Blokzincir (Blockchain) Nedir? Geleceği İnşa Eden Kriptografi... (Kısım 1)

131 B görüntülenme21.12.2017
Evrim AğacıBi' Başka Video
Bu Videonun YazısıBlokzincir Teknolojisi ve Sağlık Sektöründe Potansiyel Yenilikler: Blokzincir Teknolojisi Sağlık Sektöründe Devrim Yaratabilir mi?
Derinlemesine

Özet

Video, blokzincir teknolojisinin ne işe yaradığını, kriptografiyle ilişkisini ve blokzincirin para dışındaki potansiyel kullanım alanlarını (sözleşmeler, merkeziyetsiz veri depolama, seçimler vb.) örneklerle ve analojilerle açıklıyor. Ayrıca kriptografik imzalar ve dijital para transferlerinde şifrelemenin neden gerekli olduğu ile ilgili temel mantığı ve ileride ele alınacak konuları özetliyor.

Terimler

  • Blokzincir

    Blokzincir, aslında adından da anlaşılabileceği gibi, bloklardan oluşan bir zincirden ibaret. Bu bloklar, herhangi bir bilgiyi veya mesajı barındırabilir. Ancak bu bilgilerin şifrelenmiş olması ve sadece belirli kişilerce erişilebilir olması gerekiyor. Ancak blokzinciri, bir çeşit kriptografi olgusu olarak düşünmek de mümkün. Blokzincirin işlevinin en vurucu örneği ise, veri ve bilgi depolama işini merkeziyetsiz hale getirmekte kullanılabilmesi.

  • Blok

    Bu bloklar, herhangi bir bilgiyi veya mesajı barındırabilir. Bitcoin gibi para birimlerinde, blokzinciri oluşturan bloklara yazılan şey, kimin kime ne kadar para gönderdiği veya hangi finansal işlemin yapıldığıdır.

  • Başlangıç bloğu

    Bu ilk transfere, ilerleyen kısımlarda 'başlangıç bloğu' diyeceğiz. Çünkü her blokzincir, bir başlangıç bloğuna ihtiyaç duyuyor.

  • Kriptografi (Şifrebilim)

    Kriptografi, ya da şifrebilim, güvenilmez üçüncü kişilerin bulunduğu bir ortamda, güvenli iletişim kurma tekniklerini araştıran bir bilim dalıdır.

  • Şifreleme

    Mesela alfabedeki harflerin yerini karıştırabilir ve o karışık harflerle bir mesaj yazabilirsiniz. Sadece sevdiğiniz, şifre içindeki hangi harfin gerçek alfabedeki harf karşılığını bildiği için, güvenilmez sınıf arkadaşlarınız bu mesajı deşifre edemeyecektir. Böylece siz ve sevdiğinizden başka kimse o mesajı okuyamaz. İşte bu tip şifreleme yöntemleri ve bundan çok ama çok daha karmaşık olan şifre kırma yöntemleri, kriptografinin uğraş alanının aşırı basitleştirilmiş bir özeti olarak görülebilir.

  • Şifre kırma yöntemleri

    İşte bu tip şifreleme yöntemleri ve bundan çok ama çok daha karmaşık olan şifre kırma yöntemleri, kriptografinin uğraş alanının aşırı basitleştirilmiş bir özeti olarak görülebilir.

  • Şifre kırıcı anahtar

    Az önceki lise örneğinde de sözünü ettiğim 'şifre kırıcı anahtar'a, sadece gönderen ve gönderi sahibi sahip. Üçüncü bir kişi bu şifreli gönderimi açıp da parayı alamıyor.

  • Kriptoparalar

    Bitcoin, Ethereum, Litecoin gibi kriptoparalar bir şey; blokzincir teknolojisi başka bir şey. Bu ilk transferle birlikte, blokzincirin 'çarkları' da dönmeye başlıyor ve Bitcoin gibi kriptoparaların yaratımı ve sirküle edilmesi, yani alım-satımı ve markete dönüşmesi başlayabiliyor. Kriptoparalarda kişiden kişiye işlem bilgilerini şifreleyip bloklara yüklüyoruz.

  • Merkezi olmayan uygulamalar

    Şu anda en aktif blokzincirlerden biri olan Ethereum ağının yaptığı büyük oranda bu. Ayrıca Stratis, Lisk, Ethereum Classic, EOS ve Waves gibi kriptoparalar da, merkezi olmayan uygulamalar sayesinde, taraflar arasında, blokzincire dayalı sözleşmeler imzalanabilmesini mümkün kılan sistemler.

