Canlılar Hayatta Kalmaları ve Üremeleri Gerektiğini NEREDEN Biliyor?

Biyolojik bir organizma olarak sizin için otomatik olarak belirlenmiş amaçlardan biri; metinde bununla ilgili olarak 'hayatta kalma ve üremenin mümkün kıldığı "kendi varlığını sürdürme" gayesini yerine getirmeniz gerekiyor' ifadesi kullanılıyor — yani 'hayatta kalma', canlıların kendi varlıklarını sürdürme çabasını, yaşamlarını devam ettirmeyi ifade eder.

Biyolojik bir amaç; metinde 'kendi kopyalarını üretebilme' ile doğrudan ilişkilendiriliyor. Özetle, 'üreme' canlıların kendilerinin benzeri yeni bireyler (kendi kopyaları) üretme kapasitesidir; canlı tanımında geçen 'kendi kopyalarını üretebilen' özellik üremeyi ifade eder.

Özetle, 'canlı' dediğimiz şey, kendi varlıklarını koruyabilen ve kendi kopyalarını üretebilen cisimlere verdiğimiz bir isim. Bunu yapabilen şeylere 'tanım gereği' canlı diyoruz.

'Cansız' dediklerimiz ise, pasif bir şekilde var olmaya devam eden, kendini çevresel süreçlerin merhametine bırakmış nesneler.

Metinde belirtildiği gibi 'hayatta kalma "güdüsü" veya üreme "güdüsü" lafı yanıltıcı bir laf. En azından etolojik anlamıyla yani hayvanbilimsel anlamıyla güdü veya içgüdü sözcüğü, sinir sistemi olan hayvanlar için anlamlı bir sözcük. Halbuki bu sadece hayvanlarla ilgili bir şey değil, canlı olan her şeyle ilgili.' Yani etolojide 'güdü/içgüdü' sinir sistemi olan hayvanlara atfedilir; ancak hayatta kalma ve üreme olguları tüm canlılara ilişkin daha genel biyolojik özelliklerdir.

Sizden başlayarak soy hattınızı geriye doğru takip edersek, 4 milyar yıl önce kimyasal bir çorba içinde evrimleşen ilk canlıya kadar eksiksiz bir 'hayatta kalanlar ve üreyenler' zinciri kurabiliriz. (Metin boyunca soy hattı, bir bireyin atalara ve onlardan gelen nesillere dek uzanan, kesintisiz olarak hayatta kalan ve üreyenler zinciri olarak anlatılıyor.)

Canlılığın başlangıcı, yani abiyogenez olayı. Modern biyokimya bilgilerimiz ışığında canlılığın kökeniyle ilgili en iyi tahminimiz, daha önceden de birkaç videoda anlattığım gibi 'canlı' dediğimiz yapıların, 'cansız' diye tabir edeceğimiz moleküllerin kimyasal evrimiyle ortaya çıktığı yönünde.

Hatta 'ilk canlılar' olarak tabir ettiğimiz koaservatlara bakarsanız, bunlar aslında kendilerini kopyalayan kimyasal moleküllerden pek de fazlası değillerdi. Onlara 'canlı' bile demezdiniz, daha ziyade kimyasal gradyanları takip eden, bünyelerine civardaki molekülleri alarak daha karmaşık yapılara dönüşen, hareketli yağ bezeleri gibi mikroskobik yapılardı. Ama onların başta basit bölünme yoluyla kendi kopyalarını üretebilmesi, bu süreçte biraz farklılaşması, o farklı kopyalardan içinde bulunulan ortama en uygun olanlarının daha çok kopya verebilmesiyle başlayan evrim süreci, o soy hattından bugüne dek gelerek, bugün aşina olduğumuz daha karmaşık yapılı canlıların evrimini sağladı.

Metinde 'canlı' dediğimiz yapıların, 'cansız' diye tabir edeceğimiz moleküllerin kimyasal evrimiyle ortaya çıktığı yönünde ifadesiyle geçen kavram; yani cansız moleküllerin kimyasal süreçler ve değişimler sonucunda daha karmaşık, kendini sürdürebilen yapılara dönüşmesi sürecidir.

Mesela bir kayayı oluşturan jeokimyasal süreçler buna bir örnek. Mesela bir kayanın Dünya'nın çekirdeğindeki sıcaklıktan kaynaklı magmadan yüzeye ulaşması sonucu doğup, görkemli bir kütleye ulaştığı ve sonra tekrar parçalanarak magmaya döndüğü süreci bütün basamaklarıyla biliyoruz. (Metin bu süreçleri, canlılıktan farklı olarak daha pasif, çevresel jeokimyasal döngüler olarak sunar.)

Canlı biyolojisini mümkün kılan fizikobiyokimyasal süreçler, metinde canlı formunu ortaya çıkaran ve sürdüren fiziksel, biyolojik ve kimyasal etkileşimlerin bütünü olarak örnekleniyor; bu süreçler canlıların özelliklerini (örneğin metabolizma, kendini kopyalama yeteneği) sağlar.

Çok hücreli organizmalarda organizma olmanın getirdiği biyokimyasal süreçler bozulduğunda, bu hücrelerin bir kısmı kendi kontrolsüz çoğalma patikalarına giriyorlar ve buna kanser diyoruz. Halbuki kanser, bir dizi hücrenin vücuttan bağımsızlığını ilan etmesinden, kendi varlıklarını sürdürme çabasından fazlası değil.

