- Demonoloji
Akıl hastalıklarını ve tuhaf davranışları şeytanlar, cinler ve kötü ruhlar gibi doğaüstü faillerin eylemi olarak açıklayan inanç sistemi; binlerce yıl öncesine dayanan ve etkileri günümüzde de hissedilen bir yaklaşım.
- Animizm
Canlı-cansız her şeyin ruhları olduğu inancı; insanların antik dönemlerde tuhaf davranışları dışarıdan etki eden ruhsal ajanlarla açıklama eğiliminin bir parçası olarak gelişmiş bir görüş.
- Trefinasyon (trepanasyon)
Kafa delme işlemi; antik dönemde epilepsiye benzeyen nöbetler ve tuhaf davranışlar gibi durumlarda 'kötü ruhları' dışarı çıkarmak amacıyla kafatasında düzenli olarak açılan oyuklar.
- Egzorsizm
Şeytan çıkarma ayini; Hristiyanlıkta görülen geleneksel ritüellerin örneği olarak demonolojik inançların modern uzantılarından biri.
- Hortaea werneckii
Metinde örnek verilen mantar; insanların Anadolu toplumlarında 'cinlerin kına yakması' gibi mitlerle açıkladıkları kahverengimsi-sarı lekelerin gerçek bir mantar enfeksiyonundan, örneğin Hortaea werneckii'den kaynaklanabileceğine dikkat çekiliyor.
- Fayohipomikoz (melanize mantar enfeksiyonu)
Kahverengimsi-sarı lekelerin gerçek nedenlerinden biri olarak belirtilen mantar enfeksiyonu türü; metinde bu tür lekelere ilişkin halk inançlarının bilimsel açıklamasına örnek olarak veriliyor.
- Humoral patoloji teorisi
Hipokrat döneminde ileri sürülen teori; tüm hastalıkların vücuttaki dört sıvı (kan, kara safra, sarı safra ve balgam) arasındaki dengesizlikten kaynaklandığını iddia eder ve bu sıvıları belirli organlarla özdeşleştirir (kan–kalp, kara safra–dalak, sarı safra–karaciğer, balgam–beyin).
- Sülükle kan alma / Hacamat (kupayla kan alma)
Humoral teoriye dayanarak 'fazla' kabul edilen kanı azaltma amaçlı uygulamalar; metinde humoral teorinin yüzlerce yıl boyunca uygulanmış tedavi yöntemlerinin kökeni olarak anlatılıyor.
- Animalizm (hayvancılık görüşü)
Akıl hastalıklarını insanın 'hayvanlaşması' olarak gören ve hastaları hayvanlar gibi eğitilmesi, korkuyla ve döverek kontrol edilmesi gereken varlıklar olarak değerlendiren yaklaşım; Orta Çağ sonrası dönemlerde görülen bir zihniyet.
- Tımarhane (akıl hastanesi)
Modern akıl hastanelerinin ataları; 15. yüzyıldan itibaren ortaya çıkan kurumsal yapılar, ancak erken örneklerinin şartları çoğunlukla kötüydü, hastalar sergileniyor veya kötü muameleye maruz kalıyordu.
- Etik tedavi
Akıl hastanesi şartlarını iyileştirmeye yönelik reform anlayışı; hastaların zincirlenmemesi, kitap okuyabilmesi, doktorlarla iletişim kurmaya teşvik edilmesi, hasta popülasyonunun sınırlandırılması gibi uygulamaları içerir ve insan onurunu gözeten tedavi yaklaşımını ifade eder.
- Lobotomi
Hastaların beyinlerinin parçalarını kesip biçmeyi içeren cerrahi uygulama; tarihsel olarak bazı akıl hastanelerinde yapılan ve günümüzde korkunç bir uygulama olarak anılan yöntem.
- Konversiyon histerisi / Fonksiyonel nörolojik semptom bozukluğu
Yoğun stres nedeniyle kişi üzerinde fizyolojik bozulmaların görübildiği durum; metinde örnek olarak, kontrol edilemeyen duygusal çalkantıların körlüğe veya felce neden olabildiği belirtiliyor.
- Franz Mesmer ve 'evrensel manyetik sıvı' teorisi
Mesmer'in akıl hastalıklarının kişinin içinde bulunduğuna inandığı 'evrensel manyetik sıvı'daki dengesizlikten kaynaklandığı fikri; metinde Mesmer'in görüşü manyetik akım/akış fikri olarak özetleniyor ve 'mesmerize' (büyülenmek) sözcüğünün soyadından geldiğine değiniliyor.