  • Merkeziyetsiz veri depolama

    Blokzincirin işlevinin en vurucu örneği ise, veri ve bilgi depolama işini merkeziyetsiz hale getirmekte kullanılabilmesi. Eğer ki, bu veri deposu tek bir noktada değil de, Dünya’nın her yanına dağıtılmış, kriptografik metotlarla şifrelenmiş ve tek bir tanesini deneme-yanılma yoluyla kırmanın Evren’in yaşından bile süreceği şekilde korunmuş bir biçimde saklanırsa, veriler için tek bir hedef olması sorunu da ortadan kalkmış oluyor.

  • Sunucu (Server) / Tek merkezde depolama

    Bilgisayarınız YouTube’un sunucularına bağlanıyor. Çünkü bu videoya ait bilgiler, bu sunucularda ve tek bir merkezde depolanıyor.

  • Hesap defteri (Ledger) / Herkese açık defter

    Bu kişiler... bir 'hesap defteri' tutmaya karar veriyorlar. Yapılan tüm işlemleri, sırasıyla bu deftere yazıyorlar. İşte, defterdeki girdiler, 'Ayşe Barış’a 50 lira verdi', 'Barış Dilara’ya 30 lira ödedi' diye gidiyor. Yalnız tuttuğunuz defterin ilginç bir tarafı var: Herkese açık! Yani herkes, bu deftere işlem bilgisi girebiliyor. Herkes, girilen bilgileri okuyabiliyor.

  • İşlem (Transaction)

    Blokzinciri oluşturan bloklara yazılan şey, kimin kime ne kadar para gönderdiği veya hangi finansal işlemin yapıldığıdır. İşlem bilgileri şifreli olduğu için, gönderilen kriptoparayı da sadece gönderi sahibi alabiliyor.

  • Elektronik imza

    İşte bunu yapabilmek için ve Barış gibi insanların çakallıklarına engel olabilmek için, halka açık olan işlem defterine girilecek olan her bir girdinin yanına elektronik bir imza atılması gerekiyor. Aslında elektronik imza oldukça komik gelebilecek bir tabir. Zira bir imzayı oluşturan 1’ler ve 0’lar kolayca kopyalanabilir. Dolayısıyla imza da kopyalanmış olur. Hatta bu yüzden kredi kartı firmaları artık imza değil, PIN kodu kullanıyorlar. Çünkü imza, taklit edilebilirdir. Hele ki bu imza, dijital dünyada atılan, dijital bir imzaysa... Tek yapmanız gereken, kopyala yapıştır yapmak...

  • Kriptografik imzalar

    Ama bunun bir istisnası var: Kriptografik imzalar.

  • Deneme-yanılma (Brute-force) saldırısı

    Eğer ki, bu veri deposu tek bir noktada değil de, Dünya’nın her yanına dağıtılmış, kriptografik metotlarla şifrelenmiş ve tek bir tanesini deneme-yanılma yoluyla kırmanın Evren’in yaşından bile süreceği şekilde korunmuş bir biçimde saklanırsa, veriler için tek bir hedef olması sorunu da ortadan kalkmış oluyor.

Doğru Bilinen Yanlışlar

  • Blokzincir ile kriptoparalar aynı şeydir.

    Doğru olan, kriptoparaların blokzincirin bir uygulaması olduğudur; blokzincir teknolojisi kriptoparadan bağımsız olarak sözleşmeler, veri depolama ve seçimler gibi başka alanlarda da kullanılabilir.

  • Blokzincir mutlaka bir para sistemi olmak zorundadır.

    Blokzincir para dışında da uygulanabilir; temel mantık, dağıtık ve güvenli mutabakat sağlamaktır, bu yüzden para sistemine uygulanması sadece bir kullanım örneğidir.

  • İnsanların blokzincirden korkmasının nedeni blokzincirin kendisidir.

    Çoğu insanın asıl kaygısı blokzincirin uygulaması olan kriptoparalar ve onların ekonomik/sosyal etkileridir; blokzincirin altında yatan teknoloji ayrı olarak değerlendirilmelidir.

  • Dijital ortamda atılan her elektronik imza güvenilirdir çünkü aynısını kopyalamak mümkündür.

    Basit dijital imzalar kolayca kopyalanabilir ve güvenli değildir; blokzincirde kullanılacak imzalar kriptografik imzalar olup kopyalanmaya karşı güvenli özelliklere sahiptir.

