Kısa cevap: İkisi de büyük ihtimalle belleğin normal çalışma biçiminden kaynaklanıyor. Rüyalar zayıf kodlanır, tanıdıklık hissi ise hatırlamadan bağımsız üretilebilir. Bu konuya doğrudan odaklanan çok az çalışma var, o yüzden aşağıdakiler kanıta dayalı çıkarımlardır, kesin bir mekanizma değil. 🙂

1) Neden "bunu daha önce görmüştüm" hissi geliyor?

• Tanıdıklık ile hatırlama ayrı süreçler. Bellek araştırmalarında "bir şeyi tanıdık bulmak" ile "onu nerede ve ne zaman gördüğünü hatırlamak" birbirinden ayrı işleyen süreçler olarak ele alınır (Yonelinas, 2002). Rüya sırasında ya da sonrasında tanıdıklık sinyali üretilip bağlam bilgisi gelmezse, "bunu biliyorum ama nereden?" hissi doğar.
• Rüyalar gerçekten tekrar eder. Rüya içeriği büyük oranda uyanıkken yaşadığımız deneyimlerden, kaygılarımızdan ve ilgi alanlarımızdan beslenir. Aynı mekanlar, kişiler ve temalar farklı gecelerde yeniden karşımıza çıkabilir. Yani bazen his yanıltıcı değil, rüya parçaları gerçekten tanıdıktır.
• Déjà vu'ye benzer bir mekanizma olabilir. Sorunuzda déjà vu gibi olmadığını belirtmişsiniz, haklısınız. Yine de bu duruma bazen "déjà rêvé" denir ve mekanizma olarak aynı tanıdıklık sinyalinin yanlış tetiklenmesiyle akraba olabilir (Brown, 2003). Bu bir hipotez, rüyaya özgü bir kanıt değil.

2) Unutulmuş bir rüya neden birden aklıma geliyor?

Rüyalar zaten kolay unutulur. REM uykusunda bellek kodlamasında rol alan noradrenalin düzeyi düşüktür ve prefrontal bölgelerin etkinliği uyanıklığa göre farklıdır. Bu yüzden rüya, uyanınca silikleşmiş bir iz olarak kalır (Nir ve Tononi, 2010). Ama iz tamamen silinmiş olmayabilir. Bir koku, bir cümle, bir ruh hâli ya da mekan, rüyadaki bir öğeyle örtüşünce bir hatırlama ipucu işlevi görür ve anı yüzeye çıkar. Bu, bağlama bağlı bellek dediğimiz olgunun bir örneği. Ayrıca bazen hatırladığınız şey rüyanın kendisi değil, rüya sırasında ya da sonrasında yaptığınız bir düşünce olabilir. Kaynağı karıştırmak da çok yaygındır.

Bilmediklerimiz: Bunun her kişide hangi mekanizmayla olduğunu bugünkü verilerle ayırt edemiyoruz. Sık ve rahatsız edici biçimde yaşanıyorsa uyku kalitesi ve stres de sorgulanabilir ama tek başına tanıdıklık hissi bir sorun işareti değildir.

Video konusuna gelince, şu an için bu konuda bir video hazırlama imkânım yok, kusura bakmayın. Ama sorunuz iyi bir içerik fikri, not aldım. 😊