Sinestezi Testi: Farkında Olmasanız da Sinestet Olabilirsiniz!

1,8 Mn görüntülenme27.01.2022
Evrim AğacıBi' Başka Video
Bu Videonun YazısıEinstein'ın Beyni: Einstein, Beyninin %10'unu mu Kullanıyordu? Einstein'ın Beynini Sıra Dışı Yapan Özellikler Nelerdi?
Derinlemesine

Özet

Video sinestezi kavramını, çeşitlerini ve sinestetik deneyimin nörobiyolojisini popüler bilim biçiminde açıklıyor; izleyiciye çeşitli basit testler sunarak kendi sinestetik eğilimlerini keşfetmelerine yardımcı oluyor. Ayrıca sinestezinin yaygınlığı, genetik ve evrimsel olası nedenleri, sanatla ilişkisi ve edinilebilir (psödo) sinestezi gibi konulara değiniliyor.

Terimler

  • Sinestezi

    Sinestezi, kelime anlamıyla Yunancadaki "sin", yani "birlikte" ve "aisthesis" yani "his/duygu" kelimelerinden türetilmiş bir kelime. Mesela an-estezi, "hissizlik" demek. Sin-estezi ise, farklı duyuların birlikte algılanması, birbirine karışması demek. Aslında bu olayın mekanizması henüz tam olarak çözülebilmiş değil, ama yapılan sinirbilimsel çalışmalar, sinestetlerin beynindeki duyu bölgelerinin bir kısmının birbirine diğer insanlardan daha sıkı sıkıya bağlı olduğunu gösteriyor. Bu nedenle beyinlerinde belli bir duyuyu işleyen bir sinir yolağı, bir diğer duyuyu işleyen sinir yolağını tetikleyebiliyor. Yani mesela gözden gelen veri, sadece daha önce detaylıca anlattığım oksipital görsel yolağı uyarması gerekirken, gidip işitmeyi işleyen temporal bölgeyi veya tadı işleyen gustatoral korteksi de uyarabiliyor. Bu kişiler de bu gelen veriyi yorumlamaya çalıştıklarında, beyinlerinde duyu karmaşası yaşıyorlar. Sesleri görüyorlar, renkleri tadıyorlar, tatları işitiyorlar...

  • Sinestet

    Bu özel kişilere "sinestet" diyoruz, çünkü "sinestezi" olarak bilinen çok özel bir zihinsel duruma sahipler. Birçok sinestet, sinestezi özelliklerinin sıra dışı bir özellik olduğunun farkında olmadan yaşıyor. Sinestetleri, tahmin edebileceğiniz gibi, genellikle sanat ve tasarım gibi artistik değeri yüksek alanlarda görüyoruz, çünkü bu ilginç özellikleri, onların dünyayı bambaşka bir şekilde deneyimleyip tarif edebilmesini sağlıyor.

  • Grafem-renk sinesteti

    İşte bu tür sinestetlere "grafem-renk sinesteti" diyoruz. Bu kişilerin renk ve sayıları algılayan beyin bölgesiyle, görüntü işleyen beyin bölgesi arasında normalden güçlü bağlar bulunuyor.

  • Kromestazi

    Kromestazi, yani sesleri renklerle görme.

  • Oksipital görsel yolağı

    Gözden gelen veri, sadece daha önce detaylıca anlattığım oksipital görsel yolağı uyarması gerekirken, gidip işitmeyi işleyen temporal bölgeyi veya tadı işleyen gustatoral korteksi de uyarabiliyor.

  • Temporal bölge

    İşitmeyi işleyen temporal bölge.

  • Gustatoral korteks

    Tadı işleyen gustatoral korteks.

  • Sinir yolağı

    Belli bir duyuyu işleyen bir sinir yolağı, bir diğer duyuyu işleyen sinir yolağını tetikleyebiliyor.

  • Kualia

    Kualia denen bu öznel deneyimler; sinestetler de kualia denen bu öznel deneyimlerinin başkalarında olmadığını bilemiyorlar.

  • Ayna-dokunma sinestezisi

    Buna deneyiminize "ayna-dokunma sinestezisi" deniyor. Mesela şimdi avcumun içine dokunurken, siz de avcunuzun içine bir parmağın bastırdığını hissediyor musunuz? Ya da kulağımı çektiğimde siz de kulağınızın çekildiğini hissediyor musunuz? Yanağınızda siz de bir yanma veya kaşınma hissediyorsanız, bu deneyiminize "ayna-dokunma sinestezisi" deniyor.

