- Stanford Hapishane Deneyi
Philip Zimbardo'nın 1971'de insanların sosyal rollere nasıl tepki verdiğini ve kendisine güç verilenlerin ne kadar hızlı yozlaşabildiğini ortaya koymak için Stanford Üniversitesi Psikoloji Departmanı bodrum katına 35 metrelik sahte bir hapishane inşa ederek yaptığı deney. Gazeteye verilen ilana başvuran 24 erkek öğrenci rastgele iki gruba ayrıldı: yarısı 'gardiyan', diğer yarısı 'mahkum' rolleriyle görevlendirildi. Deneklere deneyin 2 haftalık olduğu ve günlük ücret verileceği söylendi; gardiyanlara sert davranmaları ama şiddet uygulamamaları talimatı verildi; mahkumlara ise gardiyan emirlerini dinlemeleri söylenip bireysellikleri ellerinden alınacak biçimde muamele edildi. Deney beklenenden kısa sürerek 6. günde sonlandırıldı ve Zimbardo bulgularını "Lucifer Etkisi" adlı kitabında anlattı.
- sosyal roller
Deney bağlamında insanların kendilerine verilen rollere (örneğin 'gardiyan' veya 'mahkum') nasıl tepki verdiği, bu rollerin insanların davranışlarını ve kimliklerini nasıl etkileyebileceği anlamına geliyor; Stanford Deneyi söz konusu olduğunda amaç, insanların sosyal rollere nasıl boyun eğdiğini gözlemekti.
- gardiyan ve mahkum rolleri
Deneyde deneklerin rastgele iki gruba ayrılarak üstlendiği roller. Mahkumların görevi deney süresince gardiyanların emirlerini dinlemekti. Gardiyanlara ise mahkumlar üzerinde sözlerini geçirebilmek için olabildiğince sert davranmaları, ama asla şiddete başvurmamaları tembih edildi. Gardiyanlara üniforma, tahta sopa ve aynalı güneş gözlüğü verildi; mahkumlara ise rahatsız edici kıyafetler, bilek zincirleri ve sadece atanan numaralarla hitap edilmesi gibi uygulamalar yapıldı.
- talep karakteristiği
Deneyde ortaya çıkan önemli bir sorun olarak tanımlanan olgu: "Denekler, araştırmacıların kendilerinden davranılmasını beklediğini düşündükleri şekillerde davranmaya meyilli oluyorlar. Ve bu, deneyin sonuçlarının tamamen güvenilmez olmasıyla sonuçlanıyor." Yani katılımcılar, araştırmacıların beklentilerine uygun davranarak sonuçları çarpıtabilirler.
- modern etik kuralları (etik)
Modern bilimde bir deney yaparken deneklere psikolojik veya fiziksel zarar verebilecek uygulamalara çok iyi bir gerekçe yoksa kesinlikle izin verilmemesi gerektiğini belirten kurallar. Metinde vurgulandığı üzere Zimbardo bu kuralları göz ardı etti; deneklere psikolojik zarar verebilecek uygulamalar yapılmamalıdır.
- münasebetsiz ayartma
Metinde bahsedildiği şekliyle denekleri katılmaya teşvik etmek için yapılan uygunsuz/ayartıcı teklifler. Yazarın değerlendirmesine göre Zimbardo'nun deneye katılım için önerdiği para ve karşılığında yapılan şey, münasebetsiz ayartmanın harika bir örneğiydi ve kabul edilemezdi.
- denek seçiminin rastgele olmaması (seçim yanlılığı)
Zimbardo orijinal dokümanlarını inceleyen uzmanların bulduğu sorun: deneklerin en baştaki seçilme sürecinin hiç de rastgele olmadığı; seçilen öğrencilerin agresiflik, otoriteryenizm, Makyavelcilik, narsisizm ve sosyal baskınlık gibi açılardan ortalamadan yüksek puanlar aldığı, empati ve altruizm alanlarında ise ortalamadan düşük puanlar aldığı tespit edildi. Yani denekler deney sırasında "kendilerine verilen rol nedeniyle" canavarlaşmamış, zaten bu tarz davranışlara meyilli kişilerdi.
- agresiflik / otoriteryenizm / Makyavelcilik / narsisizm / sosyal baskınlık / empati / altruizm
Deneyde incelenen kişilik ve tutum boyutları olarak zikredilen kavramlar. Orijinal belgelerin incelenmesi sonucu seçilen öğrencilerde agresiflik, otoriteryenizm, Makyavelcilik, narsisizm ve sosyal baskınlık gibi özelliklerin ortalamadan yüksek; empati ve altruizm gibi özelliklerin ise ortalamadan düşük olduğu görüldü. Metinde bu ölçekler, deneklerin deney sırasında gözlenen davranışlara yatkınlıklarını açıklayan özellikler olarak kullanılıyor.
- deneydeki araştırmacı tarafsızlığının ihlali (hapishane müdürü rolüne girme)
Metinde Gordon Bower ve Christina Maslach'ın eleştirisi olarak geçen durum: Zimbardo'nun deneyde tarafsız olması gereken 'hapishane müdürü' rolünden tamamen çıktığı ve deneyin yürütücüsü olarak nesnel olmayı bıraktığı belirtildi; bu, deneyin etik ve bilimsel güvenilirliğini zedeleyen bir sorun olarak sunuldu.
- ilk fire (deneyden çekilme)
Deneyde normal sürecin dışına çıkan katılımcıların erken ayrılması. Metinde ilk fire, deneyin başlamasından sadece 36 saat sonra 8612 numaralı mahkumun 'çılgın' tavırlar sergileyip salınması şeklinde anlatılıyor; yani 'fire' burada deneyden erken çıkarılma veya vazgeçme anlamında kullanılıyor.
- tekrar deneyleri (replication)
Orijinal çalışmanın ardından yapılan yeniden denemeler. Metinde bahsedildiği üzere sonradan yapılan tekrar deneylerinde Zimbardo'nunkilere tam zıt sonuçlar alındı; örneğin BBC'nin yaptığı televizyonda yayınlanan deneyde gardiyanlar ile mahkumlar daha eşitlikçi bir sistem kurmaya çalıştılar. Bu, tek bir deneyin genelleme yapma gücünü sorgulatıyor.
- egaliteryen (egalitarian)
Metinde geçen ve "eşitlikçi" anlamına gelen terim; BBC tekrar deneyinde gardiyanlar ve mahkumların birbirlerinin gırtlağına yumulmak yerine oldukça egaliteryen, yani eşitlikçi ve adil bir sistem inşa etmeye yönelik davranışlar sergiledikleri belirtildi.
- Lucifer Etkisi
Zimbardo'nun deneyde gözlediği bulguları anlattığı kitap başlığı: "Lucifer Etkisi: İyi İnsanların Nasıl Şeytanlaştığını Anlamak." Metinde Zimbardo'nun deney bulgularını bu kitapta topladığı ifade ediliyor.