Hayvan Zekası: Hayvanlar da İnsanlar Gibi Zeki mi?

Genel olarak zeka, vücut içindeki veya dışındaki verileri algılayabilme, o veriyi bilgiye dönüştürebilme (yeni bir şeyler öğrenebilme) ve bu öğrendiklerini benzer ortamlarda veya benzer durumlar karşısında uygulayabilme yetisi olarak tanımlanıyor. Örneğin bir karganın bulmacanın parçalarını ayrı ayrı çözmeyi öğrenmesi ve sonrasında bu parçalar bir araya getirildiğinde hepsini ilişkili şekilde çözerek erişemeyeceği yiyeceğe ulaşabilmesi zekanın göstergelerinden biri sayılıyor.

Bir canlının kendi kişiliğini veya bireyliğini fark edebilmesi; yani kendi karakterini, duygularını, motivasyonlarını ve arzularını, türünün diğer bireylerinden ayırt edebilmesi demek. Ayna testi gibi deneyler genelde bu yeteneği ölçmek için kullanılıyor.

İnsanların sadece özfarkındalığa değil, öz-öz farkındalığa da sahip olduğu söylenir: Yani biz sadece kendi vücudumuzun farkında değiliz, aynı zamanda kendi vücudumuzun farkında olduğumuzun da farkındayız.

Bir hayvana uyurken genelde yüzüne veya vücudunun kolayca görünen bir parçasına boya kullanarak işaret koyup (örneğin çarpı işareti), hayvan uyandıktan sonra bir aynanın karşısına koyup nasıl davrandığını gözlemleme testidir. Eğer hayvan aynadaki görüntüsünün kendisi olduğunu ayırt edebiliyorsa, yüzündeki boyanın bir anomali olduğunu fark eder ve temizlemeye veya dokunarak ne olduğunu anlamaya çalışır. Bu test, özfarkındalığın bir göstergesi olarak kullanılır.

Bilimsel bir testte önce hayvanın sevdiği bir yiyeceği bir kutuya koyup hayvanın onu bulup yemesini sağlıyorsunuz; sonra aynı kutudan iki tane gösteriyorsunuz ama sadece birinde yemek var. Deneklere parmağınızla yemeğin olduğu kutuyu işaret ediyorsunuz ve hayvanın işareti anlayıp anlamadığını inceliyorsunuz. Eğer hayvan işaret ettiğiniz yere giderse ve bunu tekrar tekrar yapabilirse, olaylar arasındaki neden-sonuç ilişkilerini anlayabildiği ve mantık yürütebildiği sonucunu çıkarıyoruz. Ancak testin kusuru, hayvanın işaret ile yemek arasında sadece ilişki öğrenmiş (Pavlovyen şartlanma) olabileceğidir.

Videoda testlerde bir sakınca olarak bahsedilen kavram: Hayvanların, işaret ederek anlatmak istediğinizi anlamıyor olsalar bile, kısa süre içinde parmağınızla yemek arasında bir ilişki öğrenmeleri. Bu tür öğrenme (Pavlovyen şartlanma) testleri yanıltabilir; bu nedenle testlerin bu tür şartlanmadan etkilenmediğinden emin olunması gerekiyor.

Hayvan davranışlarını inceleyen bilim dalı. Videoda etoloji, insanlaştırmaya (antropomorfizme) ve beklentilerimizi doğrulamaya çok açık bir saha olarak tanımlanıyor; bu yüzden etologların olabildiğince objektif testler geliştirmesi gerektiği vurgulanıyor. Etologlar hem laboratuvar testleri uyguluyor hem de doğal ortamda gözlem yapıyorlar.

Bilimde ve etolojide en önemli şeylerden biri: Bir davranışın tekrar edilebilir olması. Viral videolarda görülen tek seferlik ilginç davranışlar sıklıkla genelleştirilip yanıltıcı sonuçlara yol açıyor; bu yüzden bir davranışın izole mi yoksa tekrar tekrar ve uygun zamanlarda sergilenip sergilenmediğinin incelenmesi gerekiyor.

