı olarak bulunmaktadır.
Hal değişim eşikleri daha düşük olan bir elementte ise 20 °C'lik ortam sıcaklığı erime ile kaynama noktalarının arasına düşebilmektedir. Örneğin 17. gruptaki bromun erime noktası −7,2 °C, kaynama noktası ise 58,8 °C olarak verilmekte ve sayısal değerler karşılaştırıldığında bağıntısı ortaya çıkmaktadır.[11] Dolayısıyla brom 20 °C'de erime noktasını geçmiş fakat kaynama noktasına ulaşmamış olduğu için koyu kırmızı renkli, yağlı görünümlü ve keskin kokulu bir sıvı halindedir.[11] Öte yandan hem erime hem de kaynama noktası oda sıcaklığının altına indiğinde madde artık gaz fazında bulunmaktadır. Bromla aynı grupta yer alan klorun erime noktası −101,5 °C, kaynama noktası ise −34,04 °C olarak ölçülmektedir.[13]
Ortam sıcaklığı kaynama noktasının üzerinde yer aldığı ve koşulu sağlandığı için klor 20 °C'de sarımsı yeşil renkli ve yoğun bir gaz halinde gözlemlenmektedir. Böylece aynı 20 °C başvuru sıcaklığında yapılan bu üç karşılaştırma ametal sınıfındaki faz çeşitliliğini somut bir ölçekte göstermektedir. Kükürdün katı kalmasını sağlayan 115,21 °C'lik erime noktası ile klorun gaz halinde bulunmasına yol açan −34,04 °C'lik kaynama noktası arasında geniş bir sıcaklık aralığı yer almaktadır. Hatta aynı gruptaki klor ve brom elementleri bile kaynama noktaları 20 °C sınırının iki farklı tarafına düştüğünden ayrı fiziksel hallerde bulunmaktadır.
Kırılganlık, Şekillendirilebilme ve Yüzey Parlaklığı
Oda sıcaklığında katı halde bulunan ametaller, katı metallerle yan yana getirildiğinde mekanik darbelere bambaşka tepki vermektedir. Kırılganlık katı ametallerin başlıca özellikleri arasında yer almaktadır. Katı bir ametale çekiçle vurulduğunda malzeme esneyerek incelmek yerine parçalanıp dağılmaktadır. Bu kırılganlık nedeniyle katı ametaller genellikle dövülerek levha haline getirilememekte ve çekilerek tel biçimine sokulamamaktadır.[3] Metaller ise mekanik kuvvet uygulandığında bütünlüklerini yitirmeden biçim değiştirebilmektedir. Bu sayede bir metal parçası kırılmaksızın dövülerek ince levhalara dönüştürülebilmektedir. Benzer şekilde süneklik özelliği de gösteren metaller kopmadan ince teller haline çekilebilmektedir.
Metallerin kolay şekil alabilmesi ile iletkenliği, bu elementlerin günlük yaşamdaki kullanım alanlarına yön vermektedir. Örneğin yumuşak bir metal olan altın, kolay şekil alabildiği için çeşitli takıların yapımında işlenmektedir. Benzer şekilde bakır da tel haline çekilebilmesi ve elektriği iyi iletmesi sayesinde elektrikli aygıtların kablolarında yaygın biçimde kullanılmaktadır. İki element sınıfı arasındaki bir başka belirgin ayrım ise yüzeylerin ışığı yansıtma biçiminde ortaya çıkmaktadır. Bir metalin yeni açığa çıkan yüzeyi ışığı güçlü biçimde yansıttığından parlak görünmekte, katı ametaller ise bu kendine özgü metalik parlaklığı genellikle göstermemektedir. Buna karşılık karbonun yapısal bir biçimi olan grafit, siyah, parlak ve yumuşak dokusuyla katı ametallerin hepsinin mat olmadığını ortaya koymaktadır.[10]
/content/386a8675-1ad6-4e66-93b4-a876864ea388.jpeg)
Katı Yapıları, Enerji Bantları ve İletkenlik
Katı ametallerin kırılganlığı, erime davranışları ve zayıf elektrik iletkenliği, tanecikleri katı fazda bir arada tutan mikroskobik kuvvetlerden doğmaktadır. Bileşenlerini oluşturan atomları, molekülleri ya da iyonları bir arada tutan etkileşimlerin doğasına göre katılar dört sınıfa ayrılmaktadır ve bu dört sınıf iyonik katı (İng: "ionic solid"), moleküler katı (İng: "molecular solid"), kovalent katı (İng: "covalent solid") ve metalik katı (İng: "metallic solid") olarak adlandırılmaktadır. Burada söz konusu kristal sınıflarını birbirinden ayıran yapısal düzeni anlamak için öncelikle örgü noktası (İng: "lattice point") terimini ele almak gerekmektedir. Örgü noktası, bir kristalde atomların, moleküllerin ya da iyonların bulunduğu konumları ifade etmektedir. Dolayısıyla bir katının sertliğini ve iletkenliğini, bu örgü noktalarında hangi taneciklerin bulunduğu ve komşu noktalarla nasıl etkileştiği belirlemektedir.