  • Verileri tek bir merkezde tutmak güvenlidir.

    Tek bir merkez veri depolamayı saldırılara karşı savunmasız hale getirir; dağıtık ve şifrelenmiş depolama blokzincirle bu riski azaltır.

  • Blokzincir kullanıldığında artık herhangi bir aracıya kesinlikle ihtiyaç kalmaz ve tüm sorunlar otomatik çözülür.

    Blokzincir aracılara olan bağımlılığı önemli ölçüde azaltabilir fakat uygulama, güvenlik, ölçeklenebilirlik ve kullanım sorunsuzluğu gibi pratik zorluklar ve riskler hâlâ vardır; bunlar ilerleyen videolarda tartışılacaktır.

Sorular

  • Blokzincir ne işe yarar?

    Blokzincir, farklı tarafların birbirine güvenmek zorunda kalmadan ortak kararlara varmasını sağlar; kriptoparaların işlemlerini kaydetmenin yanı sıra sözleşmeler, veri depolama ve güvenli seçimler gibi pek çok alanda kullanılabilir.

  • Blokzincir ile kriptoparalar aynı şey mi?

    Hayır; kriptoparalar blokzincirin ilk ve en bilinen uygulamalarıdır, ancak blokzincir teknolojisi kriptoparadan çok daha geniş kullanım alanlarına sahiptir.

  • Blokzincir nedir ve kriptografi ile ilişkisi nedir?

    Blokzincir, bloklardan oluşan bir zincirdir ve bu bloklar şifrelenmiş bilgi veya mesaj tutar; kriptografi, güvenilmez ortamlarda güvenli iletişim kurma teknikleri sunduğu için blokzincirin temelini oluşturur.

  • Neden şifrelemeye ve kriptografiye ihtiyaç var?

    Şifreleme, dijital para transferlerinde paranın çalınmasını ve aynı paranın tekrar harcanmasını önlemek için gereklidir; ayrıca güvenli ama kullanılabilir bir sistem kurmak için kriptografi şarttır.

  • Blokzincir nasıl çalışıyor (kısa özet)?

    Blokzincirde işlemler bloklara yazılır ve herkesin okuyabildiği ortak bir defter tutulur; geçerli işlemler için kriptografik imzalar gerekir, böylece sahte girişler engellenir ve üçüncü taraf güvenine ihtiyaç azalır.

  • Blokzincir veriyi nasıl daha güvenli tutar?

    Veriyi dünya çapında dağıtarak ve kriptografik yöntemlerle şifreleyerek tek bir hedefe odaklanmayı ortadan kaldırır, böylece veri sızıntısı ve tekil başarısızlığa karşı dayanıklılık sağlar.

  • Blokzincir seçimlerde nasıl faydalı olabilir?

    Blokzincir güvenli, değiştirilemez, gizli ve verimli bir oy verme altyapısı sağlayarak katılımcı demokrasiyi güçlendirebilir.

  • Neden herkesin görebildiği bir defter kullanılıyor?

    Herkese açık bir defter, şeffaflık sağlar ama kötü niyetli girişleri engellemek için her işlem kriptografik imzalarla doğrulanmalıdır; böylece sistemde hile yapmak zorlaşır.

  • Elektronik imza dijitalde güvenilir midir?

    Basit dijital imzalar kopyalanabilir ve güvenilmez olabilir; bu yüzden blokzincir sistemleri kriptografik imzalar gibi daha sağlam yöntemler kullanır.

Ön Bilgiler

  • Temel bilgisayar kullanımı bilgisi
  • İnternet ve sunucu-müşteri (client-server) mimarisi hakkında temel anlayış
  • Temel kriptografi / şifreleme kavramlarına aşinalık (anahtar, şifreleme / deşifreleme fikri)
  • Dijital işlemler ve para transferleri hakkında temel kavrayış
  • Temel matematiksel mantık / mantıksal düşünme becerisi
  • Dağıtık sistemler ve merkeziyetsizlik kavramlarına giriş düzeyinde bilgi

