Işığa Bakınca Hapşırmak: Güneş'e Baktığımızda Neden Hapşırırız?

Fotik Hapşırma Refleksi'ne Dair Bilmeniz Gerekenler...

Işığa Bakınca Hapşırmak: Güneş'e Baktığımızda Neden Hapşırırız? Business Insider
Ayşegül Şenyiğit Özdil Editör Ayşegül Şenyiğit Özdil  DamlaŞahin 2. Editör Damla Şahin
4 dakika
29,591 Okunma Sayısı
Notlarım
Reklamı Kapat

Hapşırma Nedir?

Hapşırma, burun mukozasını rahatsız eden parçacıklar sebebiyle yarı-otonom olarak gelişen ve ciğerlerdeki havanın çok hızlı bir şekilde burun ve ağızdan dışarı çıkması durumudur. Hapşırığın hızı saatte 160 kilometreye kadar ulaşabilir.

Hapşırmaya çalıştığınız fakat bir türlü hapşıramadığınız zamanlarda büyüklerinizden "Kafanı havaya kaldır ve ışığa bak." diye bir tavsiye almış olabilirsiniz. Eğer bu tavsiyeyi uyguladıysanız işe yaradığını da görmüş olabilirsiniz. Bu tavsiyenin çalışıyor olma nedeni, özünde bilimsel bir temele dayanıyor olmasıdır.

İyi ama ışık neden hapşırmamıza yardımcı oluyor? Işık ile hapşırmanın ne tür bir ilişkisi var? Işık, beyinde nasıl bir aktiviteye sebep oluyor ki kişide hapşırma gerçekleşiyor?

Reklamı Kapat

Fotik Hapşırma

Işığa bakınca hapşırmaya fotik hapşırma adı veriliyor. 1950 yılında bu konu üzerinde çalışmaya başlayan Fransız araştırmacı Sedan, fotik hapşırma alanında çalışan ilk bilim insanı olmuştur. Sedan, hastalarının retinalarını muayene etmek amacıyla gözlerine oftalmoskop (göz aynası) ile bakarken kişilerin hapşırmaya meyilli olduklarını fark etmiştir. Bunun üzerine altı hasta üzerinde yaptığı çalışmada, hastaların hapşırma eğilimlerinin güneş ışığına, fotoğraf makinelerinin flaşına ve ultraviyole ışığına bağlı olduğunu fark etmiştir. Sedan, bu olayı şöyle açıklamıştır:

Hapşırma isteği sadece hastalar parlak ışığa maruz kalınca gerçekleşiyor. Eğer ışık yanıp sönerse hapşırma gerçekleşmiyor.

Sedan, tıp literatüründe ışıkla ilgili bir tartışma olmadığı için bu durumun oldukça nadir olduğunu düşündü. Ancak bir süre sonra 1964 yılında doktor H.C. Everett, bu olaya "fotik hapşırma refleksi" adını verdi ve Neurology dergisinde bu konu hakkında makalesini yayımladı. Everett, dünya nüfusunun yüzde 17 ile 35 arasında bir kısmının bu sendromdan etkilendiğini tahmin ediyordu. Twitter üzerinden yaptığımız ankette, takipçilerimiz arasında bundan biraz daha fazla (%44 dolaylarında) fotik hapşırma refleksine sahip okur olduğunu tespit ettik (YouTube takipçilerimiz arasında yaptığımız ankette ise oran %33 civarında çıktı); ancak soruyu soruş biçimimiz de buna neden olmuş olabilir:

Işığın hapşırma üzerindeki etkisi sadece geçtiğimiz yüzyılda sorgulanmamıştır. Yunan filozof Aristoteles kendi kitabında bu konuya yer vermiştir. Aristoteles, ders verdiği öğrencilerine şu soruyu sormuştur:

Güneşin ısısından dolayı hapşırıyor isek, neden ateşin ısısı bizi etkilemiyor?

Bu sorudan da anlaşılacağı gibi, Aristoteles ışığa bakınca yaşanan hapşırmayı parlaklığa değil de ısıya bağlanmıştır.

Aristoteles'ten önce de hapşırmanın ışık veya ısıyla olan ilişkisi üzerine düşüncelerin MÖ 3. yüzyıl öncesine kadar dayandığı bilinmektedir. Anlaşılacağı üzere hapşırmanın sebepleri insanoğlunun yüzyıllardır, hatta milenyumlardır ilgisini çekmiştir.

Evrim Ağacı'ndan Mesaj

Fotik Hapşırmaya Getirilen Açıklamalar

Parlak ışık sebebi ile hapşırmaya yol açan gen, otozomal genler üzerinde (yani cinsiyetle ilgisi olmayan bir kromozomda) bulunmakta ve dominant bir gen olarak nitelendirilmektedir.