Vücut büyüklüğüne göre olması beklenenden daha büyük veya daha küçük beyinlere sahip türleri tespit etmek için kullanılan temel ölçüt. Çok sayıda türün bireylerinin beyin ve vücut büyüklükleri ölçülüp oranlanarak grafiğe dökülüyor; grafikte genelde vücut kütlesi yatayda, beyin kütlesi düşeyde gösteriliyor ve ortadaki ortalama çizgiden sapma beyin-vücut oranının göstergesi oluyor.

Hayvanların farklı evrimsel tarihlerinden ötürü organ şekillerinin ve orantılarının farklı görünmesine verilen ad. Allometrik özellikleri göz önünde bulundurarak yapılan beyin-vücut kütle oranı analizleri, organlarda türler arası ve tür içi farklılıkları dikkate alır.

Allometrik özellikleri gözeterek yapılan beyin-vücut kütle oranı analizine verilen isim. Pratikte ortalama çizgiden ne kadar uzak olduğunuza göre bir ölçü sağlar: Sarı çizgiden sol üst köşeye doğru ne kadar uzaksanız beklenenden daha iri bir beyne (daha yüksek ensefalizasyon katsayısına) sahip olduğunuz anlamına gelir. İnsan için bu katsayının yaklaşık 7.5, maymunlar için ortalama ~4, köpekler için ~1 olduğu videoda belirtiliyor.

Beynin kıvrımlanma miktarı; videoda ensefalizasyon katsayısının göz ardı edebildiği bir faktör olarak bahsediliyor. Beyin kıvrımlarının (girifikasyonun) insan beyninde önemli avantajlar sağladığı ve bu yüzden bazen beyin kütlesi yerine kıvrımlanma miktarının da değerlendirilmesi gerektiği ifade ediliyor.

Beynin kabuk kısmı olarak tanımlanan ve üst düzey bilişsel fonksiyonlarla ilişkili bölüm. Videoda neokorteksin beynin genel kütlesine oranının önemli bir metrik olduğu, neokorteks görece ne kadar iriyse hayvanın o kadar üst düzey bilişsel fonksiyonlara sahip olabileceği belirtiliyor. Ayrıca frontal korteks (bilinçli ve istekli davranışlarla ilgili bölüm) insanlarda özellikle büyük olduğu vurgulanıyor.

Beyindeki sinir hücreleri; videoda vurgulandığı üzere 'beyindeki nöronların hepsi eşit değil'—vücut fonksiyonlarını sürdüren nöronlarla üst düzey bilişsel fonksiyonlara dahil olan nöronlar farklı rollere sahip. Bu yüzden sadece toplam nöron sayısını almak zekayı değerlendirmede yanıltıcı olabilir; nöronların türü, yerleşimi ve işlevi de önem taşıyor.

Neokorteksin farklı alt birimlere ayrılma miktarı; videoda bu parsellenmenin, yani neokorteksin parçalara bölünmesinin, zekayı etkileyen faktörlerden biri olduğu belirtiliyor.

Neokorteksin anatomik kalınlığı; videoda zekayı etkileyen faktörlerden biri olarak sayılıyor (neokorteks kalınlığının bilişsel kapasiteyle ilintili olabileceği ifade ediliyor).

Beyindeki sinir sinyallerinin iletim hızı; videoda neokorteksteki nöronların iletim hızının zekayı etkileyen faktörlerden biri olduğu belirtiliyor.

Evcil hayvanlarda insanın uyguladığı yapay seçilim süreçleri; videoda bunun beyin-vücut oranını yanıltıcı şekilde etkileyebileceği ve dolayısıyla ensefalizasyon katsayısı gibi metrikleri yanıltabileceği örneklerle (örneğin domuzlar ve köpekler) belirtiliyor.

Kafa büyüklüğünü etkileyen durumlar; videoda tür içi varyasyonu göz ardı eden metriklerin (örneğin ensefalizasyon katsayısının) yanlış sonuçlar verebileceğini örneklemek için bahsediliyor: megasefali (anormal büyük kafa) veya mikrosefali (anormal küçük kafa) gibi durumlar tür içi karşılaştırmaları çarpıtabilir.

Hayvanların çevrelerinden bir nesneyi amaçlı olarak bir iş için kullanması. Videoda Jane Goodall'ın 1960'lardaki gözlemi örnek veriliyor: 'David Graybeard' adlı şