Stanford Hapishane Deneyi: Gücü Ele Geçirenler Neden Yozlaşıyor?

1,3 Mn görüntülenme18.05.2023
Evrim AğacıBi' Başka Video
Bu Videonun YazısıStanford Hapishane Deneyi: Güç, İnsanların Gözünü Nasıl Döndürüyor?
Derinlemesine

Özet

Video, 1971'de Stanford Üniversitesi'nde Philip Zimbardo tarafından yapılan Stanford Hapishane Deneyi'nin nasıl kurgulandığını, deneyin kontrolünden nasıl çıktığını, etik ve metodolojik sorunlarını (talep karakteristiği, seçim yanlılığı vb.) ve bu deneyden yapılan genellemelerin neden tehlikeli olabileceğini tartışıyor. Ayrıca orijinal belgelerin 2019'da açığa çıkması, katılımcıların seçim özellikleri ve tekrar deneylerin farklı sonuçlar vermesi gibi bulgularla popüler anlatıların nasıl çürütülebileceğini gösteriyor.

Terimler

  • Stanford Hapishane Deneyi

    Philip Zimbardo'nın 1971'de insanların sosyal rollere nasıl tepki verdiğini ve kendisine güç verilenlerin ne kadar hızlı yozlaşabildiğini ortaya koymak için Stanford Üniversitesi Psikoloji Departmanı bodrum katına 35 metrelik sahte bir hapishane inşa ederek yaptığı deney. Gazeteye verilen ilana başvuran 24 erkek öğrenci rastgele iki gruba ayrıldı: yarısı 'gardiyan', diğer yarısı 'mahkum' rolleriyle görevlendirildi. Deneklere deneyin 2 haftalık olduğu ve günlük ücret verileceği söylendi; gardiyanlara sert davranmaları ama şiddet uygulamamaları talimatı verildi; mahkumlara ise gardiyan emirlerini dinlemeleri söylenip bireysellikleri ellerinden alınacak biçimde muamele edildi. Deney beklenenden kısa sürerek 6. günde sonlandırıldı ve Zimbardo bulgularını "Lucifer Etkisi" adlı kitabında anlattı.

  • sosyal roller

    Deney bağlamında insanların kendilerine verilen rollere (örneğin 'gardiyan' veya 'mahkum') nasıl tepki verdiği, bu rollerin insanların davranışlarını ve kimliklerini nasıl etkileyebileceği anlamına geliyor; Stanford Deneyi söz konusu olduğunda amaç, insanların sosyal rollere nasıl boyun eğdiğini gözlemekti.

  • gardiyan ve mahkum rolleri

    Deneyde deneklerin rastgele iki gruba ayrılarak üstlendiği roller. Mahkumların görevi deney süresince gardiyanların emirlerini dinlemekti. Gardiyanlara ise mahkumlar üzerinde sözlerini geçirebilmek için olabildiğince sert davranmaları, ama asla şiddete başvurmamaları tembih edildi. Gardiyanlara üniforma, tahta sopa ve aynalı güneş gözlüğü verildi; mahkumlara ise rahatsız edici kıyafetler, bilek zincirleri ve sadece atanan numaralarla hitap edilmesi gibi uygulamalar yapıldı.

  • talep karakteristiği

    Deneyde ortaya çıkan önemli bir sorun olarak tanımlanan olgu: "Denekler, araştırmacıların kendilerinden davranılmasını beklediğini düşündükleri şekillerde davranmaya meyilli oluyorlar. Ve bu, deneyin sonuçlarının tamamen güvenilmez olmasıyla sonuçlanıyor." Yani katılımcılar, araştırmacıların beklentilerine uygun davranarak sonuçları çarpıtabilirler.

  • modern etik kuralları (etik)

    Modern bilimde bir deney yaparken deneklere psikolojik veya fiziksel zarar verebilecek uygulamalara çok iyi bir gerekçe yoksa kesinlikle izin verilmemesi gerektiğini belirten kurallar. Metinde vurgulandığı üzere Zimbardo bu kuralları göz ardı etti; deneklere psikolojik zarar verebilecek uygulamalar yapılmamalıdır.

