Evrim Ağacı Logo Evrim AğacıSoru & Cevap
Evrim Ağacı Soru & Cevap
Reklamı Kapat
4

Bir şeye eleştiri yapıldığı zaman "o zaman daha iyisini yap da beğenelim" demek hangi tür mantık safsatasıdır?

Ve bir eleştiriye karşı bunu söylemek bir mantık safsatası mıdır?

4
173 görüntülenme
Teşekkür (4)
Hatırla (1)
Takip (1)
Paylaş
Reklamı Kapat
4 Cevap

Bu çok güzel bir soru ve benim de çok fazla üzerinde düşündüğüm bir konu. O yüzden birazcık aklımdan geçenleri izah etmeye çalışacağım:

İlk olarak, sorunuza direkt cevabı vereyim: Bildiğim kadarıyla bu tür bir argümanın tam karşılığı olan bir safsata yok; ama bana kalırsa, bu tür bir argümanı tu quoque (Sen de) safsatası altına yerleştirebiliriz gibime geliyor. En nihayetinde "Sen de yap, ancak o zaman argümanın geçerli olur." tarzı bir tutum var.

Şüphecinin El Kitabı'nda da anlattığımız gibi, bir safsataya uygun düşen her argüman, illâ o safsatayı yapma hatasına düşüyor demek değildir. Argümanın ve bağlamın nitel analizi de yapılmalıdır. Örneğin bir kişi "Evrim Ağacı neden Kurzgesagt kalitesinde video çekemiyor." dediğinde, eğer ki savunma "Siz de video yapın da anlarsınız." olursa, burada aslında yanıt vermekle uğraşılmıyor olsa da, özünde video çeken herkes arasında bilineceği üzere, Kurzgesagt kanalının düzeyinde bir iş yapmak için ya bizzat grafik tasarımcı olmanız gerekir ya da çok geniş bir ekiple çalışmanız gerekir (Kurzgesagt'ın 30 çalışanına karşılık, Evrim Ağacı'nda videoları 2 kişi hazırlamaktadır). Yani "Siz de video yapın da anlarsınız." cevabı, videolar ile uğraşanlar arasında yaygın olarak bilinen ve bariz olarak görünen, yüksek kaliteli animasyon hazırlamanın teknik ve maddi zorluklarına işaret etmektedir. Bunların izah edilmesi elbette daha iyi bir argüman olurdu; ancak her eleştiriyi tek tek ve detaylıca yanıtlamak çok zor olduğundan, bu tür serzenişler arada sırada istemsiz olarak açığa çıkabiliyor (sadece Evrim Ağacı'nda değil, göz önünde olan ve iyi işler yapan birçok kişi, ekip ve kurumda).

Bu, "Siz de video yapın da anlarsınız." argümanının bir safsata olmadığını göstermez belki; ancak o cümlenin sarf edilmesine neden olan argümanın veya eleştirinin bağlamı, o argümanın/eleştirinin konu edindiği sahanın (bu durumda videografi, grafik tasarım ve bilim anlatıcılarının maddi gücü gibi alanların) detayları ile birleştirildiğinde, aslında oldukça yerinde bir serzeniş olarak görülebilir. Nihayetinde bir işi tutkuyla yapan birisi, o sahayı elbette bilecektir ve daha iyisinin nasıl yapılacağını da kestirebilecektir; ama bunu yapamıyorsa, mutlaka engel olan bazı faktörler olmalıdır. Yani işin niyet ve tutarlılık tarafına da bakmak gerekiyor gibime geliyor.

İşte bu noktada, yapıcı eleştiri ve yıkıcı eleştiri konusu da karşımıza çıkıyor. Dikkat ederseniz, bu sorunun soruluşunda da "Bir şeye eleştiri yapıldığı zaman" diyerek başlanmış. Yani ortada karşılıklı bir argüman gelişimi (bir "münazara") bulunduğunu söylemek zor. Taraflardan biri, öznel bir yargıda (yani çoğu durumda duygusal bir tespitte) bulunuyor, diğer tarafın savunması ise mantık felsefesi ile analiz ediliyor. Bu, bana haksızlık gibi geliyor.

