Evrim Ağacı
Reklamı Kapat

COVID-19, Aerosol Yoluyla (Hava Yoluyla) da Bulaşıyor ve 1.5 Metre Kuralı Tek Başına Yeterli Değil!

COVID-19, Aerosol Yoluyla (Hava Yoluyla) da Bulaşıyor ve 1.5 Metre Kuralı Tek Başına Yeterli Değil!
Tavsiye Makale
Reklamı Kapat

Bu yazı, Evrim Ağacı'na ait, özgün bir içeriktir. Konu akışı, anlatım ve detaylar, Evrim Ağacı yazarı/yazarları tarafından hazırlanmış ve/veya derlenmiştir. Bu içerik için kullanılan kaynaklar, yazının sonunda gösterilmiştir. Bu içerik, diğer tüm içeriklerimiz gibi, İçerik Kullanım İzinleri'ne tabidir.

COVID-19 salgını devam ettikçe, hastalığa yönelik bilgilerimiz de giderek netleşiyor ve zenginleşiyor: Son birkaç aydır biriken akademik çalışmalar, COVID-19'un ana bulaşma mekanizmasının, başta sanıldığından biraz daha farklı olduğunu gösteriyor. Bu durum, 1.5 metre kuralının yeterli olmayabileceğini gösteriyor.

COVID-19 Nasıl Bulaşıyor?

Salgın başlangıcında iki ana bulaşma mekanizması üzerinde duruluyordu:[1]

  • damlacık yoluyla (yani doğrudan doğruya hasta birinin üzerinize hapşırması veya öksürmesi yoluyla) ve
  • fomitler yoluyla (yani hasta birinin bir yüzeye hapşırması veya öksürmesi sonrasında sizin bu yüzeye dokunup, elinizi ağzınıza, burnunuza veya gözlerinize dokunmanız yoluyla).

Bunlar, solunum yoluyla bulaşan hastalıkların ana mekanizmalarıdır ve yeni bir koronavirüs salgınında da bu ikisinin öncelikli olması son derece normaldi.

Fakat zaman geçtikçe, bu salgının diğer koronavirüslerden bir miktar farklı olduğu da netleşmeye başladı: SARS-CoV-2 virüsünün sebep olduğu COVID-19 hastalığı, sezonluk nezlenin bir kısmından sorumlu olan 4 koronavirüs türünden de çok daha hızlı yayılıyor ve çok daha ölümcül. Daha önceden SARS ve MERS hastalıklarına sebep olduğu bilinen iki yakın kuzeni olan koronavirüstense çok daha hızlı yayılsa da, onlardan çok daha az ölümcül. Bu nedenle, virüsün bulaşma dinamiğinin de buna göre alışıldıktan biraz farklı olması bekleniyordu. Şimdi, bu durum doğrulandı.

Yapılan çalışmalar, fomitler yoluyla (yani birinin üzerine virüs saçtığı yüzeyler yoluyla) bulaşmanın o kadar da baskın bir bulaşma mekanizması olmadığını gösteriyor. Çünkü başlangıçta SARS-CoV-2'nin ne düzeyde yüzeylerde aktif kalabildiğiyle ilgili araştırmaların birçoğu, laboratuvar koşullarında ve aşırı yüksek miktarda SARS-CoV-2 virüsü kullanılarak yapıldı. Hasta bir kişinin saçtığı virüs miktarı ise, bu laboratuvar deneylerinde kullanılan virüs miktarının 100'de birinden daha az düzeyde. Çok sayıda virüs kullanılarak yapılan deneylerde, çok uzun aktivite süreleri hesaplandı (örneğin çeşitli yüzeylerde virüsün birkaç gün kalabileceği düşünülüyordu); ancak gerçek dünyada bu süreler çok daha kısa: Birçok durumda SARS-CoV-2, sadece birkaç saat içinde etkisiz hale geliyor. Bu nedenle de fomitler yoluyla bulaşma ihtimali çok düşük oluyor.[2] Bu durum, fomitler yoluyla COVID-19'un bulaşamayacağı anlamına elbette gelmiyor; bu yolla hastalığı kapan binlerce hasta olması çok olası. Ancak ana bulaşma mekanizması bu değil.

