Deli Olmadığını İspatlayabilir misin? | Rosenhan Deneyi

1,8 Mn görüntülenme02.10.2022
Evrim AğacıBi' Başka Video
Bu Videonun YazısıRosenhan Deneyi Nedir? Psikoloji ve Psikiyatri, Akıl Hastası Olanla Olmayanı Ayırt Edebilir mi?
Derinlemesine

Özet

Video, 1969'da David Rosenhan tarafından gerçekleştirilen Rosenhan Deneyi'ni anlatarak zihinsel hastalıkların tanımlanmasının, standartlaştırılmasının ve 'normal' ile 'anormal' ayrımının güçlüklerini tartışıyor; ayrıca deneyin eleştirilerini, psikiyatri tarihindeki paradigmaları (tıbbi model, biyopsikososyal yaklaşım) ve psikiyatri/psikolojinin bilimsel doğasını irdeliyor.

Terimler

  • Rosenhan Deneyi

    1969 yılında Stanford Üniversitesi psikoloji profesörü David Rosenhan'ın yürüttüğü çalışma. Rosenhan kendisiyle birlikte 7 arkadaşını 'sahte hastalar' olarak eğitip Amerika'daki farklı akıl hastanelerine göndermiş; bu kişiler hastanelere gidip kafalarında 'boşluk' ve 'oyuk' gibi sözcükleri tekrar eden sesler duyduklarını söyleyip yatışlarını sağlamışlar, yatıştan kısa süre sonra tüm semptomlarının geçtiğini söyleyip normal davranmışlar. Ama hastane uzmanları bunları 'sahtekar' olarak teşhis edememiş; 8 sahte hastanın 7'sine şizofreni, 1'ine manik-depresif psikoz tanısı koyulmuş. Deney ayrıca diğer hastaların sahtekarları tespit edebildiğini göstermiş, sahte hastalara verilen ilaçlar ve bakım eksiklikleri gibi pratik sonuçları da ortaya koymuş; daha sonra bir hastanenin 'biz fark ederiz' meydan okumasına Rosenhan 'o 3 ayda hastaneye hiçbir sahte hasta göndermedim' diyerek karşılık vermesiyle bilimsel ve metodolojik tartışmalar da doğurmuştur.

  • sahte hasta

    Deneyde kullanılan ve önceden eğitilmiş; belirli semptomları (örneğin işitsel halüsinasyonlar) taklit edip akıl hastanelerine başvuran kişi. Rosenhan deneyinde bu kişiler hastaneye gidip sesler duyduklarını söylemiş, yatışları yapılınca kısa süre içinde semptomlarının geçtiğini söyleyip normal davranmışlardır.

  • zihinsel bozukluk (akıl hastalığı)

    Modern psikolojide bir akıl hastalığı (veya modern tabiriyle 'zihinsel bozukluk'), insanlarda dikkate değer miktarda sıkıntıya ve günlük faaliyetlerinde bozulmaya veya aksamaya neden olan duygu, düşünce ve/veya davranışların varlığı olarak tanımlanıyor. Kısa dönem yas tepkileri gibi vakalar hariç, genelde bir rahatsızlığın 'akıl hastalığı' düzeyine ulaşabilmesi için sorunun ısrarcı olması veya nükseden bir doğaya sahip olması gerekiyor.

  • DSM (Zihinsel Bozuklukların Tanısal ve İstatistiki El Kitabı)

    Amerikan Psikiyatri Derneği tarafından çıkarılan, hastalıkların ne tür semptomlara ve alt başlıklara sahip olabileceğini anlatan koca koca kitaplar. Bu kataloglar, herkesin kafasına göre tanı koymasını engellemek, tanıda ve tedavide tutarlılığı sağlamak amacıyla kullanılıyor.

  • ICD (Hastalıkların Uluslararası Sınıflaması)

    Dünya Sağlık Örgütü tarafından çıkarılan ve hastalıkların ne tür semptomlara ve alt başlıklara sahip olabileceğini anlatan kataloglardan biri. DSM'le birlikte tıpta standardizasyon arayışının araçlarından biridir ve farklı kurumlarda tutarlı tanı ve tedavi sağlama amacı güder.

