Oksijen, Az Kalsın Dünya'daki Canlılığın Soyunu Tamamen Tüketiyordu!

277 B görüntülenme01.10.2020
Evrim AğacıBi' Başka Video
Bu Videonun YazısıAmetaller Nelerdir? Ametallerin Özellikleri Nelerdir?
Derinlemesine

Özet

Video, atmosferdeki oksijenin günümüzde nasıl yaşamsal olduğu kadar geçmişte zehirleyici bir etkiye sahip olduğunu ve Büyük Oksidasyon Olayı sayesinde oksijenin atmosfere nasıl yayıldığını, bunun sonucu olarak bazı canlıların kitlesel yok oluşunu ve daha sonra yüksek oksijen seviyelerinin devasa canlılara neden olmasını anlatıyor. Ayrıca atmosfer bileşimi, CO2 ppm değeri ve oksijenin evrendeki ve gezegenimizdeki önemi gibi yan konulara değiniliyor.

Terimler

  • Oksijen

    Bizler için olmazsa olmaz bir gaz. Eğer bir diğer gezegende oksijen bulunmazsa, hayatta kalmamız imkansız. Oksijen olmazsa, hayvanlar aleminin tamamı, bitkiler aleminin tamamı protistalar ve mantarlar alemlerinin büyük bir kısmı, bakterilerin ve arkelerin de çoğu yok olurdu. Gezegenimizin tarihine baktığımızda, oksijenin her zaman atmosferde olmadığını görüyoruz. Hatta oksijen, aslında canlılık için ilk başlarda ölümcül bir zehir etkisine sahipti. Gezegenimizde oksijen vardı; ancak serbest oksijen gazı halinde bulunmuyordu, diğer bileşikler içerisinde bağ yapmış halde bulunuyordu. Oksijen, onları kitlesel olarak zehirliyordu. Oksijenli solunum çok verimli bir süreç olduğu için, canlılar giderek irileştiler ve karmaşıklaştılar. Oksijen, evrende sayıca en çok bulunan 4. element, kütlece en çok bulunan 3. element. Vücudumuzun %65 kadarı oksijenden oluşuyor, suyun kütlece %89'u oksijen. Kabukun %45'i oksijenden oluşuyor.

  • Azot gazı

    Atmosferdeki havanın %78'i azot gazından oluşur.

  • Argon (soygaz)

    %1 kadarı bir soygaz olan argondan oluşur.

  • Karbondioksit

    Atmosferdeki karbondioksit oranı %0.0413 kadardır ya da daha meşhur bir şekilde 413 ppm, yani milyonda 413 parça.

  • PPM (milyonda parça)

    413 ppm, yani milyonda 413 parça. Milyonda 400 parçanın geçilmesi, küresel ısınma açısından geri döndürülmesi güç sınırları aştığımızı gösteriyor.

  • Fotosentez

    Fotosentezde karbondioksit, su ve güneş ışınları kullanılarak oksijen ve besin üretilir. Fotosentetik bakteriler nedeniyle atmosfere oksijen pompalanmaya başladıkça, atmosferimizdeki oksijen seviyeleri de hızla artmaya başladı.

  • Siyanobakteri

    Tek hücrelilerden içlerinden bir soy hattında, siyanobakteri isimli tek hücreli bakterilerde fotosentez evrimleşti. Siyanobakterilerin ataları, oksijen üretmeyen fotosentez benzeri süreçlerle enerji ve besin üretebiliyorlardı; ancak bugün bildiğimiz anlamıyla fotosentezin evrimi, gezegenimiz için bir dönüm noktası oldu.

  • Büyük Oksitlenme Olayı / Büyük Oksidizasyon Olayı / Oksijen Devrimi

    Tek hücrelilerden fotosentez yapanların atmosfere oksijen pompalamaya başlamasıyla yaşanan muazzam dönüşüm. Jeolojik katmanlarda paslanmış demirin hızla artması sayesinde net bir şekilde görülebiliyor ve Dünya'nın her yerinde bu katmanlara rastlanabiliyor. Atmosferik oksijen seviyelerinin neredeyse var olmayan bir düzeyden, %2-3'lere fırlaması, yani yaklaşık 80.000 kat artması şeklinde gerçekleşti.

  • Zorunlu anaerob

    Zorunlu olarak oksijensiz ortamda yaşayabilen canlılar.

  • Süperoksit

    Oksijen varlığında, vücutlardaki biyokimyasal süreçlerde oluşan ve o dönemki zorunlu anaeroblar için ölümcül etkiye sahip kimyasal türlerden biri.

  • Hidrojen peroksit

    Oksijen varlığında, vücutlardaki biyokimyasal süreçlerde oluşan ve o dönemki zorunlu anaeroblar için ölümcül etkiye sahip kimyasal türlerden biri.