Metaller ile ametallerin tepkimesinden doğan iyonik bileşik (İng: "ionic compound") örnekleri iyonik katıları oluşturmaktadır. İyonik kristallerde pozitif yüklü katyon (İng: "cation") ile negatif yüklü anyon (İng: "anion") tanecikleri dönüşümlü bir düzen içinde dizilmektedir ve bu zıt yüklü iyonları bir arada tutan çekime iyonik bağ (İng: "ionic bond") denilmektedir. İyonlar örgü noktalarında sabit kaldığı için iyonik bileşikler katı haldeyken elektriği iletmemektedir, ancak eritildiklerinde veya sulu çözeltiye geçtiklerinde serbestçe hareket edebilen iyonlar sayesinde elektrik akımını iletebilmektedir.[5] Saf haldeki metal elementleri ise metalik katı düzeninde kristalleşmektedir. Buna karşılık katı fazdaki ametaller, atomların bağlanma düzenine bağlı olarak genellikle moleküler katı ya da kovalent katı sınıfına girmektedir.
Moleküler Katılar ve Kovalent Katılar
Katı ametallerin önemli bir kısmı moleküler katı düzenine sahiptir ve moleküler kristallerin örgü noktalarında genellikle bağımsız moleküller bulunmaktadır. Bunun ilgi çekici bir istisnası soğutularak katılaştırılan soy gazlardır, çünkü tek atomlu yapıda oldukları için soy gazlardan biri katılaştığında örgü noktalarında moleküller yerine tek tek atomlar yer almaktadır.[5]
Örgü noktalarında bağımsız moleküllerin yer aldığı kristallerde ise yapısal düzeni belirleyen iki ayrı etkileşim türü öne çıkmaktadır. İlk olarak molekülün kendi içindeki atomları birbirine kenetleyen kuvvet kovalent bağ (İng: "covalent bond") diye adlandırılmaktadır. Kovalent bağ, en azından kısmen elektronların ortaklaşa kullanılması (İng: "sharing of electrons") yoluyla oluşan ve ortak elektronların her iki atom çekirdeğince çekilmesine dayanan güçlü kimyasal bağdır. Oysa komşu molekülleri kristalde bir arada tutan moleküller arası etkileşim (İng: "intermolecular interaction") kuvvetleri, iyonik ve kovalent bağlara kıyasla oldukça zayıftır, örneğin apolar tanecikler arasında zayıf London kuvvetleri (İng: "London dispersion forces") etkili olurken buz gibi bazı moleküler kristallerde molekülleri bir arada tutan etkileşimler arasında hidrojen bağı (İng: "hydrogen bond") bulunmaktadır.