Tarihsel Bağlam

  • Bitcoin beyannamesi (whitepaper) yayımlandı - 31 Ekim 2008
  • Bitcoin genesis bloğu (başlangıç bloğu) oluşturuldu - 3 Ocak 2009
  • Satoshi Nakamoto'dan Hal Finney'e gönderilen ilk Bitcoin transferi, transkriptte 50 BTC olarak belirtilmiş - 12 Ocak 2009
  • Bitcoin'in blokzincir teknolojisinin ilk uygulaması olarak ortaya çıkışı - 2008-2009
  • Litecoin'in oluşturulması - Ekim 2011
  • Ethereum ağının ana ağ lansmanı ve akıllı sözleşmeler için blokzincir kullanımı - 30 Temmuz 2015
  • Ethereum Classic ayrılığı (fork) - 2016
  • Stratis'in başlangıcı/ana ağ süreçleri - 2016
  • Lisk ana ağı lansmanı - 2016
  • Waves ana ağı lansmanı - 2016
  • EOS ana ağı lansmanı - Haziran 2018
  • Kredi kartlarında imza yerine PIN kullanımına geçişe dikkat çekilmesi - 1990'lar
  • Modern dönemde tekrar eden veri sızdırmaları ve siber saldırılar, örnek şirketler Google, Wells Fargo, Facebook - 2000'ler-2010'lar
  • Cypherpunk hareketi - 1980'ler-1990'lar
  • Blokzincir ve kriptopara dönemi - 2008 sonrası

Kişiler

  • Satoshi Nakamoto

    Bitcoin ve blokzincir teknolojisinin mucidi olarak bahsedildi; ilk 50 Bitcoin transferiyle ilişkilendirildi.

  • Hal Finney

    Satoshi Nakamoto'dan aldığı 50 Bitcoin'lik ilk transferin alıcısı olarak anıldı.

  • Grant Sanderson

    Blokzincirin anlaşılmasına yardımcı olan ve anlatıcının referans verdiği videonun yapımcısı olarak teşekkür edildi.

  • Ayşe

    Blokzincir tabanlı işlem senaryosunda geçen örnek kişiden biri.

  • Barış

    Blokzincir tabanlı işlem senaryosunda geçen örnek kişiden biri.

  • Can

    Blokzincir tabanlı işlem senaryosunda geçen örnek kişiden biri.

  • Dilara

    Blokzincir tabanlı işlem senaryosunda geçen örnek kişiden biri.

Bu Videodaki Sözler

Bu videoda verilenler

Bir sonraki videoda neden üçüncü kişinin şifreli gönderimi açıp parayı alamadığını göstermek/anlatmak.

Üçüncü bir kişi bu şifreli gönderimi açıp da parayı alamıyor. Bunun neden yapılamadığını, bir sonraki videomuzda göreceğiz. Ama işte tam da bu kırılamaz şifre kullanımından ötürü, bir kişinin bir diğerine para gönderebilmesi için ne bankaya gerek oluyor, ne de herhangi bir kişi veya kuruma kör bir şekilde güvenmek zorunda kalmanız gerekiyor.

Bu videoda blokzincir teknolojisinin daha teknik detaylarına bakmak

Çok temel düzeyde olan bu giriş videomuzu, önemli bir yol ayrımında noktalamıştık: Bitcoin gibi kriptoparaların ne olduğu ile, blokzincir teknolojisinin altyapısına dair yol ayrımında. Bu videomuzda, birazcık daha teknik detaylara girerek, blokzincir teknolojisinin detaylarına bakış atacağız. Serimizin bu noktadan sonraki bölümlerinin, internette bulabileceğiniz Türkçe videoların birçoğundan çok daha kapsamlı ve teknik olacağını söyleyebilirim.

Anlatımı omurga üzerine bol bilgi, ek açıklama ve örneklerle zenginleştirmek.

Bu sorunun cevabını büyük oranda onun enfes videosunun omurgası üzerine inşa edeceğim. Tabii bu omurga üzerine bol bol bilgi, ek açıklama ve anlamayı kolaylaştırıcı örnekler ekleyeceğim. Yer yer onun müthiş animasyonlarına da yer vereceğim.

İlerleyen kısımlarda blokzincirin birden fazla kişinin ortak karar alması durumlarında nasıl uygulanabileceğini göstermek

Ancak blokzincir teknolojisini illâ para sistemine uygulamanız gerekmiyor. İlerleyen kısımlarda göreceğimiz gibi, birden fazla kişinin ortaklaşa bir karar alması ve o kararda herkesin hemfikir olması gereken her türlü durumda uygulanabiliyor. Hem de bunu, sistemin içerisinde hackerlar ya da art niyetli insanlar gibi kötücül taraflar olması gibi olumsuz şartlar altında da yapabiliyor.

