Bizanslı General Problemi, SHA256 ve İşlem Kanıtı Sistemleri

40,7 B görüntülenme29.12.2017
Evrim AğacıBi' Başka Video
Bu Videonun YazısıNFT (Non-Fungible Token) Nedir? İnsanlar Kolayca Kopyalanabilen Dijital Ürünlere Neden Milyonlarca Dolar Ödüyorlar?
Derinlemesine

Özet

Video, blokzincirlerde hesap defterinin nasıl tutulduğunu, bu bağlamda ortaya çıkan Bizanslı General Problemi'ni ve bunun kriptografik çözümü olan İşlem Kanıtı (Proof-of-Work) sistemlerini SHA-256 örneği üzerinden açıklıyor. Ayrıca kriptopara madenciliğinin mekanizması, zorluk ayarı ve bunun gerektirdiği donanım/enerji maliyetleri ele alınıyor.

Terimler

  • Hesap Defteri

    Bitcoin gibi kriptoparaları devasa bir hesap defterinden ibaret olarak tanımlayabileceğimizi söyledik. Hesap defteri, kriptopara transferi yapan herkesin işlemlerini kaydettiği kayıtlardır. Blokzincirde herkes kendi hesap defterini tutabilir; duydukları işlemleri (ör. “Can, Ayşe’ye 10 lira gönderdi.”) kendi defterlerine yazarlar. Bu defterler bloklar halinde şifreli olarak tutulur ve her bir blok belli bir uzunluğa erişince blokzincire eklenmeye çalışılır.

  • Blokzincir

    Blokzincir, birçok kişinin tuttuğu hesap defterlerinin bloklar halinde zincirlenmiş hâlidir. Her bilgisayar duyduğu işlemleri kendi bloklarına şifreli bir şekilde yazar; bir blok belli bir uzunluğa erişince bu blok blokzincire eklenmeye çalışılır. Birden fazla kişi ayrı ayrı defter tutsa bile sistemin ortak doğru defteri belirlenmesi için mekanizmalar (ör. İşlem Kanıtı) kullanılır.

  • Kriptopara

    Kriptoparalar, örneğin Bitcoin, temelinde devasa bir hesap defteri olan dijital paralardır. Bu paralarda işlemler blokzincire kaydedilir ve transferler kriptografik olarak imzalanıp ilân edilir.

  • İşlem (Transaction)

    Blokzincirdeki her bir işlem, işlemi yapan kişiler tarafından bütün zincire ilân edilen kayıttır; örnekler: “Can, Ayşe’ye 10 lira gönderdi.”, “Dilara, Barış’a 20 TL gönderdi.” Bu işlemler kriptografik olarak imzalanmıştır ve bilgisayarlar tarafından duyulup ilgili bloklara yazılır.

  • Blok

    Blok, duyulan işlemlerin bilgisayarlar tarafından şifreli olarak yazıldığı ve belli bir uzunluğa ulaşınca blokzincire eklenmeye çalışılan veri birimidir. Bloğun sonuna eklenen bir sayı (nonce) ve bu bloğun içeriği SHA256 gibi bir fonksiyondan geçirilerek blokzincire eklenip eklenemeyeceği doğrulanır.

  • Kriptografi

    Blokzincir teknolojisinde kriptografi yalnızca şifre yaratmak için değil, sistemin çalışmasını mümkün kılan mekanizmanın kalbinde yer alır. İşlemler kriptografik olarak imzalanır (256 basamaklı imza örneği verildi); ayrıca İşlem Kanıtı mekanizmalarında SHA2 gibi kriptografik hash fonksiyonları kullanılır.

  • Kriptografik İmza

    Önceki videoda bahsedilen 256 adet 0 ve 1'den oluşan kriptografik imza gibi, blokzincirde işlemler kriptografik olarak imzalanır. Bu imzalar, işlemi yapan tarafı doğrulamak ve işlemin bütünlüğünü sağlamak için kullanılır; ayrıca bir bloğun doğruluğunu kontrol etmek hızlı bir işlemdir.

  • Bizanslı General Problemi

    Bir grup Bizans generali farklı bölgelerde, sadece kararlarını ilân ederek bir şehri ya saldırma ya da kuşatma kararı almak zorundadır; bazı generaller ihanetçi olabilir. Ortak bir kararda herkesin hemfikir olması gerekir; aksi halde ordu zarar görebilir. Matematik ve kriptografide bu sorun Bizanslı General Problemi olarak bilinir ve çözülebilen sistemler Bizans Hatasına Toleranslı Sistemler olarak adlandırılır.