  • çan eğrisi dağılımı (normal dağılım)

    Bir özelliğin (örneğin insanların boyu) tüm nüfus üzerinde dağılımına bakıldığında ortaya çıkan eğri. Transcript'te örnek olarak "Dünya'daki tüm insanların boy dağılımını çıkaracak olsak, bir çan eğrisi dağılımı görürdük" deniyor; erkekler için ortalama ve kadınlar için ortalama verilerek bu eğri üzerinden insanların yüzde 68'inin 1 standart sapma, %95'inin 2 standart sapma, %99.7'sinin 3 standart sapma içinde olacağı açıklanıyor.

  • standart sapma

    Çan eğrisi üzerindeki yayılım ölçüsü; transcript'te verilen sayılarla örnekleniyor: insanların %68'i ortalamanın etrafındaki 1 standart sapma bölgesinde, %95'i 2 standart sapma aralığında, %99.7'si 3 standart sapma aralığında bulunur. Bu istatistiksel ölçü, 'normal' ve 'anormal' ayrımı için kullanılan tarihsel (örneğin 3 standart sapma) eşiklerde referans oluşturmaktadır.

  • "normal" ile "anormal" arasındaki çizgi (3 standart sapma kuralı)

    Bazı özelliklerde 'normal' ile 'anormal' arasındaki sınır, istatistiksel bir yaklaşımla, çan eğrisi üzerinde belirlenebilir: tarihsel olarak 3 standart sapma (yaklaşık %0.3'lük dilim) dışındakilere 'anormal' denmesi makul bulunmuş. Ancak bu seçimin keyfi olduğu, 2 standart sapma da seçilebileceği ve böylece 'anormal' kabul edilenlerin oranının değişeceği vurgulanıyor. Ayrıca zihinsel özelliklerin çoğu boy gibi düzgün dağılım göstermediği için bu yöntemin her zaman uygulanamayacağı belirtiliyor.

  • Psikiyatrinin Tıbbi Modeli

    Zihin hastalıklarının önemli bir bölümünün fizyolojik nedenleri olduğunu ve bunların tıbben ve kimi durumda kalıcı olarak tedavi edilebileceğini ileri süren paradigma. Bu model sayesinde örneğin demans ve bazı zihinsel bozuklukların ileri düzey frengi ('Treponema pallidum' enfeksiyonu) gibi biyolojik nedenlerden kaynaklanabileceği keşfedilmiş ve 'deli' diye yaftalanan bazı insanların semptomlarının tedavi edilebilir olduğu anlaşılmıştır.

  • biyopsikolojik model

    Psikolojik olan her şeyin aynı zamanda biyolojik bir temele sahip olduğunu ve dolayısıyla psikolojik durumların biyolojiden etkilendiğini savunan model. Buna göre psikolojik ve psikiyatrik hastalıklar; stres, travma, algılar ve anılar gibi psikolojik faktörleri; evrim, genler, beyin yapısı ve kimya gibi biyolojik faktörleri; ve toplumsal roller, beklentiler, normallik ve hastalık tanımları gibi sosyokültürel faktörleri bir arada değerlendirmeyi gerektirir.

  • Treponema pallidum

    İleri düzey frengi enfeksiyonunun etkeni olarak anılan mikrop; transcript'te psikiyatri açısından önemi şöyle anlatılıyor: Psikiyatrinin Tıbbi Modeli sayesinde bazı zihinsel bozuklukların aslında ileri düzey frengi enfeksiyonundan, yani 'Treponema pallidum' enfeksiyonundan kaynaklanabileceği keşfedilmiştir; dolayısıyla biyolojik bir enfeksiyonun zihinsel semptomlara neden olabileceği örneklendiriliyor.

  • kontrollü deney ve plasebo

    Transcript'te kontrollü deney yapmanın anlamı ve sınırlılığı şu şekilde açıklanıyor: Bilimsel metot olarak, yüzlerce denek bulup onları farklı gruplara ayırıp bir kısmına plasebo uygulayıp kontrollü bir deney yapmak ideal bir yöntemdir; 'plasebo' burada etkinliği olmayan, kontrol amaçlı verilen uygulamayı ifade eder. Ancak acil tıbbi durumlarda veya ölümle mücadele eden hastalarda böyle rastgeleleştirilmiş kontrollü deneyler uygulamak pratik veya etik olmayabilir; bu yüzden tıp her zaman kontrollü deneylere dayanamayabilir ve eldeki bilgilerle en doğru kararları vermek gerekebilir.

