Videonun ötesi
Video, 'yaşam' kavramını sorguluyor: ateşin canlı olup olmadığı tartışması üzerinden canlıyı cansızdan ayıran ölçütleri inceliyor ve Evrim Ağacı'nın önerdiği kısa tanım (organizasyon ve iç aktivite) ile virüslerin ve ateşin neden cansız sayıldığını açıklıyor. Ayrıca kalıtım, evrim, abiyogenez ve üreme gibi konuların yaşam tanımıyla ilişkisini özetliyor.
Transcript'te anlatıldığı şekliyle: Ateş, kendisine hiç benzemeyen kıvılcım ve yakıt gibi şeylerin bir araya gelmesiyle doğan bir olgudur; doğduktan sonra giderek büyür ve yayıldığı yerin şartlarına bağlı olarak farklı renklerde ve sıcaklıklarda yanabilir (yani ortama adapte olur) ve rüzgarla taşınan kıvılcımlarla başka yerlerde yeni yangınlar filizlendirerek 'üreyebilir' gibi davranır. Ancak ateş aslında tekil ve basit bir kimyasal tepkimeden ibarettir ve bir "vücut bütünlüğü"ne sahip değildir; görünen, etrafa saçılan plazma halindeki maddeden ibarettir. Bu yüzden organizasyon kriterini sağlamadığı için canlı olarak tanımlanmaz.
Videoda örneklenen haliyle: Paket içinde bekleyen maya, uygun şartlar sağlanana kadar öylece durur; yani biz ona uygun ortamı verene kadar üreyemez ve çoğalamaz. Bu, organizmanın dışarıdan kontrol altında tutulmasının onun mutlaka cansız olduğu anlamına gelmediği örneğidir.
Virüsler videoda şöyle tanımlanır: Genlere sahiptirler, üreyebilir ve evrimleşebilirler; fakat teknik olarak birçok virüs cansız kabul edilir çünkü konaklarını enfekte etmedikleri zamanlarda bir iç aktiviteye (metabolizmaya) sahip değillerdir. Konaklarını enfekte ettiklerinde genomlarını konağın hücrelerine aktarıp hücreleri kendi kopyalarını üretmek üzere köleleştirirler (o anda aktivite kazanırlar), ama bu sırada kendi vücut bütünlüklerini yitirirler; kopyaları konak hücreyi patlatıp dışarı saçıldığında organizasyonlarına yeniden kavuşurlar ama aktiviteleri yine durur. Bu yüzden tanıma göre virüsler konak dışında cansızdır, canlılığın eşiğinde gidip gelen varlıklardır.
Videoda geliştirilen ve vurgulanan tanıma göre yaşam özünde iki şeyden ibarettir: organizasyon ve iç aktivite. Yani canlıların kendilerini dış dünyadan izole eden bir vücut bütünlüğü (organizasyon) olmalı ve o bütünlük içinde entropi artışına karşı koyan bir iç aktivite (metabolizma türü aktivite) olmalıdır. İç aktivite herhangi bir kimyasal süreç değil; sistemin nihai olarak daha düzensiz hâle geçmesine karşı, en azından geçici olarak, engel olan bir yapıdır. Bu iki şartı aynı anda sağlayan her şeyin "canlı" olarak tanımlanması gerektiği ileri sürülür.
Videoda organizasyon vurgusu şöyle açıklanır: Organizasyon, canlının kendisini dış dünyadan izole eden bir vücut bütünlüğüne sahip olmasıdır. Örneğin kaya ile mantarı ayırırken kayanın da bir vücut bütünlüğü olabilir ama yalnızca mantarda o bütünlük içinde entropiye karşı gelen bir iç aktivite vardır; yani organizasyon, canlılık için gereken iki kriterden biridir.
Videoda iç aktivite, her türlü kimyasal süreç olarak tanımlanmaktan kaçınılarak şöyle açıklanır: İç aktivite, entropi artışına karşı gelen bir yapıdır; yani sonucunda sistemin nihai olarak daha düzensiz hâle geçmesine geçici olarak bile olsa engel olan aktivitedir. Bu tür aktivite "metabolizma türü aktivite" ile diğer aktivitelerden ayrılır ve canlılığın ikinci temel kriteridir.