  • Bizans Hatasına Toleranslı Sistem

    Bizanslı General Problemi'ni çözebilen sistemlere verilen isimdir; yani sistem, arada ihanet eden veya hatalı davranan taraflar olsa bile ortak bir kararda güvenilir şekilde uzlaşmayı sağlayabilmelidir.

  • İşlem Kanıtı Sistemi (Proof-of-Work)

    Amacımız herkesin aynı, gerçeği yansıtan deftere sahip olabilmesi; bunun için hesap defteri tutan kişilerin 'kalitesini' birbirinden ayıran ve en kaliteli olanı seçen bir mekanizma gerekir. İnsan güvenine dayanmamak için güven matematiğe, bilgisayar işlem gücüne verilir. İşlem Kanıtı Sisteminde bilgisayarlara zor bir matematiksel problem verilir; bu problemi çözmek için tarafsız bilgisayar gücü harcanır. Problemi çözen kişinin bloğu 'geçerli blok' sayılır ve blokzincire eklenir. Bu kanıtlama zorunluluğuna "İşlem Kanıtı" denir ve bu yönteme dayalı sistemler İşlem Kanıtı Sistemleri olarak adlandırılır.

  • İşlem Kanıtı

    Bir bloğu blokzincire eklemek isteyen kişinin gerçekten o işlemi yaptığını, yani gerekli bilgisayar gücünü harcadığını gösteren ispattır. Örneğin bloğun sonuna eklenen sayıyı bularak ve ortaya çıkan 256 basamaklı hash'in ilk belirli sayıda basamağının 0 olmasını sağlayarak yapılan kanıtlamadır. Doğrulama basit ve hızlıdır; ancak sayıyı bulmak (çözmek) çok zordur.

  • SHA256 / SHA2 Fonksiyonu

    SHA2 (özelde SHA256), Secure Hash Algorithm Two anlamına gelen ve ABD Ulusal Güvenlik Ajansı (NSA) tarafından geliştirilmiş kriptografik bir algoritmadır. Bir taraftan verilen mesajı alıp diğer taraftan şifreli olarak 256 basamaklı bir çıktı üretir. SHA2'den geçirilmiş bir mesaj son derece güçlü bir şekilde şifrelenmiş olur; bu şifreyi kırmak için çok sayıda deneme gerekir. İşlem Kanıtı'nda SHA256 fonksiyonu, bloğun içeriği ile eklenen sayının hash'ini hesaplamak ve hash'in istenen formata (ör. ilk 30 basamağı 0 olan) uyup uymadığını kontrol etmek için kullanılır.

  • SHA256 Problemi / SHA256 Fonksiyonu Testi

    SHA2 algoritmasının sunduğu zorlu matematiksel işlem olarak tanımlanır. Blok içeriğine bir sayı ekleyip SHA256 uygulandığında elde edilen 256 basamaklı değerin ilk belirli sayıda basamağının (ör. 30) sadece 0'lardan oluşması istenir; bu kuralı sağlayan sayıyı bulmak zordur ve probleme bu isim verilir.

  • Gizemli Sayı (nonce)

    Bir bloğun sonuna eklenen ve SHA256 fonksiyonundan geçirilip ortaya çıkan hash'in istenen özelliği (ör. ilk 30 basamağın 0 olması) sağlamasını amaçladığımız sayıdır. Bu sayıyı bulmak için bilgisayarlar rastgele deneme-yanılma (brute-force) yapar ve uygun sayıyı bulan kişinin bloğu geçerli sayılır.

  • Madencilik / Kriptopara Madenciliği

    Blokzincire eklenmek üzere bir bloğun sonunda istenen özellikte bir hash üretecek 'gizemli sayıyı' bulma çabasına verilen isimdir. Tıpkı gerçek madencilikte emek harcayıp kaynak çıkarma gibi, burada kriptografik ve matematiksel bir madencilik yapılır; çok sayıda kombinasyon denenir ve bu yüzden ciddi bilgisayar gücü ve elektrik harcanır.