  • münasebetsiz ayartma

    Metinde bahsedildiği şekliyle denekleri katılmaya teşvik etmek için yapılan uygunsuz/ayartıcı teklifler. Yazarın değerlendirmesine göre Zimbardo'nun deneye katılım için önerdiği para ve karşılığında yapılan şey, münasebetsiz ayartmanın harika bir örneğiydi ve kabul edilemezdi.

  • denek seçiminin rastgele olmaması (seçim yanlılığı)

    Zimbardo orijinal dokümanlarını inceleyen uzmanların bulduğu sorun: deneklerin en baştaki seçilme sürecinin hiç de rastgele olmadığı; seçilen öğrencilerin agresiflik, otoriteryenizm, Makyavelcilik, narsisizm ve sosyal baskınlık gibi açılardan ortalamadan yüksek puanlar aldığı, empati ve altruizm alanlarında ise ortalamadan düşük puanlar aldığı tespit edildi. Yani denekler deney sırasında "kendilerine verilen rol nedeniyle" canavarlaşmamış, zaten bu tarz davranışlara meyilli kişilerdi.

  • agresiflik / otoriteryenizm / Makyavelcilik / narsisizm / sosyal baskınlık / empati / altruizm

    Deneyde incelenen kişilik ve tutum boyutları olarak zikredilen kavramlar. Orijinal belgelerin incelenmesi sonucu seçilen öğrencilerde agresiflik, otoriteryenizm, Makyavelcilik, narsisizm ve sosyal baskınlık gibi özelliklerin ortalamadan yüksek; empati ve altruizm gibi özelliklerin ise ortalamadan düşük olduğu görüldü. Metinde bu ölçekler, deneklerin deney sırasında gözlenen davranışlara yatkınlıklarını açıklayan özellikler olarak kullanılıyor.

  • deneydeki araştırmacı tarafsızlığının ihlali (hapishane müdürü rolüne girme)

    Metinde Gordon Bower ve Christina Maslach'ın eleştirisi olarak geçen durum: Zimbardo'nun deneyde tarafsız olması gereken 'hapishane müdürü' rolünden tamamen çıktığı ve deneyin yürütücüsü olarak nesnel olmayı bıraktığı belirtildi; bu, deneyin etik ve bilimsel güvenilirliğini zedeleyen bir sorun olarak sunuldu.

  • ilk fire (deneyden çekilme)

    Deneyde normal sürecin dışına çıkan katılımcıların erken ayrılması. Metinde ilk fire, deneyin başlamasından sadece 36 saat sonra 8612 numaralı mahkumun 'çılgın' tavırlar sergileyip salınması şeklinde anlatılıyor; yani 'fire' burada deneyden erken çıkarılma veya vazgeçme anlamında kullanılıyor.

  • tekrar deneyleri (replication)

    Orijinal çalışmanın ardından yapılan yeniden denemeler. Metinde bahsedildiği üzere sonradan yapılan tekrar deneylerinde Zimbardo'nunkilere tam zıt sonuçlar alındı; örneğin BBC'nin yaptığı televizyonda yayınlanan deneyde gardiyanlar ile mahkumlar daha eşitlikçi bir sistem kurmaya çalıştılar. Bu, tek bir deneyin genelleme yapma gücünü sorgulatıyor.

  • egaliteryen (egalitarian)

    Metinde geçen ve "eşitlikçi" anlamına gelen terim; BBC tekrar deneyinde gardiyanlar ve mahkumların birbirlerinin gırtlağına yumulmak yerine oldukça egaliteryen, yani eşitlikçi ve adil bir sistem inşa etmeye yönelik davranışlar sergiledikleri belirtildi.

  • Lucifer Etkisi

    Zimbardo'nun deneyde gözlediği bulguları anlattığı kitap başlığı: "Lucifer Etkisi: İyi İnsanların Nasıl Şeytanlaştığını Anlamak." Metinde Zimbardo'nun deney bulgularını bu kitapta topladığı ifade ediliyor.