Konuşmada geçen açıklamaya göre entropi, kapalı sistemlerde artan düzensizlik yönündeki eğilimdir; bu yüzden doğan her şey eninde sonunda ölmek zorunda görünür. İç aktivitenin anlamı, bu entropi artışına karşı gelerek sistemin düzenini korumaya çalışmak ve böylece organizasyonu sürdürmektir.
Videoda metabolizma, iç aktivitenin bir örneği olarak anılır: Canlıların etraflarından aldıkları besinleri solunum yoluyla enerjiye çevirip bu enerjiyi kullanarak büyümeleri, vücutlarını tamir etmeleri gibi süreçler metabolik aktivitelerdir. Metabolizma, entropiye karşı koyan iç aktivitenin tipik bir biçimidir.
Videoda belirtildiği üzere bildiğimiz tüm canlıların ortak bir özelliği hücresel yapıya sahip olmalarıdır; yani canlılar hücrelerden oluşan bir organizmaya sahiptir ve bu hücrelerin metabolik faaliyetleri yaşamın işlevlerini yerine getirir.
Videoda evrim veya evrimleşebilirlik şöyle açıklanır: Bütün canlılar evrimleşebilir yapıdadır; kalıtsal değişikliklerin popülasyonlar ve nesiller boyunca birikmesiyle çeşitlenme gerçekleşir. Evrim yasası, popülasyonlar ve nesiller olmadığı sürece işlemeyen bir doğa yasasıdır; yaşamın çeşitlenmesini ve kökenlerini araştıran süreçlerle sıkı ilişkili olan mekanizmadır.
Videoda abiyogenez, yaşamın başlangıcını inceleyen biyokimya dalı olarak tanımlanır: Yaşamın nasıl başlamış olabileceğini kimyasal süreçler bağlamında araştıran alan. Abiyogenez ile yaşamın sonrasında gelen çeşitlenmeyi inceleyen evrim ayrıştırılarak ele alınabilir.
Videoda kalıtsallık şöyle tanımlanır: Bir canlının özelliklerini yalnızca o tekil bireyin ömrüyle sınırlı bırakmamak, bu özellikleri nesillere yayabilme yeteneğidir. Kalıtsallık olmadan yaşamın süreğen olması hayal etmek zordur çünkü nesillere aktarım, yaşamın devamını ve evrimleşmesini sağlar.
Videoda popülasyon, aynı türden birden çok bireyin oluşturduğu topluluk olarak dolaylı şekilde tanımlanır; popülasyon varlığı canlılığın yayılma şansını artırır ve popülasyonlar ile nesillerin varlığı evrim yasasının işlemesi için gereklidir.
Konuşmada geçen tanıma göre kimyasal evrim, evrim yasasının kimya alanındaki uygulamasıdır: Yaşamın başlamasını sağlayan süreç, yani abiyogenezin ardından gelen ve kimyasal düzeyde olan çeşitlenme süreçleri kimyasal evrim kapsamında düşünülebilir.
Videoda animizm şöyle tanımlanır: Antik bir inanç biçimi olarak, sadece canlıların değil canlı-cansız her şeyin kendine özgü bir ruhu, bir canlılık kaynağı olduğuna inanma. Ayrıca 'animal' sözcüğünün kökeni olarak 'anima' (nefes, ruh, hayat) bu inançla ilişkilendirilir.
Videoda etimolojik olarak verilen bilgiye göre 'anima' Latince'de 'nefes', 'ruh' veya 'hayat' anlamına gelir ve 'animal' (hayvan) sözcüğünün kökeninde yatar; tarihsel olarak yaşam ve ruh kavramlarıyla ilişkilendirilir.
Videoda solunum, canlıların etraflarından aldıkları besinleri enerjiye çevirdikleri süreç olarak anlatılır: Canlılar besinleri solunum yoluyla enerjiye çevirip bu enerjiyi büyüme ve vücut tamiri gibi işlerde kullanırlar.
Videoda üreme, canlılığın temel özelliklerinden biri olarak zikredilir; var olan fizik yasalarının, özellikle küçük yapılardan başlayan yaşam formlarında üremeyi otomatik olarak sağlayabileceği ve böylece türlerin çoğalmasının popülasyon ve nesiller aracılığıyla yaşamın sürekliliğini ve evrimsel değişimini mümkün kıldığı vurgulanır.
Ateş bazı canlı benzeri davranışlar gösterse de dış dünyadan ayrılmış, sürdürülebilir bir vücut bütünlüğü ve entropiye karşı işlevsel içsel metabolik süreçleri olmadığı için canlı değildir.
