- Hesap Defteri
Bitcoin gibi kriptoparaları devasa bir hesap defterinden ibaret olarak tanımlayabileceğimizi söyledik. Hesap defteri, kriptopara transferi yapan herkesin işlemlerini kaydettiği kayıtlardır. Blokzincirde herkes kendi hesap defterini tutabilir; duydukları işlemleri (ör. “Can, Ayşe’ye 10 lira gönderdi.”) kendi defterlerine yazarlar. Bu defterler bloklar halinde şifreli olarak tutulur ve her bir blok belli bir uzunluğa erişince blokzincire eklenmeye çalışılır.
- Blokzincir
Blokzincir, birçok kişinin tuttuğu hesap defterlerinin bloklar halinde zincirlenmiş hâlidir. Her bilgisayar duyduğu işlemleri kendi bloklarına şifreli bir şekilde yazar; bir blok belli bir uzunluğa erişince bu blok blokzincire eklenmeye çalışılır. Birden fazla kişi ayrı ayrı defter tutsa bile sistemin ortak doğru defteri belirlenmesi için mekanizmalar (ör. İşlem Kanıtı) kullanılır.
- Kriptopara
Kriptoparalar, örneğin Bitcoin, temelinde devasa bir hesap defteri olan dijital paralardır. Bu paralarda işlemler blokzincire kaydedilir ve transferler kriptografik olarak imzalanıp ilân edilir.
- İşlem (Transaction)
Blokzincirdeki her bir işlem, işlemi yapan kişiler tarafından bütün zincire ilân edilen kayıttır; örnekler: “Can, Ayşe’ye 10 lira gönderdi.”, “Dilara, Barış’a 20 TL gönderdi.” Bu işlemler kriptografik olarak imzalanmıştır ve bilgisayarlar tarafından duyulup ilgili bloklara yazılır.
- Blok
Blok, duyulan işlemlerin bilgisayarlar tarafından şifreli olarak yazıldığı ve belli bir uzunluğa ulaşınca blokzincire eklenmeye çalışılan veri birimidir. Bloğun sonuna eklenen bir sayı (nonce) ve bu bloğun içeriği SHA256 gibi bir fonksiyondan geçirilerek blokzincire eklenip eklenemeyeceği doğrulanır.
- Kriptografi
Blokzincir teknolojisinde kriptografi yalnızca şifre yaratmak için değil, sistemin çalışmasını mümkün kılan mekanizmanın kalbinde yer alır. İşlemler kriptografik olarak imzalanır (256 basamaklı imza örneği verildi); ayrıca İşlem Kanıtı mekanizmalarında SHA2 gibi kriptografik hash fonksiyonları kullanılır.
- Kriptografik İmza
Önceki videoda bahsedilen 256 adet 0 ve 1'den oluşan kriptografik imza gibi, blokzincirde işlemler kriptografik olarak imzalanır. Bu imzalar, işlemi yapan tarafı doğrulamak ve işlemin bütünlüğünü sağlamak için kullanılır; ayrıca bir bloğun doğruluğunu kontrol etmek hızlı bir işlemdir.
- Bizanslı General Problemi
Bir grup Bizans generali farklı bölgelerde, sadece kararlarını ilân ederek bir şehri ya saldırma ya da kuşatma kararı almak zorundadır; bazı generaller ihanetçi olabilir. Ortak bir kararda herkesin hemfikir olması gerekir; aksi halde ordu zarar görebilir. Matematik ve kriptografide bu sorun Bizanslı General Problemi olarak bilinir ve çözülebilen sistemler Bizans Hatasına Toleranslı Sistemler olarak adlandırılır.
- Bizans Hatasına Toleranslı Sistem
Bizanslı General Problemi'ni çözebilen sistemlere verilen isimdir; yani sistem, arada ihanet eden veya hatalı davranan taraflar olsa bile ortak bir kararda güvenilir şekilde uzlaşmayı sağlayabilmelidir.
- İşlem Kanıtı Sistemi (Proof-of-Work)
Amacımız herkesin aynı, gerçeği yansıtan deftere sahip olabilmesi; bunun için hesap defteri tutan kişilerin 'kalitesini' birbirinden ayıran ve en kaliteli olanı seçen bir mekanizma gerekir. İnsan güvenine dayanmamak için güven matematiğe, bilgisayar işlem gücüne verilir. İşlem Kanıtı Sisteminde bilgisayarlara zor bir matematiksel problem verilir; bu problemi çözmek için tarafsız bilgisayar gücü harcanır. Problemi çözen kişinin bloğu 'geçerli blok' sayılır ve blokzincire eklenir. Bu kanıtlama zorunluluğuna "İşlem Kanıtı" denir ve bu yönteme dayalı sistemler İşlem Kanıtı Sistemleri olarak adlandırılır.
