Fotik Hapşırma Refleksi Nedir? Güneşe Baktığında Hapşıranlardan Mısınız?

83,7 B görüntülenme07.07.2019
Evrim AğacıBi' Başka Video
Bu Videonun YazısıEvrim Ağacı Soru & Cevap Platformu ile İlgili Temel Bilgiler ve Sık Sorulan Sorular
Derinlemesine

Özet

Videoda, parlak ışığa veya Güneş'e bakınca bazı insanların hapşırmasına neden olan 'fotik hapşırma refleksi' inceleniyor; tarihçesi, araştırma bulguları ve öne sürülen mekanizmalar (genetik ilişki, trigeminal sinir karışması, parasempatik genelleme) anlatılıyor. Ayrıca bu refleksin olası riskleri, evrimsel açıklamaları ve ilgili çalışmalar (ör. 2010 23andMe çalışması) ele alınıyor.

Terimler

  • Fotik Hapşırma Refleksi

    Işığa bakınca hapşırma olayı. Yeni fark edilmiş bir olgu değil; Aristo bunun farkına varmış, 1950'de Sedan parlak ışığın hapşırma isteğini tetiklediğini göstermiş, 1964'te Everett halkta %17-35 arasında görüldüğünü raporlamış ve 2010'da Nicholas Eriksson ve ekibi genetik bağlantılar (belirli mutasyonlar) bulmuştur. Videoda ayrıca bu refleksin ışığın nörobiyolojik etkileri ile ilgili olduğu, parlak ışık olduğunda ortaya çıktığı ve ışık zayıfsa veya yanıp sönüyorsa çalışmadığı vurgulanmıştır.

  • Hapşırma

    Videoda genel olarak ele alınan refleks; örneğin ışığa bakınca tetiklenebilen özel bir hapşırma türü (fotik hapşırma) olduğu, hapşırma sırasında anlık körlük yaşanabildiği ve bu nedenle bazı koşullarda (ör. tünelden çıkıp güneşe çıkarken) tehlike yaratabileceği belirtilmiştir.

  • Oftalmoskop (göz aynası)

    Sedan'ın hastalarının gözlerini tedavi etmek için kullandığı alet; Sedan bu aleti kullanırken hastaların bazıları hapşırdığını fark etmiştir. Videoda 'oftalmoskop (ya da göz aynası) kullandığında bazılarının hapşırdığını fark etmişti' şeklinde anlatılmıştır.

  • Tekil Nükleotit Çokbiçimliliği (SNP)

    Tek bir nükleotitte meydana gelen mutasyonlara verilen ad. Videoda Eriksson ve ekibinin fotik hapşırma refleksi ile ilişkilendirdiği değişikliklerin 'bu şekilde tek bir nükleotitte meydana gelen mutasyonlara Tekil Nükleotit Çokbiçimliliği adını vermekteyiz' diye tanımlanmıştır.

  • rs10427255 ve rs11856995

    Eriksson ve ekibinin fotik hapşırma refleksi olan kişilerde genomalarda en az bir tanesinde mutasyon olduğunu fark ettiği iki spesifik SNP kimliği. Videoda bu iki tanımlayıcı isim doğrudan örnek olarak verilmiştir.

  • Mutasyon

    Videoda 'Bu mutasyonlar, evrimsel sürece katılan çeşitliliğin en büyük kaynaklarından birisidirler.' şeklinde tanımlanmış; ayrıca mutasyonun sonucu avantaj sağlarsa o bireylerin seçileceği ve popülasyonda yayılacağı; dezavantajlı ise bu bireylerin eleneceği; çoğu mutasyonun dikkate değer bir etkisi olmadığı için bu durumda popülasyon içinde mutasyonun çiftleşme ve yavrulama örüntülerine göre rastgele yayılabileceği anlatılmıştır.