Eleştiri yapma cüretine sahip olan birinin, yapıcı eleştiri üretebilme olgunluğuna da sahip olması gerektiğine inananlardanım. Aksi takdirde insanların art niyetli veya baştansavmacı olduklarını, dolayısıyla düşüncelerinin (ve eleştirilerinin) dinlenmeyi hak etmediğini düşünenlerdenim. Yani nasıl ki saygı, kazanılan bir şeyse; eleştirinin dinlenme talebi de kazanılan bir değer olarak görülmeli. Şimdi burada yapıcı eleştirinin tüm detaylarına girmeyeceğim, buradaki yazıda kapsamlı bir şekilde anlatmıştık. Ancak eğer taraflardan biri, karşılıklı etkileşimi bir eleştiri ile açacaksa, uygun bir cevap alabilmek için (hele ki tanımadığı insanlarla etkileşeceği zaman) doğru tonu ve tavrı tutturmalı gibime geliyor. Bu, çok da karmaşık bir işlem değil; en nihayetinde her birimiz kapıdan dışarı adımımızı attığımız anda yazılı olmayan sosyal kontratlara göre davranıyoruz; bunu internet ortamında da yapabilmek gerekiyor.

Bir de "O zaman daha iyisini yap da beğenelim!" tepkisi, illâ eleştiriye cevap vermekten kaçınmak olarak görülmemeli. Aynı mesajı, bu şekilde hırçın olmayan bir biçimde verecek olsaydık mesela: "Eleştiriniz için çok teşekkürler. Ne yazık ki şu anda elimizden gelenin en iyisi bu; umuyoruz ileride, sizin eleştirinizi de tatmin edecek şekilde geliştirebiliriz. Eğer o zamana dek beklemek istemezseniz, belki zatıaliniz bizimkinden daha iyi bir iş çıkaracak ve daha geniş bir kitleyi tatmin edecektir." dendiğini hayal edelim. Bu, bana kalırsa son derece yerinde bir cevap. Neden? Çünkü bir eleştiriye hedef olan biri, illâ eleştiriyi kabul etmek veya uygulamak zorunda değil. Bırakın bunu, eleştiri sahibiyle irtibat kurmak bile istemeyebilir.

Uzun lafın kısası şu: Eleştiriyi mantıksal olarak incelemiyorsak, cevabı da bu yüksek standarda tabi tutmamalıyız. Eğer tutacaksak, eleştiriyi de tutmalıyız - ki bu tip bir durumda, vakaların %99'unda, eleştiri sahibinin argümanının gerçekten de hatalı olduğunun gösterilebileceğini düşünüyorum (ve deneyimlerim de bunu gösteriyor).

Özellikle de büyük oranda gönüllülük içeren, sosyal tarafı daha ağır basan, tam profesyonel ve tam kurumsal olmayan işlerde buna özellikle dikkat edilmesi gerektiğine inanıyorum. Başkalarının fikirlerini de okumak için sabırsızlanıyorum.

334 görüntülenme
8
Teşekkür (6)
Paylaş
8

Tevfik Uyar, bunu "eleştiri hakkı safsatası" olarak tanımlamıştı. Ad hominem'in bir alt türü olması lazım. Herhangi bir eleştiri yapıldığında, ürünü ortaya çıkaran ya da onu beğenenlerce eleştiri yapan kişiye "daha iyisini yap da görelim" denildiği durumlarda kullanılır. Sonuçta daha iyisini yapmak, eleştiri yapmak için bir zorunluluk değildir.

Biraz courtier's reply safsatası da barındırabilir bazı durumlarda. Courtier's reply (Yetkin olmama), karşınızdaki kişinin argümanına karşılık vermek yerine, onun bu konudaki yetkinliğini sorgulamanız şeklinde ortaya çıkar. Yani bahsettiğiniz durum için "Sen bu işin uzmanı değilsin, daha iyisini bile yapamazsın." denilebilir. Hatta içinde biraz "sen de" (Tu quoque) safsatası da barındırabilir. "Ben yapamadım ama sen de yapamadın, ne oldu?" Hatta iki taraf da işin uzmanı olsa bile "Daha iyisini yap o zaman!" denilebiliyor bazen. Birçok farklı mantık hatası içerebilen bir ifade. Ama genel olarak hepsi argümana değil de kişiye odaklandığı için "ad hominem" altında değerlendirebilir.