  • standardizasyon (tıpta)

    Hastalıkların, semptomların ve tedavilerin kategorize edilmesi ve herkesin kafasına göre tanı koymasının engellenmesi amacıyla yapılan çaba. Transcript'te bunun nedeni şöyle veriliyor: Sağlık hizmetlerinin güvenilir olabilmesi için belli bir tutarlılık olması gerekiyor; hastalar hangi kuruma giderlerse gitsinler aynı tanıyı ve tedaviyi alabilmeliler. DSM veya ICD gibi kataloglar bu standardizasyon arayışının araçlarıdır.

Doğru Bilinen Yanlışlar

  • Rosenhan Deneyi, psikiyatriyi tamamen çürütüyor ve akıl hastalığı tanılarının hiçbir değeri yok.

    Deney tanı süreçlerinin bağlama açık olduğunu gösterse de metodolojik eleştiriler vardır; modern psikiyatri standartlara, araştırmaya ve kanıta dayanan tedavilere sahiptir ve milyonlarca hastaya fayda sağlamıştır.

  • Zihinsel sağlık ölçülebilir ve sınıflandırılabilir şekilde tıpkı boy ölçümü gibi objektif ve kesindir.

    Birçok zihinsel durum boy gibi nicel ve düzgün dağılmayan özelliklerdir; üzüntü gibi hâllerin ölçümü zordur ve normal/anormal sınırları görecelidir.

  • Eğer bir hasta kısa sürede semptomların geçtiğini söylerse hemen taburcu edilmelidir.

    Hekimler hastayı bırakırlarsa ortaya çıkabilecek risklerden sorumludur; iyileşme beyanı tek başına serbest bırakma için yeterli olmayabilir ve klinik değerlendirme gereklidir.

  • Uzmanlar her zaman sahtekârları tespit edemiyorsa uzmanlığa güvenmemeliyiz.

    Uzmanlar zorlu, bağlama dayalı durumlarda hata yapabilir; bu, uzmanlığın değersiz olduğu anlamına gelmez; standartlar, eğitim ve araştırma doğruluğu artırmaya çalışır.

  • Psikiyatri bilimsellikten uzak, tamamen subjektif bir alandır.

    Psikiyatri bilimsel yöntemlere, kontrollü çalışmalara ve veri temeline dayanır; alanın karmaşıklığı ölçümlerin zorlaşmasına neden olsa da bu bilimselliği ortadan kaldırmaz.

  • Zihinsel hastalıklar gerçek değildir veya sadece uydurulmuştur.

    Birçok zihinsel bozukluğun biyolojik temelleri ve etkili tıbbi/psikoterapötik tedavileri vardır; örneğin bazı demans belirtilerinin enfeksiyonel nedenleri tespit edilmiştir.

  • Alternatif yöntemler (psödobilim) psikiyatri yerine geçebilir ve daha iyidir.

    Bugüne kadar alternatif olarak sunulan birçok yöntem kanıta dayanmayan psödobilimlerdir; kanıta dayalı tedavilerin yerine geçecek sağlam bir alternatif yoktur.

  • Rosenhan'ın sunduğu tüm vakalar ve veriler tartışmasız doğrudur.

    Sonraki incelemeler Rosenhan'ın bazı veri seçme ve raporlama uygulamalarına işaret etmiş, bazı katılımcıların kimliklerinin doğrulanamadığını göstermiştir.

  • Akıl hastalarına tarih boyunca hep iyi muamele edilmiştir.

    Tarih boyunca akıl hastalarına kötü muameleler, damgalama, zorla tedaviler ve fiziksel kötü uygulamalar yapılmış; modern uygulamalar bu geçmiş hataların sonucunda gelişmiştir.

  • Psikiyatrideki eksikler varsa tüm disiplin değersizdir ve eleştirilemez bir şekilde reddedilmelidir.

    Bilimde eksiklerin ortaya konup düzeltilmesi beklenen bir süreçtir; alanın hatalarını göstermek bilimi geliştirmek demektir, ancak tüm disiplini yok saymak hem yanlış hem de zarar vericidir.

Sorular

  • Deli olmadığını ispatlayabilir misin?