Moleküller arası etkileşimlerin bu zayıflığı, moleküler katıların fiziksel özelliklerini doğrudan şekillendirmektedir. Tanecikleri birbirinden ayırmak kolay olduğu için moleküler katılar genellikle yumuşaktır, düşük erime noktalarına sahiptir ve kolayca buharlaşabilmektedir. Ayrıca moleküler kristallerin yapısında elektrik yükünü taşıyabilecek iyonlar ya da serbest elektronlar bulunmamaktadır. Bu yüzden moleküler katılar elektrik akımını zayıf iletmektedir. Kimi ametaller ise bağımsız moleküller oluşturmak yerine kovalent katı yapısına bürünmektedir. Kovalent katılarda her atom en yakın komşularına doğrudan kovalent bağlarla bağlanmakta, bu sayede kristalin bütününe yayılan iki ya da üç boyutlu kovalent ağlar kurulmaktadır. Kristalin tamamı güçlü kovalent bağlarla kenetlendiğinden kovalent katılar moleküler katıların aksine yüksek sertlik göstermektedir. Böyle bir katıyı kesmek ya da şekillendirmek için zayıf moleküller arası etkileşimleri aşmak yeterli olmamakta, bunun yerine doğrudan güçlü kovalent bağların kırılması gerekmektedir. Üstelik kovalent katılar, yüksek sertliklerinin yanında kırılgan bir davranış da sergilemektedir.[5]
Buz kristali gibi moleküler bir katıda her H₂O molekülünü kendi içinde iki güçlü kovalent bağ bir arada tutarken örgü noktaları arasındaki kristal bütünlüğünü çok daha zayıf hidrojen bağları sağlamaktadır. Kısacası katılaştırılmış soy gazların örgü noktalarında tekil atomların, iki atomlu ametaller ile su benzeri bileşiklerde bağımsız moleküllerin, kovalent katılarda ise iki ilâ üç boyutlu ağlarla bağlanmış komşu atomların yer alması üç ayrı tanecik düzeni ortaya çıkarmaktadır. Dolayısıyla elementel metallerin tamamı tek bir metalik katı sınıfında yer alırken ametallerin farklı örgü düzenlerine dağılması, bu sınıftaki geniş fiziksel özellik çeşitliliğine eşlik etmektedir.
Metalik Katılar, Yarı İletkenler ve Yalıtkanlık
Metallerin yüksek elektrik iletkenliğini ametal katılarından ayıran mekanizma, atomun en dış kabuğunda yer alan ve valans elektronu (İng: "valence electron") olarak adlandırılan elektronların davranışına dayanmaktadır. Metalik katılarda valans elektronları tek bir atoma bağlı kalmamaktadır, tersine bu elektronlar yerelleşmemiş biçimde tüm kristal boyunca yayılmaktadır ve metale bir elektriksel potansiyel uygulandığında serbest valans elektronları katının içinden pozitif elektroda doğru göç ederek elektrik akımını kolayca taşımaktadır. Metalik kristallerde görülen bu bağlanma biçimini anlatmak üzere sıklıkla elektron denizi modeline başvurulmaktadır. Bu basitleştirilmiş yaklaşım, metal atomlarının kristal içinde serbestçe hareket eden valans elektronlarından kurulu bir denizde yer aldığını varsaymaktadır. Ancak her basitleştirme gibi elektron denizi modelinin de açıklayamadığı noktalar vardır, örneğin metallerin ışığı güçlü yansıtan parlaklığı gibi birçok fiziksel özellik bu modelle tek başına açıklanamamaktadır.
