- Rosenhan Deneyi
1969 yılında Stanford Üniversitesi psikoloji profesörü David Rosenhan'ın yürüttüğü çalışma. Rosenhan kendisiyle birlikte 7 arkadaşını 'sahte hastalar' olarak eğitip Amerika'daki farklı akıl hastanelerine göndermiş; bu kişiler hastanelere gidip kafalarında 'boşluk' ve 'oyuk' gibi sözcükleri tekrar eden sesler duyduklarını söyleyip yatışlarını sağlamışlar, yatıştan kısa süre sonra tüm semptomlarının geçtiğini söyleyip normal davranmışlar. Ama hastane uzmanları bunları 'sahtekar' olarak teşhis edememiş; 8 sahte hastanın 7'sine şizofreni, 1'ine manik-depresif psikoz tanısı koyulmuş. Deney ayrıca diğer hastaların sahtekarları tespit edebildiğini göstermiş, sahte hastalara verilen ilaçlar ve bakım eksiklikleri gibi pratik sonuçları da ortaya koymuş; daha sonra bir hastanenin 'biz fark ederiz' meydan okumasına Rosenhan 'o 3 ayda hastaneye hiçbir sahte hasta göndermedim' diyerek karşılık vermesiyle bilimsel ve metodolojik tartışmalar da doğurmuştur.
- sahte hasta
Deneyde kullanılan ve önceden eğitilmiş; belirli semptomları (örneğin işitsel halüsinasyonlar) taklit edip akıl hastanelerine başvuran kişi. Rosenhan deneyinde bu kişiler hastaneye gidip sesler duyduklarını söylemiş, yatışları yapılınca kısa süre içinde semptomlarının geçtiğini söyleyip normal davranmışlardır.
- zihinsel bozukluk (akıl hastalığı)
Modern psikolojide bir akıl hastalığı (veya modern tabiriyle 'zihinsel bozukluk'), insanlarda dikkate değer miktarda sıkıntıya ve günlük faaliyetlerinde bozulmaya veya aksamaya neden olan duygu, düşünce ve/veya davranışların varlığı olarak tanımlanıyor. Kısa dönem yas tepkileri gibi vakalar hariç, genelde bir rahatsızlığın 'akıl hastalığı' düzeyine ulaşabilmesi için sorunun ısrarcı olması veya nükseden bir doğaya sahip olması gerekiyor.
- DSM (Zihinsel Bozuklukların Tanısal ve İstatistiki El Kitabı)
Amerikan Psikiyatri Derneği tarafından çıkarılan, hastalıkların ne tür semptomlara ve alt başlıklara sahip olabileceğini anlatan koca koca kitaplar. Bu kataloglar, herkesin kafasına göre tanı koymasını engellemek, tanıda ve tedavide tutarlılığı sağlamak amacıyla kullanılıyor.
- ICD (Hastalıkların Uluslararası Sınıflaması)
Dünya Sağlık Örgütü tarafından çıkarılan ve hastalıkların ne tür semptomlara ve alt başlıklara sahip olabileceğini anlatan kataloglardan biri. DSM'le birlikte tıpta standardizasyon arayışının araçlarından biridir ve farklı kurumlarda tutarlı tanı ve tedavi sağlama amacı güder.
- çan eğrisi dağılımı (normal dağılım)
Bir özelliğin (örneğin insanların boyu) tüm nüfus üzerinde dağılımına bakıldığında ortaya çıkan eğri. Transcript'te örnek olarak "Dünya'daki tüm insanların boy dağılımını çıkaracak olsak, bir çan eğrisi dağılımı görürdük" deniyor; erkekler için ortalama ve kadınlar için ortalama verilerek bu eğri üzerinden insanların yüzde 68'inin 1 standart sapma, %95'inin 2 standart sapma, %99.7'sinin 3 standart sapma içinde olacağı açıklanıyor.
- standart sapma
Çan eğrisi üzerindeki yayılım ölçüsü; transcript'te verilen sayılarla örnekleniyor: insanların %68'i ortalamanın etrafındaki 1 standart sapma bölgesinde, %95'i 2 standart sapma aralığında, %99.7'si 3 standart sapma aralığında bulunur. Bu istatistiksel ölçü, 'normal' ve 'anormal' ayrımı için kullanılan tarihsel (örneğin 3 standart sapma) eşiklerde referans oluşturmaktadır.