2010 yılında Nicholas Eriksson'ın önderliğinde bir grup genetikçi bu reflektsten sorumlu iki adet tek nükleotit polimorfizm (SNP) tespit etmişti. Bunlardan biri rs10427255 diğeri ise rs11856995 olarak isimlendirilmektedir. Bu SNP'lerden biri ışığın neden olduğu epileptik nöbetlerde yer aldığı bilinen bir genin yakınında bulunduğundan iki sendrom arasında bir çeşit biyolojik bağ olabileceği ihtimalini arttırmaktadır.

Bu konuda çok az sayıda laboratuvar çalışması vardır. Ancak Harrold Morris isimli Cleveland'da yaşayan bir doktor bu konuyla ilgili ilginç bir vaka tespit etti: 55 yaşındaki bir kadın, hapşırmalarını "basit hapşırma" olarak belirtti ancak bu hapşırmaların ışık parlaklığıyla bir ilgisi olabileceğini hiç düşünmemişti. Bu vakanın daha iyi anlaşılabilmesi için Morris, hastanın gözlerinin içerisine çeşitli yollarla ışık tuttu. Hastanın gözüne 15 Hertz ışık tutulduğunda hapşırmaya başladığı gözlendi. İlk hapşırma ışık tutulduktan 9.9 saniye sonra geldi. Raporlara göre parlamalar hasta üzerinde art arda iki kez hapşırmaya neden oldu. Bazı denemelerde ise hastanın art arda üç kere hapşırdığı görüldü.

Araştırmacıların topladığı bilgilere rağmen gözdeki ışık etkisinin neden hapşırmaya yol açtığı tam olarak bilinmiyor. Fakat ihtimallerden biri, gözlerle burnu birbirine bağlayan beşinci kafa siniri ya da üç ikiz siniri (trigeminal) üzerinde yoğunlaşıyor.
Araştırmacıların topladığı bilgilere rağmen gözdeki ışık etkisinin neden hapşırmaya yol açtığı tam olarak bilinmiyor. Fakat ihtimallerden biri, gözlerle burnu birbirine bağlayan beşinci kafa siniri ya da üç ikiz siniri (trigeminal) üzerinde yoğunlaşıyor.
Veritasium (YouTube)

Fakat araştırmacıların topladığı bilgilere rağmen gözdeki ışık etkisinin neden hapşırmaya yol açtığı tam olarak bilinmiyor. Fakat ihtimallerden biri, gözlerle burnu birbirine bağlayan beşinci kafa siniri ya da üç ikiz siniri (trigeminal) üzerinde yoğunlaşıyor. Bir başka ihtimal ise, parasempatik genelleme adı verilen bir işlemin sonucu olabilir. Karanlıktan aydınlığa geçtiğimiz zaman göz bebeklerimizin daralmasının sonucu olarak burun mukoza zarlarından salgıların salgılanması uyarılabilir ve tıkanıklık meydana gelebilir. Bunun sonucunda ise hapşırma gerçekleşebilir.

Reklamı Kapat

Işık kaynaklı hapşırma basit ve önemsiz gibi görünse de Benbow’un 1991’de yazdığı mektupta belirttiği gibi, bu refleks belli koşullarda tehlikeli durumlara yol açabilir. Örneğin, uzun süre karanlık bir tünelde araba sürdükten sonra gün ışığına çıkmak hapşırma refleksini tetikleyebilir ve bu durum hapşırma sırasında yaşanan anlık körlükle birleştiğinde trafik kazası riskini arttırabilir.

Eğer hapşırırken kalbinizin durup durmadığını merak ediyorsanız, buradaki yazımızı okuyabilirsiniz.

Okundu Olarak İşaretle
Bu İçerik Size Ne Hissettirdi?
  • Tebrikler! 8
  • Muhteşem! 5
  • Merak Uyandırıcı! 4
  • Mmm... Çok sapyoseksüel! 1
  • İnanılmaz 1
  • Üzücü! 1
  • Bilim Budur! 0
  • Güldürdü 0
  • Umut Verici! 0
  • Grrr... *@$# 0
  • İğrenç! 0
  • Korkutucu! 0
Kaynaklar ve İleri Okuma
  • Jason G. Goldman. Why Looking At The Light Makes Us Sneeze. (24 Haziran 2015). Alındığı Tarih: 23 Aralık 2018. Alındığı Yer: BBC Future | Arşiv Bağlantısı
  • Helix. Do You Sneeze When You Look At A Bright Light? This Gene Might Explain Why. (15 Kasım 2017). Alındığı Tarih: 06 Temmuz 2019. Alındığı Yer: Helix | Arşiv Bağlantısı
  • N. Eriksson, et al. (2010). Web-Based, Participant-Driven Studies Yield Novel Genetic Associations For Common Traits. PLOS Genetics. | Arşiv Bağlantısı

Evrim Ağacı'na her ay sadece 1 kahve ısmarlayarak destek olmak ister misiniz?