  • Psödo-sinestezi (sahte-sinestezi)

    Psödo-sinestezi, yani "sahte-sinestezi" denen bu olayda, bir harf ile bir rengi ilişkilendirmeyi öğrenen biri, gerçekten o harfi her gördüğünde o rengi deneyimleyebiliyor. Ama sahte sinestezinin gerçek sinesteziden farkı, sahte bir sinestetin bu özelliği koruyabilmek için sürekli pratik yapması gerekmesi, yoksa kısa sürede, edindiği bu yeteneği yitiriyor. Gerçek sinestetler ise ömür boyu bu özelliklerini yitirmiyorlar.

  • İdiyopatik sinestezi

    Tabii idiyopatik sinestezi dediğimiz bir şey var; mesela bir kafa travması sonrası geçici olarak gerçek sinestezi edinebiliyorsunuz. Ama geçici olduğu için, zaman içinde kaybolabiliyor.

  • Nöronların yeni bağlantılar kurması

    Sonradan kör olan bireyler, ışığı göremeseler bile seslerle daha önceden sahip oldukları ışık deneyimlerini ilişkilendirebiliyorlar. Bu durumda beyni eğitmekten ziyade, körleşmeyle birlikte aktivitesi zayıflayan görsel bölge nöronlarının diğer duyu nöronlarıyla yeni bağlantılar kurması durumu var - ki bu da sinestezi ile çok benzer bir beyin durumu demek.

  • HTR2A (gen)

    Ayrıca bugüne kadar sinesteziyle ilişkili olduğu gösterilen HTR2A gibi genler de keşfedildi; ama sinestezide birden fazla gen rol aldığı ve bunlar karmaşık bir ağ içinde çalıştığı için halen çözülmesi gereken çok detay var.

  • Harf-renk örüntüleri

    Ve bu harf-renk örüntülerinin, harfin şekliyle ilgili olduğunu gösteren çalışmalar var. Yani daha benzer şekillere sahip harfler, benzer renkler olarak algılanıyor. Bunun sebebi, harflerin şekillerinin beyindeki görsel devreleri aynı şekilde uyarması olabilir.

  • Emergent (kendiliğinden beliren özellik)

    Mesela neyin gibi karmaşık yapılarda, sırf bu karmaşık doğalarından ötürü birçok "emergent", yani kendiliğinden beliren özellik görüyoruz.

  • Otizm (bağlantı örüntüsü bağlamında)

    Beyinlerindeki lokal bölgelerin birbiriyle aşina olduğumuzdan daha yoğun bağ kurduğu bir diğer durum, otizm. Otizmde de bazı beyin bölgeleri diğerlerinden çok daha sık sıkıya bağlı kalıyor ama beynin genelindeki bağlantılarda bir zayıflama görülüyor ve bu nedenle mesela sosyal beceriler gibi birtakım üst düzey bilişsel fonksiyonlarda zorlanabiliyorlar.

Doğru Bilinen Yanlışlar

  • Sinestetler birer 'hasta' veya patolojik durumda olan kişilerdir.

    Sinestezi genelde yaşam kalitesini düşürmez ve birçok sinestet normal, sağlıklı bir yaşam sürer; bu nedenle 'hasta' demek genelde abartılıdır.

  • Bir nesne ya da kelimeye karşılık gelen tat/renk hissi sadece bir anı veya duygudan kaynaklanır.

    Sinestezi, yalnızca anı veya duygu tetiklemesi değil, uyaranla eşzamanlı olarak otomatik şekilde başka bir duyunun da deneyimlenmesidir; yani kelime gördüğünüzde aynı anda renk/şekil algılamak gibi.

  • Eğer sinesteziye sahipseniz bunu herkesin bildiğini ve sizin de mutlaka fark edeceğinizi varsayarsınız.

    Birçok sinestet deneyimlerinin sıra dışı olduğunu fark etmez; bu yüzden popülasyon oranını doğrudan gözlemlemek zorlaşır.

  • Sahte (öğrenilmiş) sinestezi ile gerçek sinestezi aynıdır.

    Öğrenilmiş (psödo-) sinestezide kişiler bir ilişkiyi öğrenip geçici olarak o deneyimi yaşayabilirler fakat bunun sürmesi için sürekli pratik gerekir; gerçek sinestetler ise bu deneyimi ömür boyu içerirler.

  • Sinesteziyi isteyerek açıp kapatmak mümkün olabilir.

    Gerçek sinestezi istemsiz ve otomatikdir; sinestetler algılarını kontrol edip kapatamazlar.

  • Sinestezi kalıbı (ör. 3 sayısının rengi) ebeveynden çocuğa birebir aktarılır.