  • Zorluk Seviyesi

    Her yeni bloğun blokzincire katılabilmesi için aranan hash'in ne kadar katı bir koşulu sağlaması gerektiğini belirleyen parametredir. Örneğin ilk 30 basamağın 0 olması çok daha zor bir şart, ilk 10 basamağın 0 olması daha kolay bir şarttır. Kriptoparalar bu zorluk seviyesini kademeli olarak değiştirerek her bir bloğun eklenme süresini düzenleyebilirler.

  • Doğrulama (Verification)

    Bulunduğu iddia edilen sayının doğru olup olmadığını kontrol etme işlemi, bloğun içerdiği mesaja o sayıyı ekleyip SHA256'ten geçirmek ve elde edilen 256 basamaklı sayının istenen özelliği (ör. ilk 30 basamağın 0 olması) taşıyıp taşımadığına bakmaktır. Bu doğrulama işlemi sadece milisaniyeler alır ve sonucu sayesinde bloğun gerçekten bulunup bulunmadığı anlaşılır.

  • GPU (Grafik İşlem Ünitesi)

    Madencilik için özel olarak geliştirilen güçlü işlemcilerden biridir. Devasa bilgisayar sistemlerinde, gizemli sayıyı (nonce) en hızlı şekilde bulabilmek için özel olarak geliştirilmiş Grafik İşlem Üniteleri yani GPU'lar kullanılır.

Doğru Bilinen Yanlışlar

  • Hesap defterini tek bir kişi veya bilgisayar tutuyor.

    Hayır; blokzincirde herkes kendi kopyasını tutabilir, merkezi bir tekil deftere bağımlılık yoktur.

  • Herkesin defteri otomatik olarak aynı ve tutarlı olur.

    Hayır; dağıtık defterlerin tutarlı olması için bir uzlaşı (consensus) mekanizması gerekir; aksi halde defterler farklı sıralama ve içeriklerde olabilir.

  • Bitcoin/Satoshi, Bizans problemini ilk kez çözdü.

    Hayır; Bizans problemine yönelik çözümler daha önce geliştirilmişti; Bitcoin ise bunu Proof-of-Work yaklaşımı ve Hashcash gibi önceki çalışmalara dayanan bir yöntemle uyguladı.

  • Kriptografi blokzincirde sadece mesajları şifrelemek için kullanılır.

    Hayır; kriptografi aynı zamanda uzlaşı mekanizmasının (örneğin PoW) kalbinde yatar ve sistemin güvenliğini sağlayan matematiksel yapıların bir parçasıdır.

  • İşlem kanıtı (PoW) problemini bir bilgisayar kolayca ve hızlıca çözebilir.

    Hayır; PoW kasıtlı olarak zordur ve milyonlarca/çok sayıda deneme gerektirir, bu yüzden ciddi hesaplama gücü ve enerji tüketimi gerekir.

  • Madencilik yapan kişinin 'dürüstlüğü' kanıtlanır.

    Hayır; bulunan nonce sadece o kişinin bilgisayarının işi yaptığını gösterir; bu, ahlaki dürüstlükten ziyade hesaplama maliyetine dayalı bir kanıttır.

  • Bulduğunuz nonce'u bulmanın doğrulanması de aynı derecede zor olmalıdır.

    Hayır; doğrulama çok kolay ve hızlıdır, bu asimetrik (hard-to-find, easy-to-verify) özelliktir ve PoW'un temelidir.

Sorular

  • Hesap defterini tutan kim?

    Tek bir merkez yok; isteyen herkes kendi bilgisayarında blokzincirin bir kopyasını tutabilir ve yeni işlemleri duyurup kendi defterine yazar.

  • Bizanslı General Problemi nedir?

    Dağıtık ve kısmen kötü niyetli üyeler bulunan bir grupta ortak, tutarlı bir kararın nasıl alınacağı sorunudur ve blokzincirde ortak gerçekliğe ulaşma zorluğunu açıklar.

  • İşlem Kanıtı Sistemi (Proof-of-Work) nedir?

    Herkesin kabul edeceği 'en gerçekçi' defteri seçmek için bilgisayarların zor bir matematiksel problemi (nonce bulma) çözmesini gerektiren, hesaplama gücüne dayalı bir uzlaşı mekanizmasıdır.

  • SHA256 (SHA2) fonksiyonu nedir?