    Kesin ve tek bir 'ispat' genellikle yoktur; zihinsel sağlık değerlendirmeleri semptomlar, işlev kaybı ve standardize tanı ölçütlerine dayanır ve 'normal' ile 'anormal' arasındaki çizgi çoğu zaman belirlidir ama bulanıktır.

  • Rosenhan Deneyi ne yaptı ve ne gösterdi?

    Rosenhan ve 7 işbirlikçisi işitsel halüsinasyon bildirdi, hastaneye yatış sağlandı; uzmanlar sahteleri tespit edemedi, bu da tanı süreçlerinin bağlama ve yorumlara açık olduğunu gösterdi.

  • Uzmanlar sahte hastaları neden tespit edemedi?

    Tanılar gözlemlere, hasta beyanlarına ve bağlam yorumuna dayanır; kabul süreci sonrası davranışların normale dönmesi her zaman taburcu anlamına gelmez ve klinik sorumluluk, belirsizlik ve sınırlı temas süreleri tanıyı zorlaştırır.

  • Hastanedeki diğer hastalar neden sahte olduğunu fark etti?

    Gerçek hastalar, davranış ve bağlam açısından farklılıkları daha iyi gözlemleyebilmiş olabilirler; deneyde 118 gerçek hastadan 35'i sahtekar olabileceklerini söyledi.

  • Rosenhan Deneyi tamamen güvenilir miydi?

    Deney etkileyici olmakla birlikte metodolojik eleştiriler ve veri seçimi iddiaları vardır; Susannah Cahalan'ın araştırması bazı tutarsızlıklar ve veri kırpmalarına işaret etmiştir.

  • Zihinsel bozuklukları nasıl tanımlıyoruz?

    Modern tanım, duygularda/düşüncelerde/davranışlarda belirgin sıkıntı ve günlük yaşamda işlevsellik kaybı ile karakterize, genelde ısrarcı veya nükseden durumları içerir.

  • DSM ve ICD ne işe yarıyor?

    DSM ve ICD, zihinsel bozuklukların semptomlarını, alt türlerini ve tanı kriterlerini standartlaştırarak tanı tutarlılığı ve tedavi planlamasını kolaylaştırmak için kullanılan kataloglardır.

  • Zihinsel hastalıkların sebebi sadece biyolojik mı?

    Hayır; biyolojik, psikolojik ve sosyokültürel etkenler bir arada etkilidir; günümüzde biyopsikososyal model bu etkileşimi vurgular.

  • Psikiyatri bilimsiz bir alan mı?

    Hayır; psikiyatri bilimsel araştırma, kontrollü çalışmalar ve vaka raporlarına dayanır, ancak insan zihninin karmaşıklığı yüzünden fiziksel bilimler kadar 'keskin' ölçütlere her zaman sahip olmayabilir.

  • Rosenhan Deneyi hastane uygulamalarını değiştirdi mi?

    Deney tartışmalara, eleştirilere ve klinik uygulamalar üzerinde yansımaya neden oldu; ancak çalışma metodolojik sınırlamalar taşıdığı için tek başına tüm uygulamaları değiştirdiği söylenemez.

Ön Bilgiler

  • Temel istatistik bilgisi (ortalama, standart sapma, normal dağılım)
  • Psikoloji/psikiyatri temel kavramlarına aşinalık (tanı, semptom, psikoz, depresyon gibi)
  • Araştırma metodolojisi ve kontrollü deneylerin temel mantığı
  • Tıp ve klinik uygulamaların genel işleyişine dair temel anlayış
  • Bilimsel literatür ve kaynak eleştirel okuma becerisi
  • Tarihsel perspektif ile tıp tarihi hakkında temel bilgi