Şu iki siteden birini kullanarak şimdi destek olabilirsiniz:

kreosus.com/evrimagaci | patreon.com/evrimagaci

Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracı kullanılarak 19/09/2021 01:02:43 tarihinde oluşturulmuştur. Evrim Ağacı'ndaki içeriklerin tamamı, birden fazla editör tarafından, durmaksızın elden geçirilmekte, güncellenmekte ve geliştirilmektedir. Dolayısıyla bu çıktının alındığı tarihten sonra yapılan güncellemeleri görmek ve bu içeriğin en güncel halini okumak için lütfen şu adrese gidiniz: https://evrimagaci.org/s/7520

İçerik Kullanım İzinleri: Evrim Ağacı'ndaki yazılı içerikler orijinallerine hiçbir şekilde dokunulmadığı müddetçe izin alınmaksızın paylaşılabilir, kopyalanabilir, yapıştırılabilir, çoğaltılabilir, basılabilir, dağıtılabilir, yayılabilir, alıntılanabilir. Ancak bu içeriklerin hiçbiri izin alınmaksızın değiştirilemez ve değiştirilmiş halleri Evrim Ağacı'na aitmiş gibi sunulamaz. Benzer şekilde, içeriklerin hiçbiri, söz konusu içeriğin açıkça belirtilmiş yazarlarından ve Evrim Ağacı'ndan başkasına aitmiş gibi sunulamaz. Bu sayfa izin alınmaksızın düzenlenemez, Evrim Ağacı logosu, yazar/editör bilgileri ve içeriğin diğer kısımları izin alınmaksızın değiştirilemez veya kaldırılamaz.

Reklamı Kapat
Size Özel
İçerikler
Instagram
Uzay
Köpekler
İletişim
Protein
Demir
Küresel Salgın
Kimyasal Element
Moleküler Biyoloji
Olasılık
Kimyasal
Cansız
Tüyler
Karanlık Madde
Toplum
Hareket
Karar
Tedavi
Dalga
Deney
Charles Darwin
Coğrafya
Gaz
Kuyruksuz Maymun
Yaşamın Başlangıcı
Sahtebilim
Daha Fazla İçerik Göster
Evrim Ağacı'na Destek Ol
Evrim Ağacı'nın %100 okur destekli bir bilim platformu olduğunu biliyor muydunuz? Evrim Ağacı'nın maddi destekçileri arasına katılarak Türkiye'de bilimin yayılmasına güç katmak için hemen buraya tıklayın.
Popüler Yazılar
30 gün
90 gün
1 yıl
EA Akademi
Evrim Ağacı Akademi (ya da kısaca EA Akademi), 2010 yılından beri ürettiğimiz makalelerden oluşan ve kendi kendinizi bilimin çeşitli dallarında eğitebileceğiniz bir çevirim içi eğitim girişimi! Evrim Ağacı Akademi'yi buraya tıklayarak görebilirsiniz. Daha fazla bilgi için buraya tıklayın.
Etkinlik & İlan
Bilim ile ilgili bir etkinlik mi düzenliyorsunuz? Yoksa bilim insanlarını veya bilimseverleri ilgilendiren bir iş, staj, çalıştay, makale çağrısı vb. bir duyurunuz mu var? Etkinlik & İlan Platformumuzda paylaşın, milyonlarca bilimsevere ulaşsın.
Podcast
Evrim Ağacı'nın birçok içeriğinin profesyonel ses sanatçıları tarafından seslendirildiğini biliyor muydunuz? Bunların hepsini Podcast Platformumuzda dinleyebilirsiniz. Ayrıca Spotify, iTunes, Google Podcast ve YouTube bağlantılarını da bir arada bulabilirsiniz.
Yazı Geçmişi
Okuma Geçmişi
Notlarım
İlerleme Durumunu Güncelle
Okudum
Sonra Oku
Not Ekle
Kaldığım Yeri İşaretle
Göz Attım

Evrim Ağacı tarafından otomatik olarak takip edilen işlemleri istediğin zaman durdurabilirsin.
[Site ayalarına git...]