Öte yandan, damlacık yoluyla bulaşma halen ana yöntem olarak karşımıza çıkıyor. Yani hasta biriyle yakın temasa geçtiğinizde, bu kişinin öksürmesi, hapşırması ve hatta konuşması sırasında saçtığı tükürükler dolayısıyla hasta olmanız çok olası!

Ama yapılan yeni çalışmalarla, ana akım medyada büyük oranda göz ardı edilen üçüncü bir bulaşma mekanizması, şimdi çok daha ön plana çıktı: aerosol yoluyla bulaşma. Yani sadece öksürme, hapşırma veya konuşma sırasında saçılan tükürükler ile değil, sadece nefes alıp verme sırasında, şarkı söylerken, konuşurken, egzersiz yaparken veya bağırırken verilen şiddetli nefesler sırasında, içeriğinde hiçbir büyük damlacık olmasa bile, saçılan hava yoluyla virüsün bulaşabildiği düşünülüyor.[3]

Güncel araştırmalar, öksürme veya hapşırma sonrası fırlayan damlacıkların 1-2 metre kadar yol aldıktan sonra yere düştüklerini gösteriyor. Bu nedenle bu yolla bulaşmanın yaşanması için, bireylerin birbiri üzerine öksürmesi veya hapşırması gerekiyor. Fakat yakın mesafede irtibat kuran insanlar arasındaki bulaşmanın ana mekanizması bu değil. Ana mekanizma, muhtemelen konuşma, gülme, bağırma, vb. sıradan faaliyetler sırasında sırasında havaya yayılan aerosoller içerisindeki virüs parçacıkları yoluyla. Bu bulgu, bağımsız araştırmalarla doğrulandı.[4]

Evrim Ağacı'nda Duyurmuştuk!

Bilim insanları, yöneticileri aylardır aerosol yoluyla yayılım konusunda uyarıyorlardı. Evrim Ağacı olarak biz de, okurlarımızı bu yolla bulaşma konusunda uzunca bir süredir uyarmaktaydık. 5 Nisan 2020'de yazdığımız bir yazıda, aerosollerin bulaşma mekanizması olarak kabul edilip edilmediğiyle ilgili tartışmalara yer vermiştik. 9 Nisan'da, 1.5-2 metre kuralının son derece gevşek bir kural olduğunu ve muhtemelen yeterli olmadığını yazmıştık. 3 Mayıs'ta, COVID-19 salgını hızla yükselişe geçerken yazdığımız bir yazıda, aerosol, damlacık ve hava yoluyla bulaşmanın ne anlama geldiğinden söz etmiştik. Bunun bir uzantısı olarak, 24 Mayıs'ta klima ve havalandırma sistemlerinin salgın yayılımındaki önemine dikkat çekmiş, 14 Temmuz'da ise akademisyenler tarafından Dünya Sağlık Örgütü'ne yöneltilen ve COVID-19'un hava yoluyla bulaştığına dair kanıtların arttırdığına dikkat çeken bir mektubu siz okurlarımızla buluşturmuştuk. Konunun geçmişini ve detaylarını öğrenmek isterseniz, o yazılarımızı okumanızı önemle tavsiye ederiz.

Bu durum, biraz da tüberküloz (verem) hastalığının geçmişini hatırlatıyor. İlk araştırmalar, veremin parçacık ve fomitler yoluyla bulaştığını gösteriyordu ve bu duruma genel geçer olarak inanılmıştı.[5] Bunun sebebi, yakın mesafeden hastalığın kolaylıkla bulaşabiliyor olmasıydı. Ancak sonradan yapılan çalışmalar, veremin sadece aerosoller yoluyla bulaştığını gösterdi.[6] COVID-19 sadece aerosoller yoluyla bulaşmıyor olabilir; ancak yayılma mekanizmasına yönelik bilgilerimizi zamanla güncellememiz gerekebilir.