Öte yandan katılardaki iletkenlik farklarını daha kuşatıcı biçimde açıklayan yaklaşım kuantum mekaniksel bant kuramıdır. Çok sayıda atom bir katıda birleştiğinde izin verilen enerji düzeylerinin oluşturduğu sürekli kümeye enerji bandı (İng: "energy band") adı verilmektedir ve metalik davranış kristalde kısmen dolu tek bir enerji bandının bulunmasından ya da biri dolu biri boş iki bandın birbiriyle örtüşmesinden doğmaktadır. Bu sayede elektronlar hemen yanlarındaki boş enerji düzeylerine geçerek kristal boyunca serbestçe hareket edebilmektedir. Oysa yalıtkanlarda elektronlarla dolu en üst düzeyler ile boş olan en alt düzeyler arasındaki enerji aralığı erişilemeyecek kadar büyüktür, örneğin saf karbonun kovalent katı biçimi olan elmasta dolu bant ile boş bant arasındaki enerji aralığı 530 kJ/mol düzeyindedir.[9]
Normal sıcaklıklardaki ısıl enerji elektronları dolu banttan bu dev aralığın üzerindeki boş banda çıkarmaya yetmemektedir, dolayısıyla yerelleşmemiş elektron içermeyen elmas bilinen en düşük elektrik iletkenliklerinden birine sahiptir. Metaller ile elmas gibi yalıtkanların arasında ise yarı iletken (İng: "semiconductor") maddeler yer almaktadır. Özellikle elektrik iletkenliği metaller ile yalıtkanların arasında kalan silisyum (Si) ve germanyum (Ge) bu gruba örnek gösterilmektedir.
/content/5f653c67-fb1f-410d-a855-710d30629373.jpeg)
Kimyasal Özellikler, Bağlanma ve Oksit Davranışları
Elementlerin kimyasal özelliklerini atomlarındaki elektron dağılımı tayin etmekte ve en dış kabukta bulunan elektronlar valans elektronu olarak adlandırılmaktadır.[2] Dolayısıyla dış kabuklarındaki elektron dizilimleri birbirinden farklı olan metaller ile ametaller, kimyasal tepkimelerde ayrı eğilimler sergilemektedir.
Metaller kimyasal tepkimelerde valans elektronlarını verme eğilimi göstermektedir. Ametaller ise karşılaştıkları atoma bağlı olarak ya dışarıdan elektron almakta ya da valans elektronlarını diğer atomlarla ortaklaşa kullanmaktadır.
Oysa genel kimya sınıflandırmasındaki 17 ametalin tamamı kimyasal tepkimelere aynı ölçüde katılmamaktadır. Tablonun 18. grubundaki altı soy gazdan helyum, neon, argon, kripton ve radonu kapsayan beş element olağan koşullarda tepkimesiz kabul edilirken aktif ametal kimyası 1. grup ile 14. ilâ 18. gruplara yayılan 12 temel element üzerinde yoğunlaşmaktadır. Soy gaz grubundan bu 12 elementlik kümeye sadece ksenon dahil edilmektedir. Aktif gruptaki ametaller etkileştikleri elementin kimyasal karakterine bağlı olarak tepkimelerde hem indirgenme hem de yükseltgenme davranışı gösterebilmektedir.
İyonik Bileşikler, Yükseltgenme ve İndirgenme
Metaller kimyasal tepkimelere girdiklerinde tipik olarak elektron kaybetmektedir ve bir taneciğin elektron kaybetmesi kimyada yükseltgenme (İng: "oxidation") olarak tanımlanmaktadır. Örneğin metalik bir sodyum atomunun tek valans elektronunu vererek pozitif yüklü sodyum katyonuna dönüşmesi şu denklemle gösterilmektedir:
Evrim Ağacı ürünlerinden haberdar mısınız?
Burada yüksüz sodyum atomunu, oluşan katyonu ve verilen elektronu temsil etmektedir. Ametaller ise metal atomlarıyla tepkimeye girdiklerinde elektron alma eğilimi göstermektedir ve bir atomun elektron kazanarak negatif yüklü anyon oluşturması sürecine indirgenme (İng: "reduction") adı verilmektedir. Metal katyonları ile ametal anyonları bir araya geldiğinde aralarında iyonik bağ kurulmaktadır. Dolayısıyla bir metal ile bir ametalin oluşturduğu bileşikler genellikle iyonik karakter sergilemektedir. Ancak söz konusu durum, her metal ve ametal birleşiminin istisnasız iyonik olacağı anlamına gelmemektedir. İyonik bileşiklerin kimyasal formülleri katyon ve anyon yüklerinin toplamı sıfır olacak biçimde dengelenmesiyle belirlenmektedir. Alüminyum metali +3 yüklü katyonuna dönüşürken ametal sınıfındaki oksijen −2 yüklü oksit anyonunu oluşturmaktadır. Böylece iki alüminyum iyonundan gelen toplam +6 yük, üç oksit iyonunun taşıdığı toplam −6 yükle dengelenmekte ve bu yolla alüminyum oksidin formülü Al₂O₃ biçiminde yazılmaktadır.