  • Fakültatif aerob ve oksijene toleranslı canlılar

    Oksijen varlığına direnç gösterebilen, hatta yer yer onu kullanabilen, ama oksijene muhtaç olmayan bakteriler; bu türler Büyük Oksitlenme Olayı sırasında hayatta kalabildiler.

  • Jeolojik katmanların paslanma miktarları

    Gezegenimizde bulunan demir gibi elementleri içeren jeolojik katmanların paslanma miktarlarına ve zamanlarına bakarak atmosferde ne zaman ve ne kadar oksijen bulunduğunu görebiliyoruz.

  • Serbest oksijen gazı

    Gezegenimizde oksijen vardı; ancak serbest oksijen gazı halinde bulunmuyordu, diğer bileşikler içerisinde bağ yapmış halde bulunuyordu.

  • Oksijenli solunum

    Oksijenli solunum çok verimli bir süreç olduğu için, canlılar daha iri vücutlar için gerekli olan enerjiyi verimli bir şekilde üretebiliyorlardı; bu sayede canlılar giderek irileştiler ve karmaşıklaştılar.

  • Serbest radikal / aşırı reaktif kimyasallar

    Oksijenin serbest radikal üretme etkisinden ötürü ortaya çıkan, baş edilmesi gereken aşırı reaktif kimyasallar; oksijenin fazla olduğu bir ortamda bu aşırı reaktif kimyasallarla baş edebilecek mekanizmaların yeterince hızlı evrimleşip evrimleşmeyeceği önemli bir soru.

  • Kitlesel yok oluş

    Büyük Oksitlenme Olayı sırasında birçok zorunlu anaerob canlının hayatını kaybetmesi gibi, gezegen tarihinde çok sayıda türün topluca yok olmasına neden olan olay.

Doğru Bilinen Yanlışlar

  • Oksijen bizi yavaş yavaş zehirleyerek öldürüyor.

    Oksijen reaktif olabilir ve hasara yol açan türler üretebilir, ancak yaşam oksijene uyum sağlamış; oksijenli solunum hayatta kalmak için gereklidir ve yaşlanmayı tek başına oksijene bağlamak hatalı bir basitleştirmedir.

  • İçimize çektiğimiz havanın çoğu oksijendir.

    Atmosferin çoğunu azot oluşturur (~%78); oksijen yaklaşık %21'dir, argon ~%1 ve diğer gazlar çok daha küçük oranlardadır.

  • Atmosfer her zaman serbest oksijen içeriyordu.

    Erken Dünya atmosferinde serbest oksijen çok azdı; serbest O2 büyük oranda siyanobakterilerin fotosentezi sonucu milyarlarca yıl sonra birikmeye başladı.

  • Oksijen her zaman sadece faydalıdır.

    Oksijen organizmalar için gerekli olsa da reaktif oksijen türleri toksik olabilir ve geçmişte (Büyük Oksidasyon Olayı) birçok türün kitlesel yok oluşuna neden oldu.

  • Yaşamı yok eden veya sürdüren tek etken oksijendir (veya tek bir sürece bakmak yeterlidir).

    Yaşam çok sayıda süreç ve etkenin etkileşimiyle sürer; tek bir faktöre (örneğin oksijene veya suya) indirgemek yaşamı anlamada yanıltıcı olur.

  • Oksijenin aniden yok olması sadece oksijene bağımlı türleri etkiler.

    Oksijenin aniden yok olması gezegenin fiziksel ve kimyasal dengesini kökten değiştirir; atmosfer basıncı, kimyasal dengeler ve hatta okyanuslar etkilenir, bu da bütün yaşamı yok edebilir.

Sorular

  • Acaba oksijen bizi yavaş yavaş zehirleyerek öldürüyor olabilir mi?

    Hayır; oksijen reaktif ve zararlı bileşikler oluşturabilse de, yaşam oksijene uyum sağlamış ve oksijenli solunum organizmalar için hayati ve verimli bir enerji kaynağıdır; yaşlanmayı tek başına oksijene bağlamak aşırı basitleştirmedir.

  • İçimize çektiğimiz havanın büyük kısmını hangi gaz oluşturuyor?

    Azot; atmosferin yaklaşık %78'i azot gazıdır, oksijen yaklaşık %21'dir.

  • Atmosferdeki karbondioksit oranı nedir?

    Yaklaşık %0.0413 veya 413 ppm civarındadır.

  • Atmosferde oksijen her zaman var mıydı?

    Hayır; erken Dünya'da serbest oksijen çok düşük düzeylerdeydi ve serbest O2 büyük oranda siyanobakterilerin fotosentezi sayesinde atmosferde birikti.

  • Oksijen neden bazı canlılar için ölümcüldü?

    Zorunlu anaerob canlıların biyokimyası oksijen ve onun ürettiği reaktif türlere hassastı; süperoksit ve hidrojen peroksit gibi bileşikler bu canlılar için toksik oldu.