CDC, Önerilerini Değiştirdi!

Şimdi, Amerikan Hastalık Önlem ve Kontrol Merkezi'nin (CDC) COVID-19'un aerosoller yoluyla (yani hava yoluyla) bulaştığı yönünde karar bildirmesiyle, bu şüphelerimizin ve analizlerimizin en üst kurumlarca da doğrulandığını görüyoruz. 18 Eylül 2020'de COVID-19 ile ilgili bilgiler sayfasını güncelleyen CDC, şöyle yazıyor:[7]

COVID-19 da dahil olmak üzere, hava yoluyla bulaşan virüsler en bulaşıcı olan ve en kolay yayılan virüslerdir.

Daha önceden CDC'nin sitesinde COVID-19'un aslen 1.5 metre mesafedeki insanların teması sırasında, "öksürme, hapşırma ve konuşma sırasında saçılan solunum damlacıklarıyla bulaştığı" yazıyordu. Sitede halen ana bulaşma mekanizmasının bu olduğu belirtiliyor; ancak yayılım mekanizmaları genişletilmiş:

Virüsün solunum damlacıkları veya aerosollerin içindekiler gibi küçük parçacıklar yoluyla yayıldığı biliniyor. Bunlar, enfekte olmuş birisi konuştuğunda, hapşırdığında, şarkı söylediğinde, konuştuğunda veya nefes alıp verdiğinde üretiliyor. (...) Bu parçacıklar; burun, ağız, solunum yolu veya ciğerlere ulaştığında enfeksiyona neden olabilir. Bunun, virüsün ana bulaşma yolu olduğu düşünülmektedir.

Damlacıkların ve hava yolu parçacıklarının hava içerisinde asılı kalabildiğini ve örneğin koro provası, restoranlar veya fitness dersleri sırasında 1.5 metreden daha uzak mesafelere saçılabildiğini gösteren kanıtların sayısı giderek artmaktadır. Genel olarak, iyi havalandırma olmayan iç mekanlar riski arttırmaktadır.

Bu durum, iç mekanlarda 1.5 metre (veya 2 metre) kuralının yeterli olmadığını da doğruluyor. Zaten 1.5 metre kuralı, açık ve durgun havada geçerli olan bir mesafe kuralıdır. İç mekanlar için bu mesafe katlanarak artmaktadır. Hele ki içerideki hava, dışarıdan alınan temiz hava ile yeterince sirküle edilmiyorsa...

CDC de bu çerçevede 1.5-2 metre kuralını "mümkün olan her yerde ve her zaman" uygulamayı öneriyor. Ayrıca maske takılmasının devam etmesi gerektiğini, rutin olarak temizlik ve dezenfeksiyon uygulanması gerektiğini hatırlatıyor. Ama bunlara ek olarak, artık hasta olan herkesin evde yalıtım altında kalmasına ek olarak, iç mekanlarda hava yoluyla bulaşan mikropları önlemek için hava filtreleri kullanılmasını öneriyor.

Unutmamak gerekiyor ki COVID-19, asemptomatik (yani herhangi bir hastalık belirtisi göstermeyen ama virüsü taşıyan) kişilerce de bulaştırılabiliyor. Bu nedenle hasta olmasanız bile maske takmanız, sosyal mesafe kurallarına uymanız ve hijyeninize dikkat etmeniz gerekiyor.

CDC, Bu Düzenlemeyi Sonradan Geri Aldı!

Bu haberi yayınlamamızdan kısa bir süre sonra CDC, Dünya Sağlık Örgütü tarafından kendileriyle irtibat kurulması sonucunda bu düzenlemeyi geri alma kararı verdi. Açıklama olarak, henüz tamamlanmamış bir güncelleme taslağının erkenden yanlışlıkla yayınlandığını ileri sürdüler.