Tek başına bulunan bir oksijen atomunun en dış kabuğunda altı valans elektronu yer almakta ve bu dış kabuk iki elektron kazancıyla sekiz valans elektronlu düzene ulaşmaktadır. Sodyumun yükseltgenmesinde sadece bir elektron serbest kalırken Al₂O₃ oluşumunda iki alüminyum atomunun verdiği üçer elektrondan toplam altı elektron üç ayrı oksijen atomuna ikişer elektron halinde aktarılmaktadır. Formül birimi ölçeğinde bir ilâ altı elektron düzeyinde izlenen bu yük aktarımı, metal atomlarını katyona yükseltgerken oksijeni sekiz valans elektronlu anyonuna indirgemektedir. Elektron verecek bir metalin bulunmadığı koşullarda ise oksijenin aynı altılı valans kabuğu elektron kazancı yerine ortaklaşma düzenine yönelmektedir.
Kovalent Bağ ve İki Atomlu Moleküller
Ametal atomlarının kimyası sadece metallerden elektron almaktan oluşmamaktadır, çünkü bir ametal atomu başka bir ametal atomuyla karşılaştığında elektron aktarımı yerine elektronların ortaklaşa kullanılması devreye girmektedir. Uluslararası Temel ve Uygulamalı Kimya Birliği (IUPAC) tanımına göre kovalent bağ, en azından kısmen elektronların ortaklaşa kullanılmasından doğan kimyasal bağdır.[8] Kovalent bağlanmada iki atom bir çift valans elektronunu ortaklaşa kullanmaktadır, dolayısıyla ortak kullanılan bu elektron çifti her iki atomun pozitif yüklü çekirdeği tarafından aynı anda çekilmektedir ve çekirdeklerin ortak elektronlara uyguladığı bu karşılıklı çekim iki atomu bir arada tutmaktadır.
Ayrıca kovalent bağ aynı ametalin iki atomu arasında kurulabileceği gibi farklı ametallerin atomları arasında da kurulabilmektedir. Örneğin tek başına ele alınan bir oksijen atomu altı valans elektronu taşımakta, iki oksijen atomu bir araya geldiğinde ise iki çift valans elektronunu ortaklaşa kullanarak sekiz valans elektronlu kararlı düzene ulaşmaktadır. İki elektron çiftinin bu ortaklaşa kullanımı çift bağ olarak adlandırılan iki kovalent bağa karşılık gelmektedir. Bu yolla iki oksijen atomundan O₂ molekülü kurulmaktadır. Benzer biçimde hidrojen (H₂), azot (N₂) ile halojen grubundaki flor (F₂), klor (Cl₂), brom (Br₂) ve iyot (I₂) elementleri de doğada iki atomlu moleküller oluşturmaktadır. Farklı ametal elementlerine ait atomlar kovalent bağlarla birleştiğinde ise yeni bir madde niteliğindeki kovalent bileşik ortaya çıkmaktadır.[6] Su (H₂O) molekülü kovalent bileşiklere örnek oluşturmaktadır, çünkü merkezdeki oksijen atomu iki hidrojen atomunun her biriyle birer çift valans elektronunu ortaklaşa kullanmaktadır ve dolayısıyla tek bir su molekülünü iki ayrı kovalent bağ bir arada tutmaktadır.