Ben ismin çok önemli olduğunu düşünmüyorum. Mantığı anlayalım, önemli olan o. Safsatanın ismini söylemeden de anlatmak mümkün.

Örneğin bir restorana gittiğimde yemeği beğenmezsem o yemeğin daha iyisini yapmam gerekmiyor ya da eleştiri yapmak için şef olmam gerekmiyor. Bir tartışma sırasında eleştiriyi yapan kişiye değil, argümanlara odaklanılmalı.

Safsata olmadığı durumlar da bulunabilir, söylemekte fayda var. Örneğin siz "Bak o öyle olmaz, yanlış yapıyorsun, o öyle yapılır mı?" diyorsanız karşıdaki kişi de "Hadi madem ben ben yanlış yapıyorum, doğrusunun nasıl yapılacağını biliyorsun madem, yap da görelim." diyebilir. Ama eğer böyle bir şey yapmıyorsanız "Ben, bu yemeği beğenmedim, bence tuzu fazla." diyorsanız bu durumda "Daha iyisini yap da beğenelim." demek safsata olacaktır. Sizin yemek yapamamanız o yemeğin fazla tuzlu olmasını değiştirmiyor. Yemeğin tuzunu eleştirmek için tat alma duyusu yeterlidir. Aynı şekilde bir müziği beğenmemiş olabilirim, bir tabloyu beğenmemiş olabilirim ya da bir filmi. Bunlar kişisel görüşler ve duyu organları ve zevkler ile ilgili.

205 görüntülenme
3
Teşekkür (2)
Paylaş
3

Söylem ile eylem arasındaki çelişkiye saldırma tipi safsata olabilir. Latince adıyla "ad hominem ex concessis".

Yani daha iyisini yapamıyorsan eleştirmeye veya memnuyitsizliğini dile getirmeye hakkın da olamazmış gibi.

135 görüntülenme
0
Teşekkür (1)
Paylaş
0

Merhabalar. Öncelikle soru için teşekkürler. Sorduğunuz sorunun cevabı: “Niyetine göre değişir”

Eleştiri yapılırken (bu herhangi bir konu üzerine olabilir) takınılan tavır ve verilen altyazı çok önemlidir. Örneğin, herhangi bir konuda bir şeyler için çaba göstermiş birine “Bunu böyle yapsaydın keşke, çünkü anlaşılmıyor” demek de bir eleştiridir; “Nasıl böyle bir şey yapabilirsin? Ben bile hiçbir şey anlayamadım!” demek de bir eleştiridir. İlkinde kişi, eleştirinin doğasına uygun bir biçimde emeğini doğru bir yere kanalize etmeye çalışacak ve size teşekkür edecektir (burada tarafların insancıl ve medeni bireyler olduğunu varsayıyorum tabii) Ancak ikincisinde yapıcı olmadığınız için ve verilen emeğe adeta “mirasyedi” muamalesi yapacağınız için emek sahibi kişi tarafından olumlu olmayan dönüt alabilirsiniz. Bu dönüt bir safsata değildir. Bu dönüt bir yerde had bildirmektir ve yine bir yerde desteklenmeyi hakedebilecek düzeyde bir harekettir.

111 görüntülenme
0
Teşekkür (1)
Paylaş
0
Cevap Ver
Bu soruya cevap vermek için lütfen
Evrim Ağacı Soru & Cevap Platformu, Türkiye'deki bilimseverler tarafından kolektif ve öz denetime dayalı bir şekilde sürdürülen, özgür bir ortamdır. Evrim Ağacı tarafından yayınlanan makalelerin aksine, bu platforma girilen soru ve cevapların içeriği veya gerçek/doğru olup olmadıkları Evrim Ağacı yönetimi tarafından denetlenmemektedir. Evrim Ağacı, bu platformda yayınlanan cevapları herhangi bir şekilde desteklememekte veya doğruluğunu garanti etmemektedir. Doğru olmadığını düşündüğünüz cevapları, size sunulan denetim araçlarıyla işaretleyebilir, daha doğru olan cevapları kaynaklarıyla girebilir ve oylama araçlarıyla platformun daha güvenilir bir ortama evrimleşmesine katkı sağlayabilirsiniz.
Reklamı Kapat
Soru Sor
Türkiye'deki bilimseverlerin buluşma noktasına hoşgeldiniz!

