Bir Evren düşünün. Bu Evren'de bu elmayı bıraktığımızda, elma doğrudan aşağıya düşmesin. Düşebileceği yerlerin bir olasılık dağılımı olsun. Buraya, şuraya veya oraya düşebilme ihtimali olsun; ancak en yüksek olasılıkla, hemen bıraktığınız yerin altına düşecek olsun. Bunu hayal etmekte pek bir sorun yok.

Peki ya bu olasılık dağılımının nedeni, ilk etapta sanmış olabileceğiniz gibi rüzgar ya da diğer dış faktörler değilse? Yani ya elma, yapısı gereği kesinlikle aşağı doğru düşmek zorunda değilse? Elmanın kendi içsel davranışı bu şekilde olasılıkçı olsa? Böyle bir Evren hayal edebilir miydik? Eğer hayal edebileceğimiz evrenlerdeki ihtimaller sınırsızsa, bu da çok zor olmayabilir. Bir evrende pek ala bir kuvvet cisimleri yerden yukarı ya da yana doğru da fırlatabilirdi.

Birçok durumda ortalama bir insanın hapşırık sırasında saçabildiği maddelerin hızı saniyede 4.5 metre, yani saatte 16 kilometre civarında bir hızla fırlamaktadır. Kişinin boyutuna, cinsiyetine, akciğer kapasitesine, hastalık/sağlık durumuna ve hapşırık gücüne bağlı olarak bu hız değişebilir.

Hapşırık hızının saatte yüzlerce kilometreye ulaşabildiği inancı, 19. ve 20. yüzyılda yapılan dolaylı hesaplamalara dayanmaktadır. Örneğin Amerikalı bilim insanı ve hijyen mühendisi William F. Wells'in 20. yüzyıl ortalarında yaptığı hesaplamalar, hapşırık hızının saatte 360 kilometreye (saniyede 100 metreye) ulaşabileceği sonucuna varmıştır. Ne var ki bunlar, bir sıvı yüzeyde hapşırıkla saçılan parçacıkların oluşturabileceği damlacıkların dolaylı ölçümüne dayanmaktadır. Bu sayı (ve saatte 120, 150, 200 kilometre hız gibi diğer değerler), bu gibi dolaylı ölçümlerin yaygın bir şekilde raporlanması nedeniyle popülerleşmiştir.^[1][2] Modern tekniklerle yapılan ölçümlerde ise bu hızın çok daha altında hızlar hesaplanmaktadır.

Kuantum dünyasının tuhaf olduğunu biliyoruz. Ama muhtemelen sandığınızdan da tuhaf... Yine de kuantum mekaniğine yönelik en azından sezgisel bir temel edinebilmenizi istiyoruz. Bunu yapmanın da bizce en iyi yollarından biri, kuantum fiziğinin, sizin de sezgisel olarak aşina olduğunuz ve klasik fizik sayesinde inşa ettiğimiz Evren algısını nasıl yerle bir ettiğini veya en azından ona nasıl meydan okuduğunu anlamak... Bunu da olabildiğince basit adımlarla yapacağız.

Fizikte temel olarak yapmaya çalıştığımız nedir? Birçok amaç tanımlanabilir; ancak birçok durumda nesnelerin temel özelliklerinin zaman içinde nasıl değişeceklerini kestirmek veya öngörmek olarak özetleyebileceğimiz bir amaçla fizik yaparız.^[1] Bir topu fırlattığımızda nereye, ne hızla gidecek, bunu bilmek istiyoruz. Jüpiter 3 yıl 5 ay 2 gün sonra nerede olacak? Bir elektron uyarıldığında nereye, ne zaman gidecek? Bunları bilmek istiyoruz. Çünkü bunları kestirme becerimizi artırırken, aynı zamanda Evren'in dokusunu ve doğasını anlamış oluyoruz; nasıl çalıştığını keşfetmiş oluyoruz.^[2]

Dinozorların yürüme gibi davranışsal hareketleri, kendilerini canlı olarak gözlemleyemediğimiz için, her zaman birtakım sırlar barındırmıştır. Çoğu zaman araştırmacılar, fosillerin sanal birer kopyasını simülatörlere aktararak dinozorların denge ve duruşlarını hesaplamaya çalışırlar. Ancak yürümeleri üzerine olan çalışmalar genelde bacak ve ayak izlerine odaklıydı. Harvard Üniversitesi'nden Peter Bishop liderliğinde yapılan yeni çalışmada yürüme dinamiklerine kuyruğun etkisinin ne düzeyde olduğunu anlamak için önemli adımlar atılmış gibi gözüküyor.

Yapılan bu araştırma, küçük kollu ve iki ayak üzerinde yürüyen dinozorları konu ediniyordu. Önce fosilleri dijital ortama aktararak işe başladılar. Kuyruğun, kafanın dengeye getirdiği yükü dengelemeye yaradığını zaten biliniyordu, ancak araştırmacılar daha dinamik bir işleve sahip olabileceği düşüncesi üzerinde duruyordu. Bu amaçla çalışmak için Coelophysis bauri türüne ait fosilleri kullandılar.

Bugünkü sağlık durumumuzun, özellikle de bulaşıcı olmayan hastalıklarımızın altında yatan temel sebepler ne olabilir? Beslenmemiz, spor yapıp yapmamız, stres ya da ebeveynlerimizin iddia ettiği gibi yere terliksiz basmamız mı sadece? Keşke cevabı, aklımıza ilk gelen sebeplerde saklı olsaydı. Ancak bugün biliyoruz ki sağlımızın kötüye gitmesinin altında yatan daha derin ve köklü nedenler var.

Bu yazıda sizlerle Economics & Human Biology dergisinde sonuçları yayımlanmış olan ortak bir çalışmamdan bahsedeceğim.^[1]