Asidik ve Nötr Ametal Oksitleri
Metaller ile ametaller arasındaki kimyasal ayrım, oksijenle oluşturdukları oksit bileşiklerinin su ve bazlarla etkileşiminde de kendini göstermektedir. Metal oksitleri çoğunlukla bazik veya hem asit hem bazlarla tepkimeye girebilen amfoterik niteliktedir, oysa ametaller oksijenle birleştiğinde genel olarak asidik veya nötr oksitler oluşturmaktadır. Bu oksitler arasından asidik nitelik taşıyanlar ise suyla tepkimeye girerek asit oluşturmaktadır. Söz gelimi karbon dioksit (CO₂) gazı, sıvı suyla tepkimeye girdiğinde sulu çözeltide karbonik asit (H₂CO₃) oluşturmaktadır:
Denklemdeki gaz fazını, sıvı fazı ve suda çözünmüş durumu ifade etmektedir. Asidik nitelik taşıyan karbon dioksit, sulu sodyum hidroksit (NaOH) gibi bir bazla karşılaştığında ise tuz ve su oluşturarak tepkimeye girmektedir:
Bu tepkime sonucunda sulu sodyum karbonat () tuzu ile sıvı su oluşmakta ve bu süreç ametallerin oksijenle çoğunlukla asidik oksitler kurma eğilimini örneklemektedir.
/content/9a278f07-be88-48eb-a95e-66f8d994d8f6.jpeg)
Allotroplar, İstisnalar ve Yaygın Yanılgılar
Ametallerin fiziksel ve kimyasal özelliklerini tek bir kalıba sokmaya çalışan katı genellemeler doğadaki örneklerle karşılaştığında hızla çökmektedir, çünkü aynı ametal elementinin atomları bile birbirine farklı geometrilerle bağlanarak bambaşka maddelere dönüşebilmektedir. Bir elementin bu farklı yapısal biçimlerine allotrop (İng: "allotrope") adı verilmektedir.[8]
Allotrop kavramına 14. grupta yer alan karbon elementi örnek gösterilebilmektedir, çünkü karbon doğada ve laboratuvarda elmas, grafit, fullerenler ve grafen olmak üzere farklı saf yapısal biçimlerde bulunmaktadır. Ayrıca sadece atomların diziliş düzeni değiştiği halde bu biçimler birbirinden farklı fiziksel özellikler göstermektedir, örneğin karbonun elmas biçiminin yoğunluğu 3,513 g/cm³ iken grafit biçiminin yoğunluğu 2,2 g/cm³ düzeyindedir.
Dolayısıyla grafit ile elmas arasında görülen bu yoğunluk farkı, özdeş karbon atomlarının elmas örgüsünde grafite oranla birim hacimde yaklaşık 1,6 kat daha sıkı dizildiğini ortaya koymaktadır. Yapıda farklı kütleli başka bir element bulunmadığından santimetreküp başına 1,313 gramlık bu fark, kovalent bağ düzeninin düzlemsel tabakalardan üç boyutlu ağa dönüşmesiyle ilişkilendirilmektedir. Soy gazlar tekil atomlar halinde bulunurken ve hidrojen, azot, oksijen, flor, klor, brom ile iyot iki atomlu moleküller oluştururken karbon atomlarının çeşitli saf biçimlere bürünebilmesi ametal sınıfındaki yapısal çeşitliliği yansıtmaktadır.
