İçerikler - Sayfa 312

Bakteriler, yeryüzünün en yaygın mikroorganizmalarıdır ve hemen hemen her yerde bulunurlar. Toprakta, havada, sucul ortamlarda ve hatta insan ve hayvanların bağırsaklarında bile yaşayabilirler. Bu küçük canlılar arasında birçok faydalı tür bulunurken bazıları ise hastalıklara neden olabilmekte ve canlıların sağlığını tehdit etmektedir. İşte bu nedenle bilim insanları, hastalıklarla mücadelede büyük bir öneme sahip olan antibiyotikleri geliştirmişlerdir.

Antibiyotikler, bakterileri öldüren veya çoğalmalarını engelleyen ilaçlardır. Tıp dünyasında antibiyotiklerin keşfi, enfeksiyon hastalıklarının tedavisinde devrim yaratmış ve milyonlarca hayatı kurtarmıştır. Ancak zamanla, bakteriler antibiyotiklere karşı direnç geliştirebilirler. Bu, bakterilerin antibiyotikleri etkisiz hale getiren değişiklikler veya mekanizmalar geliştirmesi anlamına gelir. İşte bu fenomen, antibiyotik direnci olarak adlandırılır.

Ebeveyn yatırımı (İng: "Parental Investment"); canlıların yavrularının hayatta kalma ihtimalini veya kalitesini artırmak için enerji ve zaman bakımından fedakârlık yapmasıdır. Bu fedakârlığa örnekler yumurtaları korumak, yuva yapmak, yavruyu taşımak, kuluçkaya yatmak, yavruyu beslemek ve korumak gibi davranışlar olabilir. Bunlar enerji ve zaman bakımından oldukça maliyetli işlerdir. Ebeveynlik yatırımı omurgasızlar, balıklar, amfibiler, sürüngenler, kuşlar ve memelilerde görülmektedir. Ayrıca çoğu primat türünde de gözlemlenebilir.

Ebeveyn yatırımı genellikle ve baskın olarak dişilerde görülmektedir. Erkek ve dişi bireylerin yaptıkları yatırımlar birbirlerine, hatta türlere göre değişiklik gösterebilir. Dişi primatlar doğum öncesi ve sonrasında yavruların bakım, beslenme ve korunmasına büyük bir yatırım yaparlar. Fakat çoğu zaman erkek bireylerin yaptığı yatırım, dişi bireylerin yaptığı yatırımdan daha azdır. Örneğin dişilerin ürettiği gametler, erkeklerin ürettiği gametlerden daha maliyetlidir. Erkek bireylerin ürettiği gametler neredeyse sadece DNA ve kamçıdan oluşmaktadır. Bazı türlerde ise erkekler sadece gamet üretiminde değil, aynı zamanda dişiyi ve yavruyu koruma konusunda da görevli olabilir.

Geçtiğimiz yüzyılda, yüksek gelirli ülkelerde, ücretli işlerde çalışan kadınların sayısı üç katına çıktı. Bu, modern zamanların işgücü piyasasındaki en büyük toplumsal ve ekonomik değişimlerinden biridir; ancak ne yazık ki işgücünde önemli cinsiyet ayrımları hâlâ devam etmektedir. Bir araştırmacının bu farklılıkların kaynağını açıklamaya yönelik kapsamlı bir yaklaşımı benimsemesi ise ilk kez 1980'li yıllarda gerçekleşti. Claudia Goldin'in çalışmaları bize kadınların işgücü piyasasındaki tarihi ve modern rollerine ilişkin yeni ve çoğu zaman şaşırtıcı olan bir bakış açısı kazandırdı.

Dünya genelinde kadınların yaklaşık yarısı ücretli işlerde çalışmaktadır, erkeklerde ise bu rakam yüzde seksendir. Güncel durumda çalışan kadınlar genellikle erkeklerden daha az kazanmaktadır. Kadınlar ve erkeklerin istihdam ve kazanç düzeylerinin nasıl ve neden farklılaştığını anlamak hem kısa hem de uzun vadede sosyoekonomik nedenlerden dolayı önemlidir; çünkü konu, toplumun kaynaklarının en verimli şekilde kullanılmasıyla ilgilidir.

OpenAI mart ayında, metin üreten en son yapay zekâsı olan geniş dil modeli GPT-4'ü halka sunduğunda model, asal sayıları belirlemede çok başarılıydı. Yapay zekâya toplamda 500 sayıdan oluşan bir dizi verildi ve bunların asal sayı olup olmadığı soruldu. GPT-4 %97,6 tutarlılık ile asal sayıları doğru belirledi. Ancak birkaç ay sonra, haziran ayında yapılan başka bir test çok farklı sonuçlar verdi. GPT-4, yapay zekâ araştırmacılarının kendisine sorduğu asal sayıların sadece %2,4 kadarını doğru bir şekilde belirleyebildi. Bu, doğrulukta tam tersine bir dönüş anlamına geliyordu.

Elde edilen bu bulgu, yapay zekâ modellerinin karmaşıklığına dikkat çekiyor: Yapay zekâ düz bir yörünge içerisinde her alanda eşit şekilde gelişmiyor. Gerçekte olan daha çok, hız tümsekleri ve sapaklarla dolu olan dolambaçlı bir yola benziyor.

Evren sonsuz da olsa genel olarak kabul edilen Big Bang kozmolojisine göre biz evrenin sadece bir parçasını görebiliriz; bu parçaya "Gözlemlenebilir Evren" adı verilir. Kozmolojik ufukta ne kadar uzağı görebildiğimizi açıklayan kabul görmüş üç adet tanım vardır. Bu yazının amacı da bu üç farklı tanımı çok da teknik olmayan yollarla anlatmak olacaktır.

Uzaktaki bir galaksiye baktığımız zaman, onun ışığının bize ulaşması milyonlarca (belki de milyarlarca) yıl sürer. Eğer kozmolojik ölçekte bir metre inşa edebilseydik, Dünya ile uzaktaki galaksiler arasındaki mesafeyi nicel olarak ölçebilirdik. Bu da bize Dünya ve galaksi arasındaki o anki mesafeyi verirdi. ("O anki" mesafe denmesinin sebebi, Evrenimizin genişlemesi ve birbirlerine yer çekimi ile bağlı olmayan iki cisim arasındaki mesafenin zamanla artmasıdır.)