  • Oksijenin atmosferde artması yaşamı nasıl etkiledi?

    Birçok anaerob türün yok olmasına neden olurken, oksijenli solunumun enerji verimliliği sayesinde ökaryotlar, çok hücrelilik ve daha büyük, karmaşık organizmalar evrimleşti.

  • Oksijen seviyeleri geçmişte bizden daha yüksek miydi ve ne oldu?

    Evet; bazı dönemlerde atmosferik oksijen %30'un üzerine (ör. ~%32) çıktı ve bunun sonucunda birçok canlı, özellikle böcekler, günümüzdekinden çok daha büyük boyutlara ulaştı; sonra 65–66 milyon yıl önceki yok oluştan sonra O2 seviyeleri bugünkü ~%21'e geriledi.

  • Eğer gezegenden oksijen bir anda yok olsaydı ne olurdu?

    Çok yıkıcı etkiler olurdu: atmosfer basıncı değişir, kulak zarları zarar görür, yanma/oksidasyon dengesi bozulur, okyanuslar buharlaşır ve gezegendeki mevcut yaşam büyük oranda yok olurdu.

  • Neden suyun içinde serbestçe solunum yapamıyoruz (neden tüpler takıyoruz)?

    Çünkü insan ve karasal hayvan solunum sistemi su içindeki çözünmüş oksijeni kullanmak üzere evrimleşmemiştir; suyun içindeki oksijeni soluyacak adaptasyonlara sahip değiliz.

  • Oksijen evrende ne kadar yaygındır ve vücudumuzda ne kadar yer kaplar?

    Oksijen evrende sayıca dördüncü, kütlece üçüncü en yaygın elementtir; insan vücudunun yaklaşık %65'i oksijendir ve suyun kütlesinin yaklaşık %89'u oksijenden oluşur.

Ön Bilgiler

  • Temel kimya (atomlar, elementler, moleküller)
  • Temel biyoloji (hücre, prokaryot/ökaryot ayrımı)
  • Fotosentez ve solunum süreçlerinin temel bilgisi
  • Dünya tarihinin ve jeolojik zaman ölçeğinin temel kavramları
  • Atmosfer bileşimi hakkında temel bilgiler
  • Reaktif oksijen türleri ve oksidatif stres kavramının temel düzeyi

Tarihsel Bağlam

  • Dünya'nın oluşması - yaklaşık 4.5 milyar yıl önce
  • Erken atmosferde serbest oksijenin yokluğu - Dünya oluşumundan sonraki ilk yaklaşık 2 milyar yıl boyunca
  • Fotosentezin evrimi in siyanobakteriler - atmosferik oksijen üretiminin başlamasına yol açtı, yaklaşık 2.5 milyar yıl önce
  • Büyük Oksitlenme Olayı - yaklaşık 2.5 milyar yıl önce; atmosferik oksijenin hızla artışı ve ilk kitlesel yok oluş
  • Zorunlu anaerob canlıların kitlesel yok olması - Büyük Oksitlenme Olayı sırasında
  • Ökaryotların ve çok hücrelilerin evrimi - Büyük Oksitlenme Olayı sonrasında gerçekleşen evrimsel aşamalar
  • Bitkilerin (si yanobakteri torunları) evrimi ve atmosferik oksijenin yaklaşık %32'ye çıkması - çok uzun jeolojik zaman dilimlerinde gerçekleşti
  • Kretase-Paleojen kitlesel yok oluş - yaklaşık 65–66 milyon yıl önce; sonrasında atmosferik oksijen seviyelerinin bugünkü %21 civarına gerilemesi
  • 1961 yılına kadar oksijenin 'standart element' olarak kabul edilmesi ve sonrasında bu sınıflandırmanın değişmesi
  • Dünya'nın oluşumu - yaklaşık 4.5 milyar yıl önce
  • Dünya oluşumunu izleyen ilk 2 milyar yıl - yaklaşık 4.5–2.5 milyar yıl önce
  • Büyük Oksitlenme Olayı (Büyük Oksidizasyon Olayı, Oksijen Devrimi) - yaklaşık 2.5 milyar yıl önce
  • Bitkiler ve hayvanların ayrılması - yaklaşık 1 milyar yıl önce
  • Kretase-Paleojen sınırı - yaklaşık 65–66 milyon yıl önce
  • 1961 yılına kadar süren dönem - oksijenin 'standart element' olarak kabul edildiği dönem
Bu Videodaki Sözler

Bu videoda verilenler

Atmosferdeki karbondioksit oranı ve küresel ısınma (milyonda 400 parçanın etkileri)

Bu sayı çok az gelse de, milyonda 400 parçanın geçilmesi, küresel ısınma açısından geri döndürülmesi güç sınırları aştığımızı gösteriyor. Ama bu, bir başka videonun konusu. Oksijene dönelim.