Gaia Hipotezi, Dünya'nın canlı bir organizma olduğunu savunuyor. (Metinde Dünya'yı bütün olarak ele alıp uzun zaman dilimlerindeki değişen şartlara verdiği yanıtlar açısından bir hücreye benzetmenin örneği olarak anılıyor.)

Caenorhabditis elegans türü solucanlar, sadece 302 nörona sahipler. Kıyas olması bakımından bizim sadece beynimizde 86 MİLYAR civarında nöron, bir o kadar da gliya hücresi var. Ama bu 302 nöron, o basit yapıyı incelememizi çok kolaylaştırıyor. Ve ona bakarak, insan beyni hakkında da fikirler elde edebiliyoruz.

Metinde bir nöron örneğiyle anlatıldığı üzere, NSM isimli tek bir nöronun ateşlenmesinin bir solucanın besin aramayı veya olduğu yerde durmayı tercih etmesinin yönünü belirlediği bulundu: ateşlenirse 'yemek ara', ateşlenmezse 'olduğun yerde dur'. Ayrıca 'sadece bu nöronların ateşlenmesine bakarak, solucanın ne yapacağını, daha o solucan o hareketi yapmadan önce %95 ihtimalle tespit edebilmeye başladılar' ifadeleri nöron ateşlenmesinin (firing) davranışları öngören işlevini gösterir.

İlk canlıların ne bildiği söz konusu değildi; hayatta kalan ve kopya üreten yapılar seleksiyon yoluyla çoğaldı, bu da bugünkü canlılık özelliklerini yarattı.

'İçgüdü' terimi etolojik olarak sinir sistemi olan hayvanlara daha uygundur; fakat hayatta kalma/üreme eğilimleri sinir sistemine sahip olmayan ilk yaşam formlarında da işlemiştir.

Bu amaçlar genellikle bilinçli olmayan, sistemlerin fizikobiyokimyasal özelliklerinden ve doğal seçilimden kaynaklanan sonuçlardır; 'bilerek' yapılmazlar.

Kayalar kendi kopyalarını üretemez; parçalanmaları orijinal kayanın kopyalarına dönüşmez, dolayısıyla canlıların sahip olduğu soy hatlarıyla aynı şey değildir.

Modern görüşe göre yaşam, cansız moleküllerin kimyasal evrimi ve basit kendini kopyalayan yapıların kademeli gelişimiyle ortaya çıkmıştır (abiyogenez).

Canlı-cansız sınırı bazen muğlaktır; bazı süreçler ve sistemler (ör. gezegen ölçeği, koaservatlar) bu ikisi arasındaki ayrımı belirsizleştirir.

Kanser, hücrelerin kendi varlıklarını sürdürme ve çoğalma dürtüsünün organizma düzeyindeki kontrollü etkileşimden ayrılması olarak görülebilir; bir tür hücresel 'varoluş çabası' ifadesidir.

Modern çağda pek çok dışsal unsurun bizi tamamen ortadan kaldırma kapasitesi sınırlıdır; buna rağmen evrimsel geçmişten gelen varoluşsal endişeler aşırı reaksiyonlara yol açabilir.

Biyolojik açıdan hayatta kalma ve üreme temel işlevler olsa da insanlar kültürel, etik ve estetik amaçlar seçebilen karmaşık varlıklardır; bu yönler biyolojik amaçların ötesine geçer.

Bazı deneyler nöral aktivitenin belli kararları bilinç farkındalığından önce öngörebildiğini gösteriyor; bu durum karar süreçlerinin bilince indirgenemeyeceğini işaret ediyor.

İlk canlılar bunu 'bilmiyordu'; hayatta kalıp kopya üreten yapıların seleksiyonla çoğalması sonucu bugün canlılık olarak adlandırdığımız özellikler ortaya çıktı ve sürdü.

Çünkü bu iki işlev türlerin ve soy hatlarının devamını sağlar; bunlar başarısız olursa o soy hattı ya da tür sona erer.

Tek tek bireylerin ürememesi sınırlı düzeyde türü tehdit etmez, ama eğer çok sayıda birey veya çoğunluk bu tercihi yaparsa türün devamı tehlikeye girer.

Hayır; 'içgüdü' etoloji bağlamında sinir sistemi olan hayvanlara daha uygundur, ancak hayatta kalma ve üreme eğilimleri sinir sistemi olmayan canlılarda da işlemektedir.

Kesin sınırlar yok; canlı-cansız ayrımı insan yapısı kategorilendirmedir ve bazı durumlarda (ör. hayatın kökeni, gezegen düzeyindeki süreçler) muğlaklaşır.

Muhtemelen basit kimyasal kopyalanma ve bölünme süreçleriyle; koaservat benzeri yapılar çevreden molekül alarak ve basit bölünmeyle kopya üretebiliyordu.

Kanser, bazı hücre grubunun organizmadan bağımsız olarak kendi varlığını sürdürme ve kontrolsüz çoğalma yönünde davranmasının bir sonucu olarak görülebilir.

Çoğu çatışma, diğer grubu kendi varoluşumuza tehdit olarak algılamaktan kaynaklanan koruma eğilimlerinden beslenir; bu algı evrimsel arka plandan etkilenir.

Evet; örneğin C. elegans'ta birkaç nöronun ateşlenme paternine bakarak davranış %95 olasılıkla hareketten önce tahmin edilebiliyor, insan çalışmalarında da benzer önceden tahmin bulguları var.

Videoda tartışma başlatılıyor ancak kesin bir sonuca varılmıyor; nöral önceden belirlenebilirlik özgür irade tartışmasına katkı sağlar ama tek başına cevaplamaz.