- "normal" ile "anormal" arasındaki çizgi (3 standart sapma kuralı)
Bazı özelliklerde 'normal' ile 'anormal' arasındaki sınır, istatistiksel bir yaklaşımla, çan eğrisi üzerinde belirlenebilir: tarihsel olarak 3 standart sapma (yaklaşık %0.3'lük dilim) dışındakilere 'anormal' denmesi makul bulunmuş. Ancak bu seçimin keyfi olduğu, 2 standart sapma da seçilebileceği ve böylece 'anormal' kabul edilenlerin oranının değişeceği vurgulanıyor. Ayrıca zihinsel özelliklerin çoğu boy gibi düzgün dağılım göstermediği için bu yöntemin her zaman uygulanamayacağı belirtiliyor.
- Psikiyatrinin Tıbbi Modeli
Zihin hastalıklarının önemli bir bölümünün fizyolojik nedenleri olduğunu ve bunların tıbben ve kimi durumda kalıcı olarak tedavi edilebileceğini ileri süren paradigma. Bu model sayesinde örneğin demans ve bazı zihinsel bozuklukların ileri düzey frengi ('Treponema pallidum' enfeksiyonu) gibi biyolojik nedenlerden kaynaklanabileceği keşfedilmiş ve 'deli' diye yaftalanan bazı insanların semptomlarının tedavi edilebilir olduğu anlaşılmıştır.
- biyopsikolojik model
Psikolojik olan her şeyin aynı zamanda biyolojik bir temele sahip olduğunu ve dolayısıyla psikolojik durumların biyolojiden etkilendiğini savunan model. Buna göre psikolojik ve psikiyatrik hastalıklar; stres, travma, algılar ve anılar gibi psikolojik faktörleri; evrim, genler, beyin yapısı ve kimya gibi biyolojik faktörleri; ve toplumsal roller, beklentiler, normallik ve hastalık tanımları gibi sosyokültürel faktörleri bir arada değerlendirmeyi gerektirir.
- Treponema pallidum
İleri düzey frengi enfeksiyonunun etkeni olarak anılan mikrop; transcript'te psikiyatri açısından önemi şöyle anlatılıyor: Psikiyatrinin Tıbbi Modeli sayesinde bazı zihinsel bozuklukların aslında ileri düzey frengi enfeksiyonundan, yani 'Treponema pallidum' enfeksiyonundan kaynaklanabileceği keşfedilmiştir; dolayısıyla biyolojik bir enfeksiyonun zihinsel semptomlara neden olabileceği örneklendiriliyor.
- kontrollü deney ve plasebo
Transcript'te kontrollü deney yapmanın anlamı ve sınırlılığı şu şekilde açıklanıyor: Bilimsel metot olarak, yüzlerce denek bulup onları farklı gruplara ayırıp bir kısmına plasebo uygulayıp kontrollü bir deney yapmak ideal bir yöntemdir; 'plasebo' burada etkinliği olmayan, kontrol amaçlı verilen uygulamayı ifade eder. Ancak acil tıbbi durumlarda veya ölümle mücadele eden hastalarda böyle rastgeleleştirilmiş kontrollü deneyler uygulamak pratik veya etik olmayabilir; bu yüzden tıp her zaman kontrollü deneylere dayanamayabilir ve eldeki bilgilerle en doğru kararları vermek gerekebilir.
- standardizasyon (tıpta)
Hastalıkların, semptomların ve tedavilerin kategorize edilmesi ve herkesin kafasına göre tanı koymasının engellenmesi amacıyla yapılan çaba. Transcript'te bunun nedeni şöyle veriliyor: Sağlık hizmetlerinin güvenilir olabilmesi için belli bir tutarlılık olması gerekiyor; hastalar hangi kuruma giderlerse gitsinler aynı tanıyı ve tedaviyi alabilmeliler. DSM veya ICD gibi kataloglar bu standardizasyon arayışının araçlarıdır.