Tarihsel Bağlam

  • Rosenhan Deneyi - 1969: David Rosenhan ve 7 arkadaşının sahte hastalar olarak ABD'deki akıl hastanelerine başvurup yatışları ve gözlemleri.
  • Rosenhan Deneyi'nin yayımlanması - 1973: Deney sonuçlarının Science dergisinde yayınlanması.
  • Hastane meydan okuması ve Rosenhan'in cevabı - 1973 sonrası: Bir araştırma/eğitim hastanesinin Rosenhan'ı meydan okumaya çağırması; hastane 3 ayda gelen 193 kişiden 41'ini kesin sahte hasta, 42'sini şüpheli ilan etti; Rosenhan bunun üzerine hiçbir sahte hasta göndermediğini söylemesi.
  • David Rosenhan'ın ölümü - 2012: Rosenhan'ın 2012 yılında vefatı (Cahalan araştırmasında referans verilen tarih).
  • Susannah Cahalan'ın 'Great Pretender / Büyük Taklitçi' kitabı - 2019: Cahalan'ın 2019'da yayımlanan kitapla Rosenhan Deneyi kayıtlarını araştırması ve metodoloji eleştirileri.
  • Thalidomide Faciası - 1950'ler sonu / 1960'lar başı: Talidomid ilacının neden olduğu doğum kusurları ve ilaç güvenliği skandalı (video metninde atıf).
  • Treponema pallidum ve frengi-demans ilişkisi tespiti - 19. - 20. yüzyıllar: İleri evre frengi (Treponema pallidum) enfeksiyonunun demans benzeri belirtilerle ilişkili olduğunun keşfi ve tıbbi modelin gelişimine katkısı.
  • Psikiyatrinin ve psikolojinin hızlı gelişimi - Son 100-150 yıl: Psikoloji ve psikiyatrideki bilimsel ilerlemeler ve tıbbi/biopsikososyal modellerin ortaya çıkışı (genel tarihsel çerçeve).
  • DSM-5 yayımlanması - 2013: Amerikan Psikiyatri Derneği tarafından yayımlanan DSM'in modern sürümlerinden biri olarak anılması.
  • ICD-11 ilanı - 2019: Dünya Sağlık Örgütü'nün hastalık sınıflandırmasının modern sürümlerinden biri olarak anılması.
  • Stanford Deneyi (bahsi geçen) - 1971: Videoda gelecekte anlatılacağı belirtilen ve tarihsel olarak bilinen Stanford Hapishane Deneyi'ne atıf.
  • Tarih boyunca cadı avları ve zihinsel hastalıkların cadılıkla ilişkilendirilmesi - Yüzyıllar boyunca: Akıl hastalıklarının tarihsel olarak cadılık, şeytan çıkarma ve cezalandırma biçimleriyle ilişkilendirilmesi (genel tarihsel olgu).
  • 1969
  • 1973
  • 1960'lar
  • 2012
  • 2019
  • Son 100-150 yıl
  • Yüzyıllar
  • Modern dönem

Kişiler

  • David Rosenhan

    1969'da sahte hastalar deneyini yürüten Stanford Üniversitesi psikoloji profesörü; deneyin baş aktörü.

  • Susannah Cahalan

    2019'da yayımlanan 'Büyük Taklitçi (Great Pretender)' kitabında Rosenhan Deneyi'nin arka planını ve deneye dair belgeleri araştıran kişi.

  • Henry

    Rosenhan'ın deneye katılanlardan biri olduğu belirtilen ve kimliği Cahalan tarafından doğrulanabilen sahte hastalardan biri olarak anılan kişi.

Bu Videodaki Sözler

Bu videoda verilenler

Zihinsel hastalıkların tarihte cadılık, canilik ve canavarlık gibi görülmesi ve bu kişilere uygulanan kötü muamelelerin detaylı şekilde ele alınması

Tabii burada kantarın topuzunu kaçırmamak gerekiyor. Asırlardır zihinsel hastalıklar cadılık, canilik, canavarlık gibi görüldü; bunları ilerleyen videolarda daha detaylıca konuşacağız. Bu insanlar berbat muameleler gördüler, toplumdan dışlandılar, rızaları olmadan elektrik şokuna maruz bırakıldılar, vücutlarındaki kan boşaltıldı, hatta asılarak veya yakılarak öldürüldüler.

Bir videoda cadılardan bahsetmek (üç konudan birinde cadılar hakkında konuşmak)

Bugün, bu sorulardan ilkine, yani bir şeyin "normal" olmaktan çıkıp "anormal" olmaya ne zaman başladığına ve akıl hastalıklarını neye göre tanımladığımıza odaklanacağım; diğer ikisineyse ilerleyen videolarda gireceğiz. Her biri çok ilginç konular, mesela birisinde cadılardan falan bahsedeceğiz, eğer bunları kaçırmak istemezseniz, kanal bildirimlerini şimdi açmayı unutmayın. "Normal olanın" nerede bitip, hastalığın nerede başladığı sorusu, sağlık bilimleri için çok temel, çok hayati bir soru.

