- Sinestezi
Sinestezi, kelime anlamıyla Yunancadaki "sin", yani "birlikte" ve "aisthesis" yani "his/duygu" kelimelerinden türetilmiş bir kelime. Mesela an-estezi, "hissizlik" demek. Sin-estezi ise, farklı duyuların birlikte algılanması, birbirine karışması demek. Aslında bu olayın mekanizması henüz tam olarak çözülebilmiş değil, ama yapılan sinirbilimsel çalışmalar, sinestetlerin beynindeki duyu bölgelerinin bir kısmının birbirine diğer insanlardan daha sıkı sıkıya bağlı olduğunu gösteriyor. Bu nedenle beyinlerinde belli bir duyuyu işleyen bir sinir yolağı, bir diğer duyuyu işleyen sinir yolağını tetikleyebiliyor. Yani mesela gözden gelen veri, sadece daha önce detaylıca anlattığım oksipital görsel yolağı uyarması gerekirken, gidip işitmeyi işleyen temporal bölgeyi veya tadı işleyen gustatoral korteksi de uyarabiliyor. Bu kişiler de bu gelen veriyi yorumlamaya çalıştıklarında, beyinlerinde duyu karmaşası yaşıyorlar. Sesleri görüyorlar, renkleri tadıyorlar, tatları işitiyorlar...
- Sinestet
Bu özel kişilere "sinestet" diyoruz, çünkü "sinestezi" olarak bilinen çok özel bir zihinsel duruma sahipler. Birçok sinestet, sinestezi özelliklerinin sıra dışı bir özellik olduğunun farkında olmadan yaşıyor. Sinestetleri, tahmin edebileceğiniz gibi, genellikle sanat ve tasarım gibi artistik değeri yüksek alanlarda görüyoruz, çünkü bu ilginç özellikleri, onların dünyayı bambaşka bir şekilde deneyimleyip tarif edebilmesini sağlıyor.
- Grafem-renk sinesteti
İşte bu tür sinestetlere "grafem-renk sinesteti" diyoruz. Bu kişilerin renk ve sayıları algılayan beyin bölgesiyle, görüntü işleyen beyin bölgesi arasında normalden güçlü bağlar bulunuyor.
- Kromestazi
Kromestazi, yani sesleri renklerle görme.
- Oksipital görsel yolağı
Gözden gelen veri, sadece daha önce detaylıca anlattığım oksipital görsel yolağı uyarması gerekirken, gidip işitmeyi işleyen temporal bölgeyi veya tadı işleyen gustatoral korteksi de uyarabiliyor.
- Temporal bölge
İşitmeyi işleyen temporal bölge.
- Gustatoral korteks
Tadı işleyen gustatoral korteks.
- Sinir yolağı
Belli bir duyuyu işleyen bir sinir yolağı, bir diğer duyuyu işleyen sinir yolağını tetikleyebiliyor.
- Kualia
Kualia denen bu öznel deneyimler; sinestetler de kualia denen bu öznel deneyimlerinin başkalarında olmadığını bilemiyorlar.
- Ayna-dokunma sinestezisi
Buna deneyiminize "ayna-dokunma sinestezisi" deniyor. Mesela şimdi avcumun içine dokunurken, siz de avcunuzun içine bir parmağın bastırdığını hissediyor musunuz? Ya da kulağımı çektiğimde siz de kulağınızın çekildiğini hissediyor musunuz? Yanağınızda siz de bir yanma veya kaşınma hissediyorsanız, bu deneyiminize "ayna-dokunma sinestezisi" deniyor.
- Psödo-sinestezi (sahte-sinestezi)
Psödo-sinestezi, yani "sahte-sinestezi" denen bu olayda, bir harf ile bir rengi ilişkilendirmeyi öğrenen biri, gerçekten o harfi her gördüğünde o rengi deneyimleyebiliyor. Ama sahte sinestezinin gerçek sinesteziden farkı, sahte bir sinestetin bu özelliği koruyabilmek için sürekli pratik yapması gerekmesi, yoksa kısa sürede, edindiği bu yeteneği yitiriyor. Gerçek sinestetler ise ömür boyu bu özelliklerini yitirmiyorlar.
- İdiyopatik sinestezi
Tabii idiyopatik sinestezi dediğimiz bir şey var; mesela bir kafa travması sonrası geçici olarak gerçek sinestezi edinebiliyorsunuz. Ama geçici olduğu için, zaman içinde kaybolabiliyor.
- Nöronların yeni bağlantılar kurması
Sonradan kör olan bireyler, ışığı göremeseler bile seslerle daha önceden sahip oldukları ışık deneyimlerini ilişkilendirebiliyorlar. Bu durumda beyni eğitmekten ziyade, körleşmeyle birlikte aktivitesi zayıflayan görsel bölge nöronlarının diğer duyu nöronlarıyla yeni bağlantılar kurması durumu var - ki bu da sinestezi ile çok benzer bir beyin durumu demek.
- HTR2A (gen)
Ayrıca bugüne kadar sinesteziyle ilişkili olduğu gösterilen HTR2A gibi genler de keşfedildi; ama sinestezide birden fazla gen rol aldığı ve bunlar karmaşık bir ağ içinde çalıştığı için halen çözülmesi gereken çok detay var.
- Harf-renk örüntüleri
Ve bu harf-renk örüntülerinin, harfin şekliyle ilgili olduğunu gösteren çalışmalar var. Yani daha benzer şekillere sahip harfler, benzer renkler olarak algılanıyor. Bunun sebebi, harflerin şekillerinin beyindeki görsel devreleri aynı şekilde uyarması olabilir.
- Emergent (kendiliğinden beliren özellik)
Mesela neyin gibi karmaşık yapılarda, sırf bu karmaşık doğalarından ötürü birçok "emergent", yani kendiliğinden beliren özellik görüyoruz.
- Otizm (bağlantı örüntüsü bağlamında)
Beyinlerindeki lokal bölgelerin birbiriyle aşina olduğumuzdan daha yoğun bağ kurduğu bir diğer durum, otizm. Otizmde de bazı beyin bölgeleri diğerlerinden çok daha sık sıkıya bağlı kalıyor ama beynin genelindeki bağlantılarda bir zayıflama görülüyor ve bu nedenle mesela sosyal beceriler gibi birtakım üst düzey bilişsel fonksiyonlarda zorlanabiliyorlar.