- İşlem Kanıtı
Bir bloğu blokzincire eklemek isteyen kişinin gerçekten o işlemi yaptığını, yani gerekli bilgisayar gücünü harcadığını gösteren ispattır. Örneğin bloğun sonuna eklenen sayıyı bularak ve ortaya çıkan 256 basamaklı hash'in ilk belirli sayıda basamağının 0 olmasını sağlayarak yapılan kanıtlamadır. Doğrulama basit ve hızlıdır; ancak sayıyı bulmak (çözmek) çok zordur.
- SHA256 / SHA2 Fonksiyonu
SHA2 (özelde SHA256), Secure Hash Algorithm Two anlamına gelen ve ABD Ulusal Güvenlik Ajansı (NSA) tarafından geliştirilmiş kriptografik bir algoritmadır. Bir taraftan verilen mesajı alıp diğer taraftan şifreli olarak 256 basamaklı bir çıktı üretir. SHA2'den geçirilmiş bir mesaj son derece güçlü bir şekilde şifrelenmiş olur; bu şifreyi kırmak için çok sayıda deneme gerekir. İşlem Kanıtı'nda SHA256 fonksiyonu, bloğun içeriği ile eklenen sayının hash'ini hesaplamak ve hash'in istenen formata (ör. ilk 30 basamağı 0 olan) uyup uymadığını kontrol etmek için kullanılır.
- SHA256 Problemi / SHA256 Fonksiyonu Testi
SHA2 algoritmasının sunduğu zorlu matematiksel işlem olarak tanımlanır. Blok içeriğine bir sayı ekleyip SHA256 uygulandığında elde edilen 256 basamaklı değerin ilk belirli sayıda basamağının (ör. 30) sadece 0'lardan oluşması istenir; bu kuralı sağlayan sayıyı bulmak zordur ve probleme bu isim verilir.
- Gizemli Sayı (nonce)
Bir bloğun sonuna eklenen ve SHA256 fonksiyonundan geçirilip ortaya çıkan hash'in istenen özelliği (ör. ilk 30 basamağın 0 olması) sağlamasını amaçladığımız sayıdır. Bu sayıyı bulmak için bilgisayarlar rastgele deneme-yanılma (brute-force) yapar ve uygun sayıyı bulan kişinin bloğu geçerli sayılır.
- Madencilik / Kriptopara Madenciliği
Blokzincire eklenmek üzere bir bloğun sonunda istenen özellikte bir hash üretecek 'gizemli sayıyı' bulma çabasına verilen isimdir. Tıpkı gerçek madencilikte emek harcayıp kaynak çıkarma gibi, burada kriptografik ve matematiksel bir madencilik yapılır; çok sayıda kombinasyon denenir ve bu yüzden ciddi bilgisayar gücü ve elektrik harcanır.
- Zorluk Seviyesi
Her yeni bloğun blokzincire katılabilmesi için aranan hash'in ne kadar katı bir koşulu sağlaması gerektiğini belirleyen parametredir. Örneğin ilk 30 basamağın 0 olması çok daha zor bir şart, ilk 10 basamağın 0 olması daha kolay bir şarttır. Kriptoparalar bu zorluk seviyesini kademeli olarak değiştirerek her bir bloğun eklenme süresini düzenleyebilirler.
- Doğrulama (Verification)
Bulunduğu iddia edilen sayının doğru olup olmadığını kontrol etme işlemi, bloğun içerdiği mesaja o sayıyı ekleyip SHA256'ten geçirmek ve elde edilen 256 basamaklı sayının istenen özelliği (ör. ilk 30 basamağın 0 olması) taşıyıp taşımadığına bakmaktır. Bu doğrulama işlemi sadece milisaniyeler alır ve sonucu sayesinde bloğun gerçekten bulunup bulunmadığı anlaşılır.
- GPU (Grafik İşlem Ünitesi)
Madencilik için özel olarak geliştirilen güçlü işlemcilerden biridir. Devasa bilgisayar sistemlerinde, gizemli sayıyı (nonce) en hızlı şekilde bulabilmek için özel olarak geliştirilmiş Grafik İşlem Üniteleri yani GPU'lar kullanılır.