    NSA tarafından geliştirilmiş bir kriptografik hash fonksiyonudur; girdiden 256 bitlik tek yönlü bir özet üretir ve tersinin pratikte bulunması imkânsızdır.

  • Kriptopara madenciliği ne demektir?

    Bloğun SHA256 hash'inin belirli sayıda baştaki sıfırı içermesini sağlayacak nonce'u bulmak için yapılan yoğun hesaplama ve deneme-yanılma sürecine madencilik denir.

  • Bulunan sayının doğrulanması (doğru nonce olup olmadığı) zor mu?

    Hayır; doğrulama çok basittir: bloğa nonce eklenir, SHA256 çalıştırılır ve elde edilen hash'in baştaki istenen sayıda sıfırı içerip içermediğine bakılır.

  • Neden güveni insanlardan alıp matematiğe veriyoruz?

    Çünkü matematiksel kanıtlar ve hesaplama maliyeti insan zaaflarına ve kötü niyetlere bağlı güven gerektirmeden tarafsız bir kıstas sağlar.

  • Kriptoparalar neden devasa bilgisayar sistemleri gerektiriyor?

    İstenen zorluktaki nonce'u bulmak rastlantısal denemeler gerektirdiği için büyük işlem gücü ve dolayısıyla çok sayıda ve güçlü donanım gereklidir.

  • Farklı kriptoparalarda zorluk nasıl farklılaşır?

    Her kriptopara blok eklenme süresini kontrol etmek için gereken baştaki sıfır sayısını (veya benzer parametreleri) ayarlayarak zorluğu değiştirir; bazıları daha az, bazıları daha fazla işlem gücü ister.

  • Blokzincirin boyutu ve blok sayısı ne kadar büyüyebilir?

    Blok sayısı sürekli artar ve blokzincirler yüzbinlerce ila milyonlarca bloğa ulaşabilir; örneğin videoda Bitcoin ~500.000 blok (~130 GB), Ethereum ~4.8 milyon blok, Litecoin ~1.3 milyon blok olarak verilmiştir.

Ön Bilgiler

  • İkili (binary) sayı sistemi ve bitler hakkında temel bilgi
  • Temel kriptografi ve hash fonksiyonları kavrayışı
  • Dağıtık sistemler ve konsensüs problemlerine giriş düzeyi anlayış
  • Olasılık ve büyük sayıların anlamı (deneme-yanılma olasılığı)
  • Temel bilgisayar donanımı (CPU/GPU) ve işlem gücü kavramı
  • Dijital imza ve doğrulama mekanizmalarına dair temel fikir

Tarihsel Bağlam

  • 1982 - Bizanslı General Problemi'nin formülasyonu
  • 1992 - Cynthia Dwork ve Moni Naor tarafından İşlem Kanıtı (proof-of-work) fikrinin geliştirilmesi
  • 1997 - Adam Back tarafından Hashcash protokolünün geliştirilmesi
  • 2001 - NSA tarafından SHA-2 (SHA256) algoritmasının yayımlanması
  • 2008 - Satoshi Nakamoto tarafından Bitcoin beyaz bildirgesinin yayımlanması
  • 2009 - Bitcoin genesis bloğunun oluşması ve ilk Bitcoin transferi
  • 2011 - Litecoin ağının başlatılması
  • 2015 - Ethereum ağının başlatılması
  • Bizans Dönemi - M.S. 4. — 15. yüzyıl
  • Cypherpunk akımı - 1990'lar
  • 21. Yüzyıl — Kriptopara ve blokzincir dönemi (2008 — günümüz)

Kişiler

  • Satoshi Nakamoto

    Bizanslı General Problemi'ne getirdiği çözüm ve Bitcoin'in ilk transferiyle bahsedildi.

  • Adam Back

    cypherpunk akımından gelen ve Bitcoin'e ilham veren Hashback protokolü ile ilişkilendirildi.

  • Cynthia Dwork

    İşlem Kanıtı Sistemi'nin (Proof-of-Work) temelini geliştiren kişilerden biri olarak anıldı.

  • Moni Naor

    İşlem Kanıtı Sistemi'nin (Proof-of-Work) temelini geliştiren kişilerden biri olarak anıldı.

  • Can

    Örnek işlem olarak 'Can, Ayşe’ye 10 lira gönderdi.' cümlesinde geçti.

