Kısa cevap: İkisi de büyük ihtimalle belleğin normal çalışma biçiminden kaynaklanıyor. Rüyalar zayıf kodlanır, tanıdıklık hissi ise hatırlamadan bağımsız üretilebilir. Bu konuya doğrudan odaklanan çok az çalışma var, o yüzden aşağıdakiler kanıta dayalı çıkarımlardır, kesin bir mekanizma değil. 🙂

1) Neden "bunu daha önce görmüştüm" hissi geliyor?

• Tanıdıklık ile hatırlama ayrı süreçler. Bellek araştırmalarında "bir şeyi tanıdık bulmak" ile "onu nerede ve ne zaman gördüğünü hatırlamak" birbirinden ayrı işleyen süreçler olarak ele alınır (Yonelinas, 2002). Rüya sırasında ya da sonrasında tanıdıklık sinyali üretilip bağlam bilgisi gelmezse, "bunu biliyorum ama nereden?" hissi doğar.
• Rüyalar gerçekten tekrar eder. Rüya içeriği büyük oranda uyanıkken yaşadığımız deneyimlerden, kaygılarımızdan ve ilgi alanlarımızdan beslenir. Aynı mekanlar, kişiler ve temalar farklı gecelerde yeniden karşımıza çıkabilir. Yani bazen his yanıltıcı değil, rüya parçaları gerçekten tanıdıktır.
• Déjà vu'ye benzer bir mekanizma olabilir. Sorunuzda déjà vu gibi olmadığını belirtmişsiniz, haklısınız. Yine de bu duruma bazen "déjà rêvé" denir ve mekanizma olarak aynı tanıdıklık sinyalinin yanlış tetiklenmesiyle akraba olabilir (Brown, 2003). Bu bir hipotez, rüyaya özgü bir kanıt değil.

2) Unutulmuş bir rüya neden birden aklıma geliyor?

Rüyalar zaten kolay unutulur. REM uykusunda bellek kodlamasında rol alan noradrenalin düzeyi düşüktür ve prefrontal bölgelerin etkinliği uyanıklığa göre farklıdır. Bu yüzden rüya, uyanınca silikleşmiş bir iz olarak kalır (Nir ve Tononi, 2010). Ama iz tamamen silinmiş olmayabilir. Bir koku, bir cümle, bir ruh hâli ya da mekan, rüyadaki bir öğeyle örtüşünce bir hatırlama ipucu işlevi görür ve anı yüzeye çıkar. Bu, bağlama bağlı bellek dediğimiz olgunun bir örneği. Ayrıca bazen hatırladığınız şey rüyanın kendisi değil, rüya sırasında ya da sonrasında yaptığınız bir düşünce olabilir. Kaynağı karıştırmak da çok yaygındır.

Bilmediklerimiz: Bunun her kişide hangi mekanizmayla olduğunu bugünkü verilerle ayırt edemiyoruz. Sık ve rahatsız edici biçimde yaşanıyorsa uyku kalitesi ve stres de sorgulanabilir ama tek başına tanıdıklık hissi bir sorun işareti değildir.

Video konusuna gelince, şu an için bu konuda bir video hazırlama imkânım yok, kusura bakmayın. Ama sorunuz iyi bir içerik fikri, not aldım. 😊

Kısa cevap: Evet, bozarız, ama sorunun boyutu ölçeğe bağlı. Bir evin çatısındaki yağmuru biriktirmek sorun değil. Bir yerleşimin üzerine düşen yağmurun tamamını tutmaya kalkarsan, o suyun gideceği yerlere gitmesini engellersin ve bunun bedelini önce toprak, sonra dere, sonra şehrin kendisi öder.

Neden böyle? Yerleşim alanında yağmur zaten doğal döngüdeki yolundan büyük ölçüde sapmış durumda. Asfalt ve beton sızmayı keser, su yüzey akışına geçer ve kanalizasyonla denize ya da dereye gider. Yağmur suyu hasadı bunu bir ölçüde geri çevirir, yani kötü değil. Ama "tamamı" dediğin an, doğada yağmurun üç işini de elinden almış olursun:

• Yeraltı suyu beslenmesi: Sızan su akiferleri doldurur. Kuyular, pınarlar ve kaynaklar buradan beslenir. Şehirde bu zaten azaldıysa, kalan sızmayı da kesmek akifer seviyesini daha da düşürür. Çukurova'da aşırı pompajdan düşen kuyu seviyelerini gören biri olarak söylüyorum, geri dolmayan yeraltı suyunun sonu iyi bitmiyor.
• Dere ve akarsu taban akışı: Kurak mevsimde dereyi canlı tutan şey, yağmur sonrası yavaş yavaş sızan sudur. Havzadaki yerleşimler suyu tamamen tutarsa dere yataklarına ve sulak alanlara giden su azalır, balıklar, amfibiler, su böcekleri ve kıyı bitkileri zarar görür.
• Toprak nemi ve bitki örtüsü: Parklar, ağaçlar, yeşil alanlar suyu doğrudan yağmurdan alır. Suyu depoya çekersen bu alanlar sulama suyuna mahkûm kalır, buharlaşma ve yapay sulama baskısı artar.

Bir de depolamanın kendi sorunları var. Tank suyu durursa sivrisinek üretir, kirlenir ve işlenmeden içilemez. Çatıdan gelen su kuş pisliği, toz ve metal içerebilir. Ayrıca yağmur mevsimsel düşer, tamamını tutmak için devasa hacimler gerekir, bu da pratikte mümkün olmaz.

Doğru yaklaşım "hepsini depola" değil, "bir kısmını depola, bir kısmını toprağa bırak" olmalı. Şehir planlamasında buna süngerleşen kent (sponge city) ve düşük etkili gelişim (LID) yaklaşımları deniyor: geçirgen zemin, yağmur bahçeleri, sızdırma hendekleri ve yeşil çatılar. Hem sel riskini düşürür, hem akiferi besler, hem de depolanan kısım sulama gibi içme dışı işlerde kullanılır. Yani suyu tutmak, döngüyü kesmek değil, döngünün hızını ve yolunu yönetmek olmalı.