    Ailevi yatkınlık bulunmasına rağmen spesifik eşlemeler direkt aktarılmaz; örneğin anne 3'ü kırmızı görürken çocuğu 3'ü farklı renkte görebilir.

  • Sinestezi her zaman kalıcı ve sadece doğuştan olur.

    Sinestezi çoğunlukla doğuştan ve kalıcı olabilir, ancak kafa travması sonrası geçici sinestezi veya görme kaybı sonrası reorganizasyon gibi durumlarda sonradan da ortaya çıkabilir veya kaybolabilir.

  • Sinestezinin görülme sıklığı kesin olarak biliniyor ve sabittir.

    Farklı tanımlara ve ölçümlere göre sıklık değişir; yaygın kabul yaklaşık %4 olsa da kesin oran tanı kriterlerine bağlıdır.

Sorular

  • Sizce, Çarşamba günü ne renk?

    Bazı insanlar için günlerin isimleri otomatik olarak belirli renklere karşılık gelir; örneğin bir sinestet için 'çarşamba' her zaman kırmızı olabilir.

  • Sinestezi nedir?

    Sinestezi, bir uyaran algılandığında farklı bir duyunun otomatik olarak da tetiklenmesiyle ortaya çıkan, duyuların birbirine karıştığı bir durumdur.

  • Sinestezinin sinirbilimsel mekanizması nedir?

    Sinestetlerin beyinlerinde farklı duyu bölgeleri arasında daha güçlü bağlantılar veya çapraz-aktivasyon gözlemlenir; bu bir duyunun sinir yolları diğer duyuyu da uyarmasına yol açar.

  • Sinestezi ne kadar yaygın?

    Tanım ve ölçüme göre değişse de genel kabul edilen oran yaklaşık %4 civarındadır; birçok sinestet bunun sıra dışı olduğunu fark etmeyebilir.

  • Bende sinestezi olup olmadığını nasıl anlayabilirim?

    Videodaki basit testler (grafem-renk görseli, müzik dinleyip renk/şekil çizme, görsellere tat bağlama, ayna-dokunma fark etme) fikir verebilir ancak bunlar kesin tanı koymaz; ileri değerlendirme için kontrollü testler ve beyin görüntülemeleri gerekir.

  • Sinestezi bir hastalık mıdır?

    Genelde hayır; sinestezi çoğunlukla yaşam kalitesini düşürmez ve bir varyant olarak görülür, bu yüzden 'hasta' demek genellikle abartılıdır.

  • Sinestezi öğrenilebilir mi yoksa sadece doğuştan mı olur?

    Hem doğuştan (yaşam boyu süren gerçek sinestezi) olabilen hem de pratikle kazanılabilen (psödo-sinestezi, sürdürülebilirlik için sürekli pratik gerekir) türleri vardır; ayrıca kafa travması sonrası geçici sinestezi de görülebilir.

  • Sinestezinin genetik bir temeli var mı?

    Evet, ailesinde sinestet olan bireylerde olma ihtimali daha yüksek; bazı aday genler (örneğin HTR2A) bulunmuş olsa da büyük olasılıkla çokgenli ve karmaşık bir etkileşim söz konusudur.

  • Sinestezi neden araştırılmaya değer?

    Sinestezi beyin bağlantılarının farklılığını gösterdiği için otizm, epilepsi gibi durumların anlaşılmasına katkı sağlayabilir ve genel olarak duyusal entegrasyon, hafıza ve yaratıcılık üzerine önemli bilgiler sunar.

  • Sinestetler algılarını isteyerek açıp kapatabilir mi?

    Hayır; gerçek sinestetler için bu deneyim otomatik ve istemsizdir, istedikleri zaman kapatıp açamazlar.

Ön Bilgiler

  • Temel beyin/beyin bölgeleri bilgisi (oksipital, temporal lob vb.)
  • Duyu sistemleri ve duyu yolları hakkında temel anlayış
  • Temel genetik kavramları (ailevi geçiş, gen ilişkisi)
  • Evrimsel seçilim ve varyasyon kavrayışı
  • Kualia/konseptleri hakkında temel felsefi farkındalık (isteğe bağlı)

Tarihsel Bağlam

  • 1850 — Richard Wagner'in Lohengrin operasının prömiyeri
  • 1908 — Arnold Schönberg'in Yaylı Kuartet No. 2'nin bestelenmesi
  • 1896 — Wassily Kandinsky'nin hukuk kariyerini bırakarak ressam olmaya karar vermesi
  • 20. yüzyıl — Richard Feynman'ın grafem-renk sinestezi örneği olarak fizik denklemlerini renkli görmesi
  • HTR2A geninin sinestezi ile ilişkilendirilmesi (keşif/ilişkilendirme, tarih belirtilmedi)
  • Antik Yunan (Eski Yunanca)
  • 19. yüzyıl
  • Geç 19. yüzyıl - Erken 20. yüzyıl
  • 20. yüzyıl

Kişiler

  • Asya Dnmzo

    Videonun Patreon, Kreosus ve YouTube destekçileri arasında özellikle teşekkür edilen kişi.