İlerleyen kısımlarda Nakamoto’dan Hal Finney’e gönderilen 50 Bitcoin’lik ilk transferi “başlangıç bloğu” olarak adlandırmak/ele almak

Evet, blokzincirin potansiyelini göstermek amacıyla hayata geçirilen ilk proje, yani her şeyi başlatan uygulama Bitcoin. Hatta bir önceki videomuzda sözünü ettiğimiz, Nakamoto’un cypherpunk akımından Hal Finney’e gönderdiği 50 Bitcoin’lik ilk transfere, ilerleyen kısımlarda “başlangıç bloğu” diyeceğiz. Çünkü her blokzincir, bir başlangıç bloğuna ihtiyaç duyuyor.

Blokzincirin nasıl çalıştığını Bitcoin ve kriptopara ekonomisi üzerinden anlatmak.

Ayrıca diğer videolarını da takip etmelisiniz, harika işler çıkarıyor. Neyse, konumuza dönelim: Blokzincirin nasıl çalıştığına dair sorumuzun cevabını, konumuza uygun olarak, Bitcoin ve kriptopara ekonomisi üzerinden anlatacağım. Ama blokzincirin illâ parasal sistem için kullanılması gerekmediğini, temel mantığın diğer tüm sistemler için de geçerli olduğunu ve blokzincirin kriptoparadan çok daha geniş bir kullanım alanı olduğunu lütfen hatırlayın.

Soruya vereceği cevabı 3Blue1Brown'ın videosunun omurgası üzerine inşa etmek.

Benim de sistemin detaylarını anlayabilmemi sağlayan ve bu teknolojiyi anlamak için kendimi geliştirmemi mümkün kılan çalışma, onunkisi oldu. Bu sorunun cevabını büyük oranda onun enfes videosunun omurgası üzerine inşa edeceğim. Tabii bu omurga üzerine bol bol bilgi, ek açıklama ve anlamayı kolaylaştırıcı örnekler ekleyeceğim.

Kısa süre sonra neden bunu 'bakkal defteri' olarak tanımlayıp 'veresiye defteri' demediğini açıklamak.

Ama “veresiye defteri” değil. Neden bakkal defteri olarak tanımlayıp da, veresiye defteri olarak tanımlayamayacağımıza az sonra geleceğim. Yapılan tüm işlemleri, sırasıyla bu deftere yazıyorlar.

Kriptoparaların yol açtığı haklı endişeler ve olası riskler

Yani insanların endişe duyduğu yenilik, blokzincirden ziyade, kriptoparalar. Önümüzdeki videolardan bir kısmını, bu haklı endişelere ve olası risklere de ayıracağım. Ama şimdilik, blokzincirin nasıl çalıştığını öğrenelim.

Serinin sonraki bölümlerinin daha kapsamlı ve teknik olacağını belirtmek (ileriki videoların niteliği)

Bu videomuzda, birazcık daha teknik detaylara girerek, blokzincir teknolojisinin detaylarına bakış atacağız. Serimizin bu noktadan sonraki bölümlerinin, internette bulabileceğiniz Türkçe videoların birçoğundan çok daha kapsamlı ve teknik olacağını söyleyebilirim. Dolayısıyla bu yeni dijital teknolojiye ilgi duyuyorsanız, doğru yerdesiniz.

Blokzincirde bilgilerin nasıl şifrelendiği ve erişim kontrolü

Ancak bu bilgilerin şifrelenmiş olması ve sadece belirli kişilerce erişilebilir olması gerekiyor. Bunun nasıl yapıldığına az sonra ve bir sonraki videomuzda gireceğim. Ancak blokzinciri, bir çeşit kriptografi olgusu olarak düşünmek de mümkün.

Sunumda yer yer 3Blue1Brown'ın animasyonlarına yer vermek.

Tabii bu omurga üzerine bol bol bilgi, ek açıklama ve anlamayı kolaylaştırıcı örnekler ekleyeceğim. Yer yer onun müthiş animasyonlarına da yer vereceğim. İngilizcesi olanların Grant’in videosunu da izlemesini ve paylaşarak destek olmasını önemle tavsiye ederim.

Konunun bir kısmını sonraki videoda ele almak.

Bu konu epey uzun olduğu için, bu videoda hepsine yer vermeyeceğim. Bir kısmını sonraki videoya bırakacağım. Ancak bu noktada, blokzincirle ilgili bugüne kadar hazırlanmış en anlaşılır videolardan birini hazırlayan 3Blue1Brown kanalına ve kanalın sahibi Grant Sanderson’a teşekkür göndermek istiyorum.