Akıl hastalıklarına yaklaşımımızın cadılarla ve şeytanlarla bezeli tarihinin anlatılması (yakında)

Bu veri çeşitliliği, her ne kadar biraz önce sözünü ettiğim DSM-5 veya ICD-11 gibi kataloglarla hastalıkların standardizasyonunu daha da zorlaştırsa da, bireysel olarak hastalara yardım edebilme başarımızı katlayarak artırdı. Dediğim gibi; akıl hastalıklarına yaklaşımımızın cadılarla ve şeytanlarla bezeli tarihini yakında size anlatacağım. Yani evet, psikolojide tanı koymanın zorlukları bilinen bir gerçek.

Bugüne kadar 'alternatif' olarak sunulan şeylerin (saçma sapan sahtebilim artıklarının) başka videolarda ele alınması

Bugüne kadar bunlara "alternatif" olarak sunulan şeyler, saçma sapan sahtebilim artıklarından ibaret. Ama dediğim gibi, bunlar, başka videoların konusu, kendimi kaptırmayayım şimdi. Sadece şunu anlamanızı istiyorum: Bir bilim sahasındaki hataları ve eksikleri ortaya koyarken veya onları düzeltmeye çalışırken, koskoca bilim dallarını hiçe saymak kabul edilebilir gibi değil, akıl dışı!

Meşhur Stanford Deneyi üzerinden deneylerin metodolojik sorunlarını ve bilimsel anlatım eksikliklerini anlatmak

Akademik makalelerde bu metotlardan çok yüzeysel bahsediliyor ve dolayısıyla potansiyel abartılar veya yanlışlar gizlenebiliyor. Bunu size bir ara meşhur Stanford Deneyi üzerinden de anlatacağım, kaçırmak istemezseniz bildirimleri açmayı unutmayın. Ama işte Cahalan, Rosenhan'dan kalan, deneye ait belgelere ulaşıyor ve hepsini inceliyor.

Diğer iki soruyu ilerleyen videolarda ele almak: akıl hastalıklarına bakış açımızın zaman içindeki değişimi ve bilime/bilim insanlarına güven konusunu tartışmak

Bilime ve bilim insanlarına (veya uzmanlara) ne kadar güvenebiliriz? Bugün, bu sorulardan ilkine, yani bir şeyin "normal" olmaktan çıkıp "anormal" olmaya ne zaman başladığına ve akıl hastalıklarını neye göre tanımladığımıza odaklanacağım; diğer ikisineyse ilerleyen videolarda gireceğiz. Her biri çok ilginç konular, mesela birisinde cadılardan falan bahsedeceğiz, eğer bunları kaçırmak istemezseniz, kanal bildirimlerini şimdi açmayı unutmayın.

Modern tıbbın bilimsel gelişimini ve bilimin tıpta sağladığı katkıları anlatmak

Modern tıp, gücünü akademik çalışmalardan, vaka raporlarından, kontrollü deneylerden alıyor. Size ilerleyen videolarda anlatacağım; eğer bugün hastaneye gittiğinizde kanınızı sülüklerle emerek veya içinize kaçtığına inanılan şeytanları dumanla kovmaya çalışarak tedavi etmiyorlarsa, bunu bilimin zorlu ama kararlı adımlarına borçluyuz. Evet, daha gidilecek yol çok, tıpta halen ayrımcılık, veri eksikliği, sosyoekonomik eşitsizlik gibi çok sorun var; ama çok da yol geldik.

Bu videoyla tutulanlar

Neleri hastalık, neleri varyant olarak tanımladığımızın açıklanacağı ayrı bir video.

Buna geleceğim ama, sinestetlere bazen "sinestezi hastası" da denebiliyor ama "hasta" lafı biraz abartılı olabilir; çünkü bu kişilerin yaşam kalitesi düşmüyor, sadece türümüz içindeki bir diğer varyant gibiler. Neleri hastalık, neleri varyant olarak tanımladığımızı merak ediyorsanız, kanal bildirimlerini şimdi açmayı unutmayın, bu konuda bir video da gelecek. Şimdi, lafı daha fazla uzatmadan sizde sinestezi var mı ona bir bakalım, ne dersiniz?