- Hipnoz
Bazı uzmanların, akıl hastalıklarının psikolojik müdahalelerle tedavi edilebileceğini öne sürerken kullandıkları yöntemlerden biri; Mesmer ve onu izleyenlerin uygulamalarına atıfta bulunularak bahsediliyor.
- Katartik metodu ve Psikoanaliz
Josef Breuer ve Sigmund Freud'un geliştirdiği yaklaşımlar; önce 'katartik metodu' sonra 'psikoanaliz' olarak anılan bu yöntemlerin, kişinin ailevi geçmişini, sosyal yaşantısını ve günlük sorunlarını psikolojik tedaviye dahil etmeye başlaması önemli katkıları olarak gösteriliyor.
- Nörotransmiterler (serotonin, dopamin, oksitosin)
Beyindeki kimyasal maddeler; metinde akıl hastalıklarının bir bölümünün beynin bu kimyasal maddelerindeki dengesizliklerden kaynaklanabileceği ve bu eksikliği gidermeye yönelik ilaçların etkili olduğu vurgulanıyor.
- Klorpromazin
Metinde örnek olarak adı geçen ilaç; şizofreni tedavisinde işe yarayan ilk ilaçlardan biri olarak anılıyor.
- Lityum karbonat
Bipolar bozukluk tedavisinde ilk defa işe yarar çözümler sağlayan ilaç örneği olarak metinde geçen madde.
- Derin beyin stimülasyonu
Sinir cerrahisinde kullanılan bir tedavi yöntemi; metinde bazı Parkinson hastalarının bu tedavi sayesinde titremelerden kurtulabildiği örneğiyle anlatılıyor.
- Elektroşok tedavisi
Elektrik şokunun psikiyatrik tedavi amacıyla kullanılması; metinde tarihsel olarak hem uygulandığı hem de kötüye kullanılarak 'tedavi adı altında işkence' şeklinde kullanıldığı ifade ediliyor.
- Biyopsikososyal model
Biyoloji, fizyoloji, fizik ve kimyanın işbirliğiyle psikoloji ve psikiyatride gelişen modern yaklaşım; hastalıkları sadece bedensel nedenlerle değil, aynı zamanda psikolojik ve sosyal etkenlerle de ilişkilendiren model.
- Ampirizm (deneycilik)
Bilimsel yöntemin merkezinde yer alan, gözlem ve deneylere dayanan yaklaşım; metinde akıl hastalıklarının demonolojiden ampirizme doğru evrildiği ve yanlışlanabilir hipotezlerle ilerlemenin önemine vurgu yapılıyor.
- Rosenhan Deneyi
Metinde bahsedilen ve psikiyatri uygulamalarını sorgulayan deneysel çalışmalardan biri olarak anılıyor; bu ve benzeri deneylerin akıl hastanelerine bakışı değiştirerek evde bakım, sosyal rehabilitasyon merkezleri ve kliniklerin doğmasına katkı sağladığı belirtiliyor.
- İnsan genomunun dizilenmesi
21. yüzyılda gerçekleşen bilimsel adım; metinde akıl hastalıklarının genetik kökenlerini araştırma ve bazı bozuklukların yüksek oranda genetikle izah edilebildiğinin ortaya konmasıyla ilişkilendiriliyor.
- Etik kurullar
Bilimsel araştırmaların insanlara zarar vermesini engellemek amacıyla oluşturulan düzenleyici yapılar; metinde insanların üzerinde keyfi deneyler yapılamaması için bu kurulların ortaya çıktığı belirtiliyor.
- Jiratörler
Metinde hastaların bağlanıp bir o yana bir bu yana döndürüldüğü cihazlar olarak anılan uygulama; tarihsel psikiyatri uygulamaları sırasında kullanılan döndürme amaçlı cihazlara atıfta bulunuluyor.
- Holistik (bütüncül) tıp
İslam coğrafyasında gelişen ve hastalıkların tekil sebeplerden ziyade yaşam biçimi, çevre ve diyet gibi etmenlerle bağlantılı olduğunu savunan yaklaşım; hastalığın tüm yönlerini dikkate alarak tedavi etmeye çalışır.
- Anti-psikiyatri
Metinde sorgulanan ve bazı psikiyatristlerin de dahil olduğu eleştirel akımlar; psikiyatriyi ve uygulamalarını eleştiren hareketler olarak anılıyor ve izahı ileriki videolara bırakılıyor.