Grafit ve Elmas Karşılaştırması
Aynı karbon atomlarından oluşan elmas ile grafit neden sertlik, görünüm ve iletkenlik bakımından iki zıt uçta yer almaktadır? Elmasta her bir karbon atomu, dört başka karbon atomuna üç boyutlu tetrahedral (düzgün dörtyüzlü) düzende kovalent bağlarla bağlanmaktadır ve bütün valans elektronları bu güçlü tekli bağlarda tutulduğu için elmasın yapısında yerelleşmemiş elektron bulunmamaktadır. Bu bağlanma düzeniyle elmas, sert ve kırılgan nitelikteki kovalent ağ katılarına örnek oluşturmaktadır. Söz konusu yapıda yerelleşmemiş elektron yer almadığı için saf elmas renksiz bir görünüm sergilemektedir. Ayrıca dolu ve boş bantları arasındaki enerji aralığı çok geniş olduğundan (530 kJ/mol) olağan sıcaklıklardaki ısıl enerji elektronları boş banda taşıyamamakta, dolayısıyla elmas elektriği çok zayıf iletmektedir. Buna karşın elmas, bilinen maddeler arasında en yüksek ısıl iletkenlik değerlerinden birini sergilemekte ve "bütün ametaller ısıyı kötü iletir" genellemesini tek başına geçersiz kılmaktadır.[4]
Grafitte ise karbon atomları altı üyeli halkalardan oluşan düzlemsel ağlar kurmaktadır ve bu düzlemlerin içinde her bir karbon atomu hibritleşmesi yaparak sadece üç komşu karbon atomuna bağlanmaktadır. Dolayısıyla bu üçlü bağlanma düzeninde, hibritleşmemiş orbitalinde tek bir elektron kalmakta ve düzlemsel katmanlardaki bu elektronlar yerelleşmemiş C-C (pi) bağlarını oluşturmaktadır. Elektronlar karbon tabakaları boyunca serbestçe hareket edebildiği için grafitin elektrik iletkenliği karbon düzlemlerine paralel doğrultuda çok yüksektir, böylece grafit elektriği iyi ileten ve siyah parlak bir görünüme sahip olan istisnai bir ametal örneği oluşturmaktadır. Öte yandan grafitin mekanik davranışı da elmastan tamamen farklıdır, çünkü karbon atomlarının oluşturduğu düzlemsel katmanlar birbirine kovalent bağlarla değil, sadece zayıf London kuvvetleriyle tutunmaktadır. Katmanlar arası etkileşimler çok zayıf olduğu için bu tabakalar birbirleri üzerinden kolayca kayabilmektedir ve katmanların kayma özelliği grafite yumuşaklık kazandırmaktadır.
Ametal Yanılgıları ve Günlük Kullanım Alanları
Elmas ile grafit karşılaştırmasının da gösterdiği gibi ametaller üzerine kurulan katı genellemeler çoğu kez yanıltıcı sonuçlar doğurmaktadır. Söz konusu yaygın yanılgılar arasında, ametallerin kimyasal tepkimelerde sadece elektron kazanıp indirgendiği düşüncesi öne çıkmaktadır. Oysa ametaller tepkimeye girdikleri diğer elementin kimliğine bağlı olarak hem yükseltgenebilmekte hem de indirgenebilmektedir. Benzer bir genelleme hatası hidrojen ve soy gazlar konusunda da karşımıza çıkmaktadır. Bir ametalin hiçbir zaman pozitif yüklü iyon oluşturamayacağı varsayımı gerçeği yansıtmamakta, çünkü hidrojen atomu tepkime koşullarına göre elektron alabildiği gibi tek elektronunu vererek çıplak çekirdek yapısındaki H⁺ katyonuna da dönüşebilmektedir.[14] Buna paralel olarak, 18. gruptaki soy gazların hiçbir koşulda bileşik kuramayacağı yönündeki tarihsel kabul de ksenon (Xe) başta olmak üzere özel koşullarda elde edilen soy gaz bileşikleriyle geçerliliğini yitirmiştir.