Dünya Sağlık Örgütü, CDC'ye ulaşma nedenlerinin bu konuda yeni bir gelişme olup olmadığını öğrenmek istemeleri olduğunu belirtiyor. Genel olarak Dünya Sağlık Örgütü, bu konuda temkinli olsa bile, henüz aerosol yoluyla bulaşmanın önemli olduğunu gösteren yeterince kanıt olmadığını ileri sürüyor.[8] Halbuki aerosol yoluyla bulaşmayı gösteren kanıtlar yılın başından beri kademeli olarak birikmeyi sürdürüyor.[2], [3], [4], [5], [6], [7], [8], [9], [10] Buna ek olarak bilim insanları, aerosoller yoluyla bulaşmanın olmadığını düşünenlerin argümanlarının[9] bilimsel temelinin zayıf olduğunu ileri sürüyorlar.[10]

Güncelleme: 2 Hafta Sonra CDC Resmen Kabul Etti!

Geri adım attıktan 2 hafta kadar sonra, 5 Ekim 2020'de CDC yeni yönergelerini yayınladı. CDC, yönerge başlıklarından birinde şöyle diyor: "COVID-19 bazen hava yoluyla da bulaşabilir."

CDC, COVID-19 hastalarının bazen 2 metreden de uzak mesafede bulaşabildiğini, özellikle de konuşma, şarkı söyleme veya egzersiz gibi yoğun nefes alışverişi olan durumlarda bunun daha olası olduğunu vurguladı.

Bu İçerik Size Ne Hissettirdi?
  • Tebrikler! 17
  • Korkutucu! 9
  • Üzücü! 8
  • Bilim Budur! 6
  • İnanılmaz 5
  • Merak Uyandırıcı! 4
  • Mmm... Çok sapyoseksüel! 3
  • Muhteşem! 2
  • Umut Verici! 1
  • Güldürdü 0
  • Grrr... *@$# 0
  • İğrenç! 0
Kaynaklar ve İleri Okuma

Evrim Ağacı'na her ay sadece 1 kahve ısmarlayarak destek olmak ister misiniz?

Şu iki siteden birini kullanarak şimdi destek olabilirsiniz:

kreosus.com/evrimagaci | patreon.com/evrimagaci

Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracı kullanılarak 23/10/2020 11:56:41 tarihinde oluşturulmuştur. Evrim Ağacı'ndaki içeriklerin tamamı, birden fazla editör tarafından, durmaksızın elden geçirilmekte, güncellenmekte ve geliştirilmektedir. Dolayısıyla bu çıktının alındığı tarihten sonra yapılan güncellemeleri görmek ve bu içeriğin en güncel halini okumak için lütfen şu adrese gidiniz: https://evrimagaci.org/s/9366

İçerik Kullanım İzinleri: Evrim Ağacı'ndaki yazılı içerikler orijinallerine hiçbir şekilde dokunulmadığı müddetçe izin alınmaksızın paylaşılabilir, kopyalanabilir, yapıştırılabilir, çoğaltılabilir, basılabilir, dağıtılabilir, yayılabilir, alıntılanabilir. Ancak bu içeriklerin hiçbiri izin alınmaksızın değiştirilemez ve değiştirilmiş halleri Evrim Ağacı'na aitmiş gibi sunulamaz. Benzer şekilde, içeriklerin hiçbiri, söz konusu içeriğin açıkça belirtilmiş yazarlarından ve Evrim Ağacı'ndan başkasına aitmiş gibi sunulamaz. Bu sayfa izin alınmaksızın düzenlenemez, Evrim Ağacı logosu, yazar/editör bilgileri ve içeriğin diğer kısımları izin alınmaksızın değiştirilemez veya kaldırılamaz.