Doğru Bilinen Yanlışlar

  • Stanford Hapishane Deneyi insanların güç verildiğinde kaçınılmaz olarak canavarlaştığını gösterir.

    Deney belgeleri ve analizler çoğu gardiyanın canavarlaşmadığını, sadece yaklaşık %30'unun zorba davranışlar sergilediğini ve ek olarak seçilmiş katılımcıların cezaevi rolleri için yatkın kişiler olduğunu gösteriyor; sonuçlar bu genellemeyi desteklemiyor.

  • Deneydeki davranışlar tamamen spontan ve katılımcıların doğal tepkileridir.

    Araştırmacıların beklentileri, Zimbardo'nun rolü ve talep karakteristikleri katılımcı davranışlarını etkiledi; yani bazı davranışlar araştırmacı etkisiyle pekiştirildi.

  • Katılımcılar rasgele ve temsil edici bir örneklemdi.

    2019 belgeleri seçilen katılımcıların agresiflik, otoriteryanizm, Makyavelcilik ve narsisizm gibi özelliklerde ortalamanın üzerinde olduğunu ve empati düzeylerinin düşük olduğunu gösteriyor; dolayısıyla örneklem temsil edici değil.

  • Deney etik açıdan kabul edilebilirdi ve modern standartlara uygundu.

    Deney modern etik kurallarına aykırıydı: deneklere zarar verildi, tarafsızlık bozuldu ve teklif edilen koşullar 'münasebetsiz ayartma' barındırıyordu.

  • Deneyde görülen tüm mahkum çökmeleri gerçek psikolojik travmaydı.

    Bazı mahkum çökmeleri stratejik olarak deneyden çıkmak için kasten sergilendi (örneğin Douglas Korpi örneğinde olduğu gibi), bu yüzden her çöküş gerçek psikolojik zarar anlamına gelmeyebilir.

  • Stanford Deneyi tek başına insan doğası hakkında kesin yargılar verir.

    Tekil deneyler koşullara bağımlıdır ve başka tekrar deneyler farklı sonuçlar vermiştir; bu nedenle tek bir çalışmadan geniş insan doğası genellemeleri yapmak yanıltıcıdır.

  • Popüler anlatımlar deneyin bütün akademik tartışmalarını ve eleştirilerini doğru yansıtır.

    Popüler medya ve ders kitapları sıklıkla deneyin metodolojik ve etik problemlerini ya ihmal ediyor ya da yüzeysel ele alıyor; kapsamlı akademik eleştiriler genelde göz ardı ediliyor.

  • Gardiyanların hepsi aynı şekilde yozlaştı.

    Sadece gardiyanların yaklaşık %30'u zorba ve sadist davranışlar sergiledi; geri kalan çoğunluk bu tür davranışlara direndi veya daha normal kaldı.

Sorular

  • Stanford Hapishane Deneyi nedir ve nasıl düzenlendi?

    1971'de Philip Zimbardo tarafından Stanford'un bodrumunda kurulan sahte bir hapishanede 24 erkek öğrenci rastgele gardiyan ve mahkum rolleriyle iki haftalık bir işbirlikçi deney için yerleştirildi; tutuklama gösterileri, kıyafetlendirme, hücreler ve vardiyalı gardiyan sistemi kullanıldı.

  • Deneyde hangi aşamalar ve uygulamalar yapıldı?

    Mahkumların evlerinden tutuklanması, parmak izi ve sabıka fotoğrafları, zincirleme, isim yerine numara kullanımı, gardiyanlara üniforma ve aynalı gözlük verilmesi, isyan bastırma, cezalandırma ve aşağılama uygulamaları gibi sıkılaştırıcı prosedürler uygulandı.

  • Deney neden erken sonlandırıldı?

    Deneyde mahkumların psikolojik çöküşleri, gardiyan davranışlarının etik dışı ve aşırı hale gelmesi, meslektaşlarının uyarıları ve Zimbardo'nun tarafsızlığını yitirmesi üzerine 6. günde sonlandırıldı.

