İçerikler - Sayfa 687

Helyum, sembolü "He" ve atom numarası 2 olan kimyasal bir elementtir. Renksiz, kokusuz, tatsız, inert, monatomik, zehirli olmayan bir gaz olup, periyodik tablodaki soygaz grubunun ilk sırasında yer alır. Kaynama noktası, tüm elementlerden daha düşüktür. Helyum, gözlemlenebilir evrendeki en hafif ve en bol bulunan ikinci elementtir (hidrojen en hafif ve en bol olanıdır).^[1][2][3]

Dünyada nadir bulunmasına rağmen helyum, baryonik kütlenin %23'ünü oluşturan, bilinen evrende en bol bulunan ikinci elementtir ve toplam kütlesi, tüm ağır elementlerin toplam kütlesinin 12 katından fazladır.^[4] Hem Güneş'te hem de Jüpiter'de aynı oranda bulunmaktadır. Dünya atmosferinde helyumun hacimce konsantrasyonu yalnızca milyonda 5.2 parçadır.^[5][6] Evrendeki helyumun büyük çoğunluğu Büyük Patlama sırasında oluşmuştur.^[7] 1903'te, bazı doğal gaz arama çalışmaları sırasında büyük helyum rezervleri keşfeden Amerika Birleşik Devletleri, günümüzde açık ara en geniş helyum gazı tedarikçisi konumundadır.^[8]

Lityum, "Li" kısaltması ile sembolize edilen, atom numarası 3 olan kimyasal bir elementtir. Yumuşak, gümüş-beyaz renge sahip alkali bir metal olan lityum, standart koşullarda, kütle olarak en hafif metal olmasına rağmen, en katı element olarak da bilinir.

Tüm alkali metaller gibi, lityum da oldukça reaktif ve yanıcı bir elementtir. Depolanması gerektiğinde mineral yağı kullanılmalıdır. Kesildiğinde metalik bir parlaklığa sahip olsa da, nemli havanın etkisiyle, hızlı bir şekilde donuk gümüş-gri renge bürünür. Son olarak siyahlaşarak, tamamen kararır.

Berilyum, sembolü "Be" ve atom numarası 4 olan kimyasal bir elementtir. Evrendeki bolluk oranı diğer elementlere kıyasla daha düşüktür. Aşırı reaktif bir elementtir ve hemen hemen her şey ile tepkimeye girebilir. Berilyum, yıldızların çekirdeklerinde eriyerek ağır metallere dönüşür ve zaman içinde tamamen tükenir. Yalnızca minerallerin içinde bulunan diğer elementlerle bir aradayken saf halde gözlemlenebilen iki değerlikli bir element olma özelliğine de sahiptir. Berilyum içeren değerli taşlar arasında; beril (akuamarin, zümrüt) ve krizoberil bulunur. Berilyum; çelik renginde, güçlü, hafif ve kırılgan bir toprak alkali metaldir.

Berilyum da diğer elementler gibi yıldızlarda, nükleosentez denen bir süreç sonucunda üretilir; ancak aşırı kısa ömürlüdür, bu sebeple yıldızların içeriğinde ve gezegenlerde çok nadir olarak bulunur. Güneş'te bir milyar parçada 0.1 oranında, Dünya'nın kabuğunda ise 2-6 ppm (milyon parçada bir) bulunma oranına sahiptir.^[1] En çok 6 ppm ile toprakta bol miktarda bulunur buna kıyasla Dünya atmosferinde ise eser miktarda berilyum bulunur.^[2] Deniz suyundaki bulunma oranı trilyonda 0.2-0.6 kadardır.^[2][3] Berilyumun iki ana cevheri, beril ve bertrandittir. Bu iki ana cevher; Arjantin, Brezilya, Hindistan, Madagaskar, Rusya ve Amerika Birleşik Devletleri'nde bulunur. Dünyanın toplam berilyum rezervi 400.000 tonun üzerindedir.^[4] ABD, dünyanın en büyük berilyum yataklarına sahiptir. Çin ve Kazakistan ile birlikte en büyük üreticiler arasındadır. 1998 ile 2008 yılları arasında, Dünya'nın Berilyum ihtiyacının %88'ini ABD karşılamıştır.

Bor, sembolü "B" ve atom numarası 5 olan kimyasal bir elementtir. Saf bor, koyu renkli amorf bir tozdur. Yıldız nükleosentezi ile değil, tamamen kozmik ışın parçalanması ve süpernovalar tarafından üretilen, güneş sisteminde ve yerkabuğunda az miktarda bulunan bir elementtir. Yer kabuğunun ağırlıkça yaklaşık %0.001'ini oluşturur.^[1][2] Saf bor, meteoritlerde küçük miktarlarda bulunan bir metaloiddir ve gezegenimizde serbest olarak bulunmaz.

Borun esas kullanım alanı kimyasal bileşiklerdir. Küresel olarak tüketilen tüm borun yaklaşık yarısı, yalıtım ve yapısal malzemelerdeki cam elyafının bir katkı maddesidir. Biyolojide boratlar, memeliler için zehirli değildir (sofra tuzuna benzer), ancak eklem bacaklılar için zehirlidir ve böcek öldürücü olarak da kullanılır. Saf bor nadirdir ve üzerinde yeterince çalışılmamıştır çünkü endüstriyel anlamda üretimi zordur.

Karbon, sembolü "C" ve atom numarası 6 olan kimyasal bir elementtir. Karbon, yer kabuğunun yalnızca %0,025'ini oluşturur ancak yine de diğer tüm elementlerin birleşiminden daha fazla bileşik oluşturur. 1961'de karbon-12 izotopu, diğer tüm elementlerin atom ağırlıklarının ölçülmesinde standart olarak kullanılan oksijenin yerine seçilmiştir.^[1] Karbon atomları çeşitli şekillerde birbirine bağlanabilir ve bu da çeşitli karbon allotroplarına neden olur. En iyi bilinen allotroplar grafit ve elmastır.^[2]

Karbon, gözlemlenebilir evrende hidrojen, helyum ve oksijenden sonra kütle itibariyle en bol bulunan dördüncü kimyasal elementtir. Temmuz 2020'de gökbilimciler, karbonun özellikle iki güneş kütlesinden büyük olan beyaz cüce yıldızlarda oluştuğuna dair kanıtlar bildirdi.^[3][4] Karbon Güneş'te, yıldızlarda, kuyruklu yıldızlarda ve çoğu gezegenin atmosferinde bol miktarda bulunur.^[5]