Filtrele
Listele
Bu yazıdaki hareketlerin
Devamını Göster
Filtrele
Listele
Tüm Okuma Geçmişin
Devamını Göster
0/10000

Göster

Şifremi unuttum Üyelik Aktivasyonu

Göster

Şifrenizi mi unuttunuz? Lütfen e-posta adresinizi giriniz. E-posta adresinize şifrenizi sıfırlamak için bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Eğer aktivasyon kodunu almadıysanız lütfen e-posta adresinizi giriniz. Üyeliğinizi aktive etmek için e-posta adresinize bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Close
Geri Bildirim Gönder
Reklamsız Deneyim

Evrim Ağacı'nın çalışmalarına Kreosus, Patreon veya YouTube üzerinden maddi destekte bulunarak hem Türkiye'de bilim anlatıcılığının gelişmesine katkı sağlayabilirsiniz, hem de site ve uygulamamızı reklamsız olarak deneyimleyebilirsiniz. Reklamsız deneyim, Evrim Ağacı'nda çeşitli kısımlarda gösterilen Google reklamlarını ve destek çağrılarını görmediğiniz, daha temiz bir site deneyimi sunmaktadır.

Kreosus

Kreosus'ta her 10₺'lik destek, 1 aylık reklamsız deneyime karşılık geliyor. Bu sayede, tek seferlik destekçilerimiz de, aylık destekçilerimiz de toplam destekleriyle doğru orantılı bir süre boyunca reklamsız deneyim elde edebiliyorlar.

Kreosus destekçilerimizin reklamsız deneyimi, destek olmaya başladıkları anda devreye girmektedir ve ek bir işleme gerek yoktur.

Patreon

Patreon destekçilerimiz, destek miktarından bağımsız olarak, Evrim Ağacı'na destek oldukları süre boyunca reklamsız deneyime erişmeyi sürdürebiliyorlar.

Patreon destekçilerimizin Patreon ile ilişkili e-posta hesapları, Evrim Ağacı'ndaki üyelik e-postaları ile birebir aynı olmalıdır. Patreon destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi 24 saat alabilmektedir.

YouTube

YouTube destekçilerimizin hepsi otomatik olarak reklamsız deneyime şimdilik erişemiyorlar ve şu anda, YouTube üzerinden her destek seviyesine reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. YouTube Destek Sistemi üzerinde sunulan farklı seviyelerin açıklamalarını okuyarak, hangi ayrıcalıklara erişebileceğinizi öğrenebilirsiniz.

Eğer seçtiğiniz seviye reklamsız deneyim ayrıcalığı sunuyorsa, destek olduktan sonra YouTube tarafından gösterilecek olan bağlantıdaki formu doldurarak reklamsız deneyime erişebilirsiniz. YouTube destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi, formu doldurduktan sonra 24-72 saat alabilmektedir.

Diğer Platformlar

Bu 3 platform haricinde destek olan destekçilerimize ne yazık ki reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. Destekleriniz sayesinde sistemlerimizi geliştirmeyi sürdürüyoruz ve umuyoruz bu ayrıcalıkları zamanla genişletebileceğiz.

Giriş yapmayı unutmayın!

Reklamsız deneyim için, maddi desteğiniz ile ilişkilendirilmiş olan Evrim Ağacı hesabınıza üye girişi yapmanız gerekmektedir. Giriş yapmadığınız takdirde reklamları görmeye devam edeceksinizdir.

Destek Ol
Sizi Takip Ediyor

Devamını Oku
Evrim Ağacı Uygulamasını
İndir
Chromium Tabanlı Mobil Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
İlk birkaç girişinizde zaten tarayıcınız size uygulamamızı indirmeyi önerecek. Önerideki tuşa tıklayarak uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu öneriyi, yukarıdaki videoda görebilirsiniz. Eğer bu öneri artık gözükmüyorsa, Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Chromium Tabanlı Masaüstü Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
Yeni uygulamamızı kurmak için tarayıcı çubuğundaki kurulum tuşuna tıklayın. "Yükle" (Install) tuşuna basarak kurulumu tamamlayın. Dilerseniz, Evrim Ağacı İleri Web Uygulaması'nı görev çubuğunuza sabitleyin. Uygulama logosuna sağ tıklayıp, "Görev Çubuğuna Sabitle" seçeneğine tıklayabilirsiniz. Eğer bu seçenek gözükmüyorsa, tarayıcının Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Safari Mobil Uygulama
Sırasıyla Paylaş -> Ana Ekrana Ekle -> Ekle tuşlarına basarak yeni mobil uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu basamakları görmek için yukarıdaki videoyu izleyebilirsiniz.

Daha fazla bilgi almak için tıklayın