  • Zimbardo'nun rolü neydi ve bunun önemi nedir?

    Zimbardo deneyde hapishane müdürü rolünü üstlenerek tarafsızlıktan çıktı ve gardiyan davranışlarını pekiştiren bir konum aldı, bu da deney bulgularının yorumunu ve etiğini tartışmalı hale getirdi.

  • Deney etik miydi?

    Hayır; deneklere psikolojik zarar verildiği, tarafsızlığın bozulduğu ve modern etik kurallarının ihlal edildiği için deney etik değildi.

  • Deney sonuçları insanların güç verildiğinde kaçınılmaz olarak yozlaştığını gösteriyor mu?

    Hayır; deney belgeleri ve tekrar çalışmalar insan doğasının böyle kaçınılmaz bir yozlaşma göstermediğini; çoğu gardiyanın böyle davranmadığını ve pek çok dış etkenin sonucu etkilediğini ortaya koyuyor.

  • Deneyin metodolojik sorunları nelerdi?

    Talep karakteristiği (araştırmacının beklentilerinin denekleri etkilemesi), seçim yanlılığı (katılımcıların agresif kişilik özelliklerine sahip olması) ve Zimbardo'nun araştırma rolünü kötü etkileyen müdahaleleri gibi sorunlar vardı.

  • Katılımcı seçimi gerçekten rastgele miydi?

    Hayır; orijinal dokümanlar seçilen öğrencilerin agresiflik ve otoriter eğilimler açısından ortalamadan yüksek olduklarını gösteriyor, dolayısıyla seçim rastgele ve temsil edici değildi.

  • Mahkumlardan bazılarının 'çöküşleri' gerçekten psikolojik zarar mıdır yoksa stratejik miydi?

    Bazı durumlarda (ör. 8612/Douglas Korpi) çöküşün kasten deneyden çıkarılmak için planlandığı belirtiliyor; bu yüzden her çöküş otomatik olarak içsel psikolojik bozulma olmayabilir.

  • Diğer tekrar deneyler ne gösterdi ve bu ne anlama geliyor?

    BBC ve başka tekrar deneyler daha egaliter davranışlar ve farklı sonuçlar gösterdi; bu da deney koşullarının sonuçları belirgin şekilde etkilediğini ve tek bir deneyin genelleme yapamayacağını gösterir.

Ön Bilgiler

  • Temel sosyal psikoloji bilgisi (roller, itaat, grup dinamikleri)
  • Araştırma yöntemi ve deney tasarımı (rastgele atama, kontrol değişkenleri, iç ve dış geçerlilik)
  • Araştırma etiği ve bilgilendirilmiş onam ilkeleri
  • Talep karakteristiği ve araştırmacı etkileri hakkında farkındalık
  • Temel istatistik ve replikasyon kavramları
  • Sosyoloji/kriminoloji alanına dair temel kavramlar (otorite, sosyal baskı)

Tarihsel Bağlam

  • Stanford Hapishane Deneyi — 1971: Philip Zimbardo tarafından Stanford Üniversitesi'nde yürütülen hapishane rolü deneyi
  • Deneyin erken sonlandırılması — 1971 (6. gün): Etik sorunlar ve gözlemlenen kötü muameleler nedeniyle deneyin planlanan 14 gün yerine 6. günde sonlandırulması
  • Zimbardo'nun orijinal belgeleri saklaması ve erişime açması — 2019: Deneye ait orijinal kayıtların diğer bilim insanlarının incelemesine açılması
  • Douglas Korpi ile röportaj — 2017: Deneyin ilk ‘fire’ veren katılımcısı 8612 (Douglas Korpi) ile yapılan röportajda onun davranışını kasten sergilediği iddiası
  • Douglas Korpi'nun belgesel röportajı — 1992: Korpi'nin 1992 tarihli belgeselde deneyin kendisini derinden etkilediğini söylediği röportaj
  • Film 'Das Experiment' — 2001: Stanford deneyinden esinlenen sinema filmi
  • Film 'The Stanford Prison Experiment' — 2015: Stanford deneyini konu alan başka bir sinema yapımı
  • BBC tarafından yapılan tekrarlama deneyi — tarih belirtilmemiş: BBC tarafından televizyonda yapılan tekrarlama deneyinde daha egaliter sonuçların gözlenmesi
  • II. Dünya Savaşı — 1939-1945: Naziler altında normal insanların yaptıkları örneği olarak anılması
  • 20. Yüzyıl
  • 21. Yüzyıl