  • Genetik sürüklenme

    Videoda mutasyonun dikkate değer bir etkisi yoksa popülasyon içinde bu mutasyonun çiftleşme ve yavrulama örüntülerine göre rastgele yayılabileceği belirtilmiş ve 'İşte bu yayılıma genetik sürüklenme adını veriyoruz.' şeklinde tanımlanmıştır.

  • Epilepsiye yatkınlık

    Fotik hapşırma ile ilişkili olabileceği düşünülen ilk teorilerden biri. Videoda 'an sözünü ettiğim mutasyonların yaşandığı genler, aynı zamanda epilepsi ile ilişkili genlerin bolca bulunduğu bir genom bölgesinde bulunuyorlar. Bu da bilim insanlarının iki olay arasında ilişki olabileceğini düşünmesine neden oluyor.' şeklinde açıklanmıştır.

  • Trigeminal sinir (beşinci kafa siniri)

    İkinci teoriye göre fotik hapşırma, trigeminal sinirde yaşanan sinyal karışmasına dayanıyor. Videoda 'aniden ışığa çıktığımızda gözden beyne iletilen sinirler, burundan gelen sinyallerle trigeminal sinir üzerinde birbirine karışıyor; yani biri, yok yere diğerini tetikliyor. Bu da burnun karıncalanmış hissini ve hapşırmayı getiriyor.' şeklinde açıklanmıştır.

  • Parasempatik genelleme

    Üçüncü teori; videoda 'karanlıktan aydınlığa geçtiğimiz zaman göz bebeklerimizin daralması, aynı zamanda benzer bir parasempatik tepki olan burun mukoza zarlarının salgılarını uyarıyor olabilir. Bu da burun kıllarının uyarılmasına ve hapşırığa neden oluyor olabilir.' şeklinde tanımlanmıştır. Yani bir parasempatik (otonom sinir sistemi) tepkisinin genellenmesi sonucu farklı organlarda eşzamanlı tepkiler oluşması önerilmektedir.

  • Göz bebeklerinin daralması

    Karanlıktan aydınlığa geçildiğinde göz bebeklerinin küçülmesi olayı; videoda bu tepkinin aynı zamanda parasempatik sistem aracılığıyla burun mukoza salgılarını da uyarıyor olabileceği ve bunun hapşırmaya katkı sağlayabileceği ifade edilmiştir.

  • Burun mukoza zarları

    Videoda 'burun mukoza zarlarının salgılarını uyarıyor olabilir' şeklinde geçen ifade; burada mukoza zarlarının salgılarının uyarılması burun içindeki duyarlılığı artırarak burun kıllarının uyarılmasına ve hapşırığa neden olabileceği anlatılmıştır.

  • Burun kıllarının uyarılması

    Videoda parasempatik genelleme bağlamında geçen ve burun mukoza salgılarının uyarılması sonucu 'burun kıllarının uyarılmasına ve hapşırığa neden oluyor olabilir' şeklinde tanımlanan mekanizma.

  • Nöral hata

    Videoda fotik hapşırma refleksinin 'muhtemelen herhangi bir seçilim baskısı altında değil, sıradan bir nöral hata olarak oluşuyor' denilerek açıklanması; yani sinir sistemindeki yanlış bağlantılar veya karışmaların bu tür bir refleksi ortaya çıkarabileceği düşüncesi.

  • Sinir yolakları

    Videoda 'belki de onların sinir yolakları birbirinden yeterince ayrışık halde olduğu için herhangi bir hata oluşmuyordu; ancak bizim beynimiz sınırlı kafatasımız içinde irileşince, bazı sinir hatları birbiriyle karışmaya başladı.' şeklinde geçen ifade; burada sinir yolaklarının birbirine yakınlaşması veya ayrışmaması sinyal karışmalarına (ör. trigeminal karışma) yol açabileceği anlatılmaktadır.

  • Anlık körlük

    Hapşırma sırasında yaşanan kısa süreli görme kaybı; videoda bunun tünelden çıktıktan sonra güneşe çıkarken tetiklenen hapşırma ile birleştiğinde trafik kazası riskini artırabileceği örneği verilmiştir.