Göster

Şifrenizi mi unuttunuz? Lütfen e-posta adresinizi giriniz. E-posta adresinize şifrenizi sıfırlamak için bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Eğer aktivasyon kodunu almadıysanız lütfen e-posta adresinizi giriniz. Üyeliğinizi aktive etmek için e-posta adresinize bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Close
“Önceleri, insanların gerçeği bulmalarını engellemek için bir sürü kitabı imha etmeniz gerekiyordu. Bugün ise gerçeği, bir Google aramasının 20. sayfasına yönlendirerek gizlemeniz yeterli oluyor.”
Lenny Pozner
Geri Bildirim Gönder
Reklamsız Deneyim

Evrim Ağacı'nın çalışmalarına Kreosus, Patreon veya YouTube üzerinden maddi destekte bulunarak hem Türkiye'de bilim anlatıcılığının gelişmesine katkı sağlayabilirsiniz, hem de site ve uygulamamızı reklamsız olarak deneyimleyebilirsiniz. Reklamsız deneyim, Evrim Ağacı'nda çeşitli kısımlarda gösterilen Google reklamlarını ve destek çağrılarını görmediğiniz, daha temiz bir site deneyimi sunmaktadır.

Kreosus

Kreosus'ta her 10₺'lik destek, 1 aylık reklamsız deneyime karşılık geliyor. Bu sayede, tek seferlik destekçilerimiz de, aylık destekçilerimiz de toplam destekleriyle doğru orantılı bir süre boyunca reklamsız deneyim elde edebiliyorlar.

Kreosus destekçilerimizin reklamsız deneyimi, destek olmaya başladıkları anda devreye girmektedir ve ek bir işleme gerek yoktur.

Patreon

Patreon destekçilerimiz, destek miktarından bağımsız olarak, Evrim Ağacı'na destek oldukları süre boyunca reklamsız deneyime erişmeyi sürdürebiliyorlar.

Patreon destekçilerimizin Patreon ile ilişkili e-posta hesapları, Evrim Ağacı'ndaki üyelik e-postaları ile birebir aynı olmalıdır. Patreon destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi 24 saat alabilmektedir.

YouTube

YouTube destekçilerimizin hepsi otomatik olarak reklamsız deneyime şimdilik erişemiyorlar ve şu anda, YouTube üzerinden her destek seviyesine reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. YouTube Destek Sistemi üzerinde sunulan farklı seviyelerin açıklamalarını okuyarak, hangi ayrıcalıklara erişebileceğinizi öğrenebilirsiniz.

Eğer seçtiğiniz seviye reklamsız deneyim ayrıcalığı sunuyorsa, destek olduktan sonra YouTube tarafından gösterilecek olan bağlantıdaki formu doldurarak reklamsız deneyime erişebilirsiniz. YouTube destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi, formu doldurduktan sonra 24-72 saat alabilmektedir.

Diğer Platformlar

Bu 3 platform haricinde destek olan destekçilerimize ne yazık ki reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. Destekleriniz sayesinde sistemlerimizi geliştirmeyi sürdürüyoruz ve umuyoruz bu ayrıcalıkları zamanla genişletebileceğiz.

Giriş yapmayı unutmayın!

Reklamsız deneyim için, maddi desteğiniz ile ilişkilendirilmiş olan Evrim Ağacı hesabınıza üye girişi yapmanız gerekmektedir. Giriş yapmadığınız takdirde reklamları görmeye devam edeceksinizdir.

Destek Ol
Takipçi UP İçerik Soru Cevap

Devamını Oku