  • Dynamis T

    Videonun Patreon, Kreosus ve YouTube destekçileri arasında özellikle teşekkür edilen kişi.

  • Reha Gülerman

    Videonun Patreon, Kreosus ve YouTube destekçileri arasında özellikle teşekkür edilen kişi.

  • Tolga Uslu

    Videonun Patreon, Kreosus ve YouTube destekçileri arasında özellikle teşekkür edilen kişi.

  • Deniz İleri

    Videonun Patreon, Kreosus ve YouTube destekçileri arasında özellikle teşekkür edilen kişi.

  • Richard Feynman

    Grafem-renk sinestezisi örneği olarak verilen büyük fizikçi; fizik denklemlerini renk cümbüşü olarak gördüğü belirtiliyor.

  • Richard Wagner

    Arka planda çalan Lohengrin operasından bir kesit ile bağlantılı olarak anıldı.

  • Wassily Kandinski

    Wagner ve Schönberg eserlerini dinlerken gördüğü renk ve şekilleri tablolarına aktaran ressam örneği olarak anıldı.

  • Arnold Schönberg

    Arka planda çalan Yaylı Kuartet No. 2 eseriyle bağlantılı olarak Kandinski'nin deneyimlerine atıf yapıldı.

Bu Videodaki Sözler

Bu videoda verilenler

Size birkaç fotoğraf gösterip bu fotoğrafların sizde hangi yemekleri veya tatları çağrıştırdığını belirleme (görsel-tat testi)

Neyse, hemen bir diğer test yapalım. Şimdi size birkaç fotoğraf göstereceğim. Bu fotoğraflar, sizde ne tür yemekleri veya tatları çağrıştırıyor, onları belirleyeceğiz.

İzleyicileri bazı basit testlerden geçirerek sinestezik yeteneklerinin olup olmadığını görmeye yardımcı olacak içerik (video içi testler).

Bu özel kişilere "sinestet" diyoruz, çünkü "sinestezi" olarak bilinen çok özel bir zihinsel duruma sahipler. Ve bu videoda sizi bazı basit testlerden geçirerek, sinestezik yetenekleriniz olup olmadığını görmenize yardımcı olmaya çalışacağım. Hazırsanız, başlayalım.

İzleyicilere, Arnold Schönberg'in Yaylı Kuartet No. 2'sinin canlandırdığı görüntüleri tablo olarak nasıl yansıttığını gösterme ("tabloyu size göstereceğim" vaadi).

Büyük Rus ressam Wassily Kandinski, bir gün bu operayı dinlerken, gözlerinin önünde gördüğü renk ve şekillerin dansını tabloya dökme isteğiyle dolup taştı ve hukuk kariyerini yarım bırakarak ressam olmaya karar verdi. Sonrasında Arnold Schönberg'in şimdi arka planda çalan Yaylı Kuartet No. 2 isimli eserini dinledikten sonra, gözünün önünde canlananları şu şekilde tabloya döktü - tabloyu size göstereceğim; ama eğer kromestazi, yani sesleri renklerle görme testini kendiniz yapmak istiyorsanız, video açıklamasındaki bağlantılardan müziği baştan sona dinleyip, duyduklarınıza dayanarak kendi sulu boya tablonuzu çizin derim. Bakalım müziğin sizde uyandırdığı hisler, Kandinski'nin renk ve örüntü seçimiyle benzer mi?

Neleri hastalık, neleri varyant olarak tanımladığımızın açıklanacağı ayrı bir video.

Buna geleceğim ama, sinestetlere bazen "sinestezi hastası" da denebiliyor ama "hasta" lafı biraz abartılı olabilir; çünkü bu kişilerin yaşam kalitesi düşmüyor, sadece türümüz içindeki bir diğer varyant gibiler. Neleri hastalık, neleri varyant olarak tanımladığımızı merak ediyorsanız, kanal bildirimlerini şimdi açmayı unutmayın, bu konuda bir video da gelecek. Şimdi, lafı daha fazla uzatmadan sizde sinestezi var mı ona bir bakalım, ne dersiniz?