Ametaller hem bu istisnai davranışları hem de karakteristik grup özellikleriyle modern teknolojide ve günlük yaşamda önemli işlevler üstlenmektedir. Başlıca kullanım alanları aşağıda sıralanmaktadır:
Grafit, kurşun kalemlerin yazan uçlarında ve yağlayıcılarda yer almakta, yüksek elektrik iletkenliği sayesinde de elektrik motorlarının fırçalarında kullanılmaktadır. Helyum, kimyasal tepkimelere girmeye isteksiz oluşu ve yanmazlığı nedeniyle balonlarda ve lazerlerde güvenli gaz olarak tercih edilmekte, sıvı helyum ise MRG cihazlarındaki süper iletken mıknatısları soğutmaktadır. Argon, olağan koşullardaki düşük tepkime isteği sayesinde kaynakçılık işlemlerinde metalleri koruyucu atmosfer oluşturmak amacıyla kullanılmaktadır. Klor, sarımsı yeşil renkli bir halojen gazı olarak içme sularının ve yüzme havuzu sularının arıtılmasında yaygın görev üstlenmektedir. * Kükürt, tutuşmayı kolaylaştıran yapısıyla kibritlerde, barutta ve havai fişeklerde bulunmakta, sanayide ise siyah kauçuğun vulkanizasyonunda kullanılmaktadır.[12]
/content/22c37f8b-cf96-44ca-82bb-72357f54d952.jpeg)
Sonuç
Ametaller, periyodik tablonun ağırlıklı olarak sağ üst köşesinde ve hidrojenle birlikte sol üst ucunda yer alan, genel olarak ısı ve elektriği zayıf ileten ancak kendi aralarında metallerden çok daha geniş bir fiziksel ve kimyasal çeşitlilik barındıran element sınıfıdır.[16] Periyodik tabloda sayıca küçük bir yer tutsalar da oda sıcaklığında katı, sıvı ve gaz fazlarının üçünde birden bulunabilmeleri ametalleri tekdüze katı görünümündeki metallerden ilk bakışta ayırmaktadır.[7]
Bu incelemenin ortaya koyduğu temel sonuç, "metal olmayan element" tanımının tek başına ametallerin doğasını açıklamaya yetmediğidir. Ametallerin ayırt edici yönleri arasında, metallerle girdikleri tepkimelerde valans elektronu alarak anyon oluşturmaları, kendi aralarında ise elektronları ortaklaşa kullanarak iki atomlu moleküller, su benzeri kovalent bileşikler ve geniş kovalent katı ağları kurabilmeleri yer almaktadır.[3], [4], [6]
Aynı karbon atomlarının tetrahedral düzende bağlandığında 530 kJ/mol bant aralığına sahip sert ve yalıtkan elması, düzlemsel halkalar kurduğunda ise elektriği ileten yumuşak grafiti meydana getirmesi, malzeme özellikleri üzerinde sadece element kimliğinin değil bağ geometrisinin de etkili olduğunu ortaya koymaktadır.[9] Soluduğumuz havadaki azot ve oksijenden içme sularını arıtan klora, MRG cihazlarındaki mıknatısları soğutan sıvı helyumdan kibrit yapımında kullanılan kükürde kadar pek çok ametal, günlük yaşamın ve teknolojinin çeşitli alanlarında görev üstlenmektedir.[13]
- Muhteşem!0

- Tebrikler!0

- Bilim Budur!0

- Mmm... Çok sapyoseksüel!0

- Güldürdü0

- İnanılmaz0

- Umut Verici!0

- Merak Uyandırıcı!0

- Üzücü!0

- Grrr... *@$#0

- İğrenç!0

- Korkutucu!0

Bilimsel bir hata mı gördün?
Evrim Ağacı'na her ay sadece 1 kahve ısmarlayarak destek olmak ister misin?
Şu iki siteden biriyle hemen destek olabilirsin:
kreosus.com/evrimagaci | patreon.com/evrimagaci
Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracıyla 20.11.2026 12:44:39 tarihinde oluşturuldu. Evrim Ağacı'ndaki içerikleri birden fazla editör sürekli gözden geçiriyor, güncelliyor ve geliştiriyor. Bu çıktıdan sonraki güncellemeleri görmek ve içeriğin en güncel hâlini okumak için şu adrese git: evrimagaci.org/s/24149
İçerik Kullanım İzinleri: Evrim Ağacı'ndaki yazılı içerikler orijinallerine hiçbir şekilde dokunulmadığı sürece izin alınmaksızın paylaşılabilir, kopyalanabilir, yapıştırılabilir, çoğaltılabilir, basılabilir, dağıtılabilir, yayılabilir, alıntılanabilir. Ancak bu içeriklerin hiçbiri izin alınmaksızın değiştirilemez ve değiştirilmiş hâlleri Evrim Ağacı'na aitmiş gibi sunulamaz. Benzer şekilde, içeriklerin hiçbiri, söz konusu içeriğin açıkça belirtilmiş yazarlarından ve Evrim Ağacı'ndan başkasına aitmiş gibi sunulamaz.