Kişiler

  • Philip Zimbardo

    1971'de Stanford Hapishane Deneyi'ni düzenleyen araştırmacı; deneyin yürütücüsü ve "Lucifer Etkisi" kitabının yazarı.

  • Gordon Bower

    Deney alanını ziyaret eden ve deneyin etik olmadığını belirten meslektaş.

  • Christina Maslach

    Deney alanını ziyaret eden ve deneyin etik açıdan sorunlu olduğunu; Zimbardo'nun tarafsız rolünden çıktığını belirten meslektaş.

  • Douglas Korpi

    Deneyin ilk firelerinden biri; 2017 röportajında kriz davranışını deneyden çıkmak için kasten yaptığını söylediği belirtiliyor.

Bu Videodaki Sözler

Bu videoda verilenler

Bu videoda Stanford Hapishane Deneyi'ne bir bakış atmak ve deneyden yola çıkarak varılan büyük sonuçlara neden daha dikkatli yaklaşmamız gerektiğini açıklamak

Ama size garanti veriyorum, birçok diğer konuda olduğu gibi, bu deney konusunda da bugüne kadar işin aslını ve deneyle ilgili sorunları dinlemediniz; evet, maalesef, bu konuyu ders kitaplarından okumuş psikoloji öğrencileri de buna dahil. O nedenle gelin bu videoda önce bu meşhur boyun eğme deneyine bir bakış atalım, sonra bu deneyden yola çıkılarak varılan büyük sonuçlara neden çok daha dikkatli yaklaşmamız gerektiğini öğrenelim. Bir sosyal psikolog olan Philip Zimbardo, 1971 yılında, insanların sosyal rollere nasıl tepki verdiğine dair bir deney düzenleme kararı aldı.

Bu videoyla tutulanlar

Meşhur Stanford Deneyi üzerinden deneylerin metodolojik sorunlarını ve bilimsel anlatım eksikliklerini anlatmak

Akademik makalelerde bu metotlardan çok yüzeysel bahsediliyor ve dolayısıyla potansiyel abartılar veya yanlışlar gizlenebiliyor. Bunu size bir ara meşhur Stanford Deneyi üzerinden de anlatacağım, kaçırmak istemezseniz bildirimleri açmayı unutmayın. Ama işte Cahalan, Rosenhan'dan kalan, deneye ait belgelere ulaşıyor ve hepsini inceliyor.

Stanford Hapishane Deneyi hakkında (ayrı) anlatım/inceleme

Stanford Hapishane Deneyi gibi araştırmalarda doğru koşullar sağlandığında insanların ne kadar vahşileşebildiğini zaten görebiliyoruz. Gerçi size bir ara bu deneyi de anlatacağım, o deneyle ilgili de epey yalan yanlış bilgi dönüyor internette... Ama evet, Hayvanlar Alemi'nden bir tür olarak, doğamızın birçok parçasından biri de hayatta kalma güdüsü ve buna bağlı olarak gerektiğinde "vahşileşebilmemiz".

Stanford Hapishane Deneyi'nin anlatılması (deneyin detayları ve internetteki yanlış bilgilerin düzeltilmesi)

Stanford Hapishane Deneyi gibi araştırmalarda doğru koşullar sağlandığında insanların ne kadar vahşileşebildiğini zaten görebiliyoruz. Gerçi size bir ara bu deneyi de anlatacağım, o deneyle ilgili de epey yalan yanlış bilgi dönüyor internette... Ama evet, Hayvanlar Alemi'nden bir tür olarak, doğamızın birçok parçasından biri de hayatta kalma güdüsü ve buna