Reklamı Kapat
Güncel
Karma
Agora
Instagram
Obstetrik
Beslenme Davranışı
Uçuş
Örümcek
Gelişim
Balıkçılık
Malzeme
İnsan Türü
Bilgisayar
Taksonomi
Göğüs
Doktor
Kültür
Tarih
Gazetecilik
Retrovirüs
Göğüs Hastalığı
Psikoloji
Sinirbilim
Hamilelik
Moleküler Biyoloji Ve Genetik
Mühendislik
Öğrenme Teorileri
Charles Darwin
Doğa Yasaları
Daha Fazla İçerik Göster
Daha Fazla İçerik Göster
Reklamı Kapat
Reklamsız Deneyim

Evrim Ağacı'nın çalışmalarına Kreosus, Patreon veya YouTube üzerinden maddi destekte bulunarak hem Türkiye'de bilim anlatıcılığının gelişmesine katkı sağlayabilirsiniz, hem de site ve uygulamamızı reklamsız olarak deneyimleyebilirsiniz. Reklamsız deneyim, Evrim Ağacı'nda çeşitli kısımlarda gösterilen Google reklamlarını ve destek çağrılarını görmediğiniz, daha temiz bir site deneyimi sunmaktadır.

Kreosus

Kreosus'ta her 10₺'lik destek, 1 aylık reklamsız deneyime karşılık geliyor. Bu sayede, tek seferlik destekçilerimiz de, aylık destekçilerimiz de toplam destekleriyle doğru orantılı bir süre boyunca reklamsız deneyim elde edebiliyorlar.

Kreosus destekçilerimizin reklamsız deneyimi, destek olmaya başladıkları anda devreye girmektedir ve ek bir işleme gerek yoktur.

Patreon

Patreon destekçilerimiz, destek miktarından bağımsız olarak, Evrim Ağacı'na destek oldukları süre boyunca reklamsız deneyime erişmeyi sürdürebiliyorlar.

Patreon destekçilerimizin Patreon ile ilişkili e-posta hesapları, Evrim Ağacı'ndaki üyelik e-postaları ile birebir aynı olmalıdır. Patreon destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi 24 saat alabilmektedir.

YouTube

YouTube destekçilerimizin hepsi otomatik olarak reklamsız deneyime şimdilik erişemiyorlar ve şu anda, YouTube üzerinden her destek seviyesine reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. YouTube Destek Sistemi üzerinde sunulan farklı seviyelerin açıklamalarını okuyarak, hangi ayrıcalıklara erişebileceğinizi öğrenebilirsiniz.

Eğer seçtiğiniz seviye reklamsız deneyim ayrıcalığı sunuyorsa, destek olduktan sonra YouTube tarafından gösterilecek olan bağlantıdaki formu doldurarak reklamsız deneyime erişebilirsiniz. YouTube destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi, formu doldurduktan sonra 24-72 saat alabilmektedir.

Diğer Platformlar

Bu 3 platform haricinde destek olan destekçilerimize ne yazık ki reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. Destekleriniz sayesinde sistemlerimizi geliştirmeyi sürdürüyoruz ve umuyoruz bu ayrıcalıkları zamanla genişletebileceğiz.

Giriş yapmayı unutmayın!

Reklamsız deneyim için, maddi desteğiniz ile ilişkilendirilmiş olan Evrim Ağacı hesabınıza üye girişi yapmanız gerekmektedir. Giriş yapmadığınız takdirde reklamları görmeye devam edeceksinizdir.

Destek Ol
Türkiye'deki bilimseverlerin buluşma noktasına hoşgeldiniz!

Göster

Şifrenizi mi unuttunuz? Lütfen e-posta adresinizi giriniz. E-posta adresinize şifrenizi sıfırlamak için bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Eğer aktivasyon kodunu almadıysanız lütfen e-posta adresinizi giriniz. Üyeliğinizi aktive etmek için e-posta adresinize bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Close
“Düşünmeyen tutucudur. Düşünemeyen aptal... Düşünmediğine aldırmayan ise köle...”
William Drummond
Geri Bildirim Gönder