  • Ayşe

    Örnek işlem olarak 'Can, Ayşe’ye 10 lira gönderdi.' cümlesinde geçti.

  • Dilara

    Örnek işlem olarak 'Dilara, Barış’a 20 TL gönderdi.' cümlesinde geçti.

  • Barış

    Örnek işlem olarak 'Dilara, Barış’a 20 TL gönderdi.' cümlesinde geçti.

Bu Videodaki Sözler

Bu videoda verilenler

Kriptoparaların zorluk seviyelerini kademeli olarak değiştirmesi ve bunun blokların eklenme süresine etkisi

Yani farklı kriptoparalar, her bir yeni bloğun blokzincire katılabilmesi için farklı zorluk seviyeleri belirleyebiliyorlar. Ayrıca her bir kriptopara da, ileride göreceğimiz gibi zorluk seviyesini kademeli olarak değiştirerek, her bir bloğun eklenme süresini, yani genel alışveriş işlemi süresini belirleyebiliyorlar. Bunların hepsi, daha önceden gösterdiğim kriptopara kodlarının içerisinde, herkese açık bir şekilde bulunuyor.

Bir sonraki videoda blokzincirinin değiştirilip değiştirilemeyeceği, hesap defteri tutma teşvikleri, çelişen blokların çözümü ve benzeri önemli soruların ele alınması

En azından temel çalışma sisteminin kafanızda yer etmeye başladığını düşünüyorum. Bir sonraki videoda, yine çok önemli sorulara bakış atacağız. Örneğin “blokzinciri kafamıza göre değiştirebilir miyiz”, “neden birileri hesap defteri tutsun ki, teşvik ne?”, “birbiriyle çelişen blokları nasıl çözeceğiz”, ve daha nicesi...

Kriptopara madenciliğinin yol açtığı bilgisayar gücü ve elektrik tüketimi sorunları

Bu sayıyı bulmanın tek yolu kabakuvvet ile rastgele deneme-yanılma olduğu için, çok ciddi bir bilgisayar gücü ve elektrik harcanmaktadır. Bunun sorunlarına da dönüş yapacağız. 6. Bu yüzden mi devasa bilgisayar sistemleri kuruluyor?

Bu videoyla tutulanlar

Bitcoin’i Bitcoin yapan matematiksel işlemler

Evet, yanlış duymadınız! Bitcoin’i Bitcoin yapan şey, ilerleyen kısımlarda detaylarından bahsedeceğim matematiksel işlemler. Dolayısıyla bu sistemde devlet kurumlarına veya herhangi bir bireye güven duymanız gerekmiyor.

Bitcoin, kriptopara ve blokzincir ile ilgili çok açılı, bilimsel ve teknolojik analiz videoları hazırlama

Ya da kriptopara sistemini yeni öğrenmeye başlayanlar, daha ilk videodan karmakarışık konularla boğuşmak zorunda kalmayacak. Ayrıca; Bitcoin, kriptopara ve blokzincir ile ilgili çok açılı, bilimsel ve teknolojik bir analiz yapacağım bu videoları, olabildiğince doğru ve net anlatmak adına, ayrı ayrı sorulara böldüm. Böylece konu hakkında duyup duyabileceğiniz birçok soruya ve tartışmaya değinmem ve işin olabildiğince doğrusunu öğretmem mümkün olacak.

Matematiğin ve bilgisayarların işlem gücünden doğan tarafsızlığın detayları

Matematiğin ve bilgisayarların işlem gücünden doğan tarafsızlığa güvenmeniz yetiyor. Bunun detaylarına geri döneceğiz. 3. Nereden çıktı bu Bitcoin?

İlerleyen kısımlarda blokzincirin birden fazla kişinin ortak karar alması durumlarında nasıl uygulanabileceğini göstermek

Ancak blokzincir teknolojisini illâ para sistemine uygulamanız gerekmiyor. İlerleyen kısımlarda göreceğimiz gibi, birden fazla kişinin ortaklaşa bir karar alması ve o kararda herkesin hemfikir olması gereken her türlü durumda uygulanabiliyor. Hem de bunu, sistemin içerisinde hackerlar ya da art niyetli insanlar gibi kötücül taraflar olması gibi olumsuz şartlar altında da yapabiliyor.