  • Genom

    Videoda 'fotik hapşırma refleksine sahip kişilerin genomlarındaki iki bölgeden en az 1 tanesinde bir mutasyon olduğunu fark etti' şeklinde geçen ifade; burada genom bir canlının tüm genetik materyali bağlamında kullanılmıştır (videoda ayrıntılı teknik tanımı verilmemekle birlikte genomalardaki belirli bölgelerden söz edilmektedir).

  • Popülasyon

    Videoda mutasyonların popülasyonda yayılması bağlamında kullanılmış; özellikle mutasyonun avantaj, dezavantaj veya nötr etkisine göre popülasyon içinde seçilme, elenme veya rastgele yayılma süreçleri açıklanırken kullanılmıştır.

  • Seçilim baskısı

    Videoda 'Öyleyse neden evrimleşti? Bilmiyoruz. Muhtemelen herhangi bir seçilim baskısı altında değil' şeklinde geçen ifade; burada seçilim baskısı, bir özelliğin evrimsel süreçte lehine veya aleyhine çalışacak doğal veya cinsel seçilim etkileri anlamında kullanılmıştır.

Doğru Bilinen Yanlışlar

  • Güneşe bakıp hapşırmak güneşin ısısından kaynaklanır.

    Isı etkisi doğru değildir; gözlemler ışığın kendisinin, özellikle güçlü ve sabit parlak ışığın tetikleyici olduğunu göstermiştir.

  • Fotik hapşırma son derece nadir görülen bir olaydır.

    Araştırmalar bu durumun nadir olmadığını, nüfusun önemli bir kısmında (yaklaşık %17–35) görüldüğünü ortaya koymuştur.

  • Her tür ışık (zayıf veya yanıp sönen) fotik hapşırmayı tetikler.

    Genel olarak güçlü ve sabit parlak ışık tetikleyicidir; zayıf veya yanıp sönen ışık genellikle hapşırma oluşturmaz.

  • Genetik mutasyonların çoğu belirgin ve önemli etkilere sahiptir.

    Çoğu mutasyonun dikkate değer bir etkisi yoktur; birçok SNP nötrdür ve popülasyonda genetik sürüklenme veya seçilimle yayılabilir.

  • Fotik hapşırmanın kesin, bilinen ve adaptif bir evrimsel nedeni vardır.

    Şu an için böyle bir neden bilinmemektedir; büyük olasılıkla güçlü bir seçilim baskısı yoktur ve nötral/yanlışlıkla oluşan bir nöral durum olabilir.

Sorular

  • Fotik hapşırma refleksi nedir?

    Ani parlak ışığa maruz kalınca (örneğin güneşe bakınca) bazı kişilerde tetiklenen hapşırma refleksidir.

  • Güneşe bakınca neden hapşırıyoruz?

    Bunun kesin nedeni bilinmiyor; öne sürülen hipotezler arasında genetik yatkınlık, trigeminal sinir üzerindeki sinyal karışması ve parasempatik genelleme vardır.

  • Bu durum ne kadar yaygındır?

    Araştırmalara göre toplumun yaklaşık %17–35'i (yaklaşık her 10 kişiden 2–4'ü) fotik hapşırma gösterir.

  • Hapşırma güneşin ısısından kaynaklanıyor mu?

    Hayır; tarihsel olarak böyle düşünülmüş olsa da modern gözlemler ve deneyler bunun ısı değil parlak ışık ile ilişkili olduğunu göstermektedir.

  • Fotik hapşırma ilk ne zaman ve kim tarafından gözlemlendi?

    Aristoteles binlerce yıl önce bahsetmiş; 1950'de Sedan oftalmoskop kullanırken gözlemlemiş ve 1964'te Everett olguyu adlandırıp yaygınlığını göstermiştir.

  • Bu refleksin genetik bir temeli var mı?