Kontrol altında olması canlılığı etkilemez; maya uygun koşullar sağlandığında metabolik aktivite gösterir ve canlıdır, dolayısıyla kontrol edilme cansızlık göstergesi değildir.
Virüsler konak dışında metabolik aktivite göstermediği için videonun tanımına göre cansızdır, ancak konak içindeyken 'canlı benzeri' faaliyet gösterdikleri için sınırda bir durumdadırlar.
Videoda organizasyon ve entropiye karşı iç aktivite gibi iki temel ölçütün, onlarca gözlemsel özelliğin ortaya çıkışını açıklamak için yeterli ve daha kullanışlı olduğu savunuluyor.
Dini ve felsefi yaklaşımlar anlam ve değer verirse de bilim yaşamı mekanik ve ölçülebilir kriterlerle tanımlamaya çalışır; videoda bilimsel tanımların evrensel ve uygulamaya yönelik yanları vurgulanıyor.
Ömrün kısa olması bir varlığın canlı olduğunu reddetmez; yaşamın tanımı organizasyon ve iç aktivite ile ilgilidir, ömür uzunluğu tek başına kriter değildir.
Bilgisayarların aktiviteleri entropiye karşı biyolojik bir metabolizma işlevi görmez; dolayısıyla bilgisayarlar organizasyon + entropiye direnç kriterlerini sağlamadığı için canlı sayılmaz.
Kalıtım yaşamın yaygınlığı ve evrimleşmesi için kritik olsa da teorik olarak kalıtımsal birim olmadan da geçici yaşam benzeri durumların ortaya çıkması hayal edilebilir; yine de kalıtsallık yaşamın süreğenliğini büyük ölçüde artırır.
Darwin ilk baskıda ‘‘üfleme’’ ifadesini kullanmış, sonra dini tepkiler üzerine 2. baskıda cümlenin başına 'Tanrı tarafından' kelimelerini eklemiştir; bu tarihsel bir nottur, tanımın bilimsel içeriğini değiştirmez.
Hayır; ateş bazı canlı benzeri özellikler gösterse de dış dünyadan ayrılmış bir vücut bütünlüğü (organizasyon) ve entropiye karşı koyan içsel metabolik bir aktivite sağlamadığı için tanıma göre canlı sayılmaz.
Hayır; kontrol edilmesi o şeyin cansız olduğunu göstermez — maya paket içindeyken duruyor olsa da uygun şartlar sağlandığında metabolik aktivite gösterir ve canlıdır.
Videonun tanımına göre virüsler konak dışında metabolik aktivite göstermedikleri için cansız kabul edilir; konak içindeyken aktivite kazanırlar ama özgün organizasyonlarını yitirirler.
Zor ama mümkün olmaya çalışmak gerekiyor; videoda önerilen basit ve evrensel yaklaşım organizasyon + iç aktivite (entropiye direnç) kriteridir, ki bu Dünya dışı formlara da uygulanabilir.
Bu tanımlar yanlış değil ama daha çok özelliklerin listelenmesi şeklinde; videoda temel nedeni (organizasyon ve iç aktivite) belirtmenin daha açıklayıcı olduğu savunuluyor.
Kalıtım yaşamın sürekliliği ve evrim için kritik olsa da videoda bunun teknik olarak mutlak zorunluluk olmadığı, ancak kalıtsallık olmadan yaşamın nasıl süreğen olabileceğinin zor olduğu belirtiliyor.
Hayır; abiyogenez yaşamın başlangıcını, evrim ise yaşam başladıktan sonra çeşitlenmeyi açıklar — birbirine bağlı ama ayrı süreçlerdir.
Yaşamı nasıl tanımladığımız doğrudan hangi hedeflere ve metodlara yatırım yapacağımızı etkiler; çok sınırlı veya çok gevşek tanımlar yanlış arama stratejilerine yol açabilir.
Videoda hayatta kalma (organizasyonu sürdürme) ve üremenin temel zorunluluklar olduğu söyleniyor, fakat üremenin bazı fiziksel düzenlemelerle otomatik olarak ortaya çıkabileceği ve bunun özel bir eylem gerektirmeyebileceği belirtiliyor.
Hayır; videoda başka bir gezegende farklı biyokimyalarla yaşamın evrimleşebileceği ve önemli olanın entropiye karşı organizasyon + iç aktivite kriterlerini karşılaması olduğu vurgulanıyor.
"Türlerin Kökeni" kitabından alıntı yapılarak ve kitabın 2. baskısındaki kapanış cümlesine dini bir ifade eklediği örneğiyle anıldı.
Cansızlıktan canlılığın evrimini deneysel olarak araştıran bilim insanı örneği olarak ve TED konuşması referansı ile anıldı.
Söz takipçisi
aktivite sayesinde korumayı sürdürme ve üreme, canlılığın en temel iki zorunluluğu. Ama ilerleyen videolarda göreceğimiz gibi, üremek için aslında özel bir şey yapmaya gerek yok. Var olan fizik yasaları, zaten üremeyi otomatik olarak, biyolojiden tamamen bağımsız bir şekilde gerçekleştirmenizi sağlıyor, hele ki ufak yapılardan başlayan bir canlılık formundan söz ediyorsak.
Var olan fizik yasaları, zaten üremeyi otomatik olarak, biyolojiden tamamen bağımsız bir şekilde gerçekleştirmenizi sağlıyor, hele ki ufak yapılardan başlayan bir canlılık formundan söz ediyorsak. Ama bu videoyu daha fazla uzatmamak için bunu sonraya bırakıyorum, eğer hala bildirimleri açmadıysanız mutlaka şimdi açın, çünkü üremenin evrimiyle ilgili bir dolu sorunuz olduğunu biliyorum, bunlara tek tek geleceğiz. O zamana dek, umuyorum bugün üzerinde konuştuklarımız, bu güzelim gezegeni ve belki de bu uçsuz bucaksız evreni paylaştığımız milyarlarca canlı türünü biraz daha iyi tanımanızı sağlayacak, onlarla olan bağınızı hatırlatacaktır.
Hadi solunum, boşaltım falan belki yaşamdan ayıklanabilir ama, canlıların biyolojik amaçlarıyla ilgili videomdan hatırlayacağınız üzere, "hayatta kalma", yani o organizasyonu iç aktivite sayesinde korumayı sürdürme ve üreme, canlılığın en temel iki zorunluluğu. Ama ilerleyen videolarda göreceğimiz gibi, üremek için aslında özel bir şey yapmaya gerek yok. Var olan fizik yasaları, zaten üremeyi otomatik olarak, biyolojiden tamamen bağımsız bir şekilde gerçekleştirmenizi sağlıyor, hele ki ufak yapılardan başlayan bir canlılık formundan söz ediyorsak.
Çünkü yaşam, illâ Dünya'daki gibi olmak zorunda değil. Ama bu, ayrı bir videonun konusu, bu konularda kafa yormak hoşunuza gidiyorsa, kanal bildirimlerini şimdi açmayı unutmayın. Okullarda okutulan kitaplarda da yaşam, genelde NASA ile benzer bir şekilde, canlıların ortak özellikleri üzerinden anlatılıyor.
"Cansız" dediklerimiz ise, pasif bir şekilde var olmaya devam eden, kendini çevresel süreçlerin merhametine bırakmış nesneler. Yakında "canlılık tanımlarıyla" ilgili bir video yapacağım, eğer bu konular ilginizi çekiyorsa şimdi bildirimleri açmayı unutmayın. Ama buraya kadar anlattıklarım, canlılığın evrimiyle ilgili de çok temel bir soruya cevap veriyor: Bazen insanlar, ilk canlıların hayatta kalmaları veya üremeleri gerektiğini nereden bildiğini sorabiliyorlar.
Ama Evren'deki nesnelerin ezici çoğunluğu, bir kaya gibi daha pasif bir varlığa sahip oldukları için, onlara "cansız" diyoruz. Ama ilerleyen videolarda göreceğimiz üzere, şu anda bile bazen canlı ile cansız arasındaki fark çok muğlaklaşabiliyor: Mesela Dünya gezegeni, bir bütün olarak canlı mı, cansız mı?
OpenAI, Navier-Stokes Milenyum Problemi'ni Çözdü mü, Çaldı mı?
Özel Görelilik Ne Ayak?
Muhalefet Partileri Neden Kazan(a)mıyor?
Diğer Hayvanların da Evcil Hayvanı Olabilir mi?
Zaman Hakkında Ne Biliyoruz?
Yapay Zekada Durum Ne?