    2010'da yapılan bir çalışmada rs10427255 ve rs11856995 adlı iki SNP ile ilişki gösterilmiştir, dolayısıyla genetik bileşenler muhtemeldir.

  • Parlak olmayan veya yanıp sönen ışık da hapşırmaya neden olur mu?

    Genel olarak hayır; Sedan'ın bulgularına göre güçlü ve sabit parlak ışık tetikleyicidir, zayıf veya yanıp sönen ışık genellikle tetiklemez.

  • Fotik hapşırma tehlikeli olabilir mi?

    Evet; örneğin sürüş sırasında ani hapşırma ve geçici görme kaybı trafik kazası riskini artırabilir ve hapşırma hastalık yayılımını kolaylaştırabilir.

  • Bu refleks evrimsel olarak bir işe yarıyor mu?

    Bilinmiyor; mevcut verilere göre muhtemelen güçlü bir seçilim baskısı altında değil ve nörolojik bir hata ya da nötral bir özellik olabilir.

  • Hapşırmak için ışığa bakmak etkili midir?

    Evet; halk arasında önerilen bu yöntem kimi kişilerde işe yarayabilir çünkü parlak ışık bazı bireylerde hapşırmayı tetikliyor.

Ön Bilgiler

  • Temel biyoloji bilgisi
  • Genetik temelleri (gen, mutasyon, SNP kavramı)
  • Sinir sistemi ve refleksler hakkında temel bilgi
  • Kranial sinirler (özellikle trigeminal sinir) hakkında temel kavrayış
  • Evrimsel biyoloji ve doğal seçilim kavramları
  • Bilimsel yöntem anlayışı (gözlem, hipotez, deney, teori ayrımı)

Tarihsel Bağlam

  • M.Ö. yaklaşık 4. yüzyıl - Aristo fotik hapşırma olgusundan söz etti ve nedenini ısı olabileceği yönünde tartıştı
  • 1950 - Fransız araştırmacı Sedan, oftalmoskop kullanımı sırasında bazı hastalarının parlak ışık altında hapşırdığını gözlemledi ve ışığın rolünü literatüre kazandırdı
  • 1964 - Everett olguyu isimlendirdi ve halkta prevalansın %17-35 arasında olduğunu bildirdi
  • 1991 - Benbow'un mektubu, fotik hapşırma refleksinin bazı koşullarda (ör. tünelden çıkışta sürüş) tehlikeli sonuçlar doğurabileceğine dikkat çekti
  • 2010 - Nicholas Eriksson ve ekibi (23andMe işbirliği) fotik hapşırma ile ilişkili iki genetik bölge/single-nükleotit polimorfizmi (rs10427255, rs11856995) tespit etti
  • 2010 - Evrim Ağacı kuruluşundan itibaren (2010'dan beri) Türkiye'de popüler bilim çalışması yürütmektedir
  • Antik Yunan, M.Ö. 4. yüzyıl
  • 20. Yüzyıl
  • 21. Yüzyıl

Kişiler

  • Aristo

    Yaklaşık 2300 yıl önce fotik hapşırma olgusundan söz etmiş ve nedenleri üzerine fikir yürütmüştür (ışının ısıdan kaynaklanabileceği varsayımı gibi).

  • Sedan

    1950'de oftalmoskop kullanırken bazı hastalarının parlak ışıkta hapşırdığını fark eden, ışığın rolünü literatüre kazandıran araştırmacı.

  • Everett

    1964'te fotik hapşırma olgusunu adlandıran ve halkta görülme sıklığını (%17-35) raporlayan araştırmacı.

  • Nicholas Eriksson

    2010'da 23andMe ile işbirliği yapan ekipte yer alarak fotik hapşırma refleksiyle ilişkili genetik bölgeleri ve iki SNP'i (rs10427255, rs11856995) tespit eden bilim insanı.

  • Benbow

    1991'de yazdığı mektupta fotik hapşırma refleksinin belirli koşullarda (ör. tünelden çıktıktan sonra sürüş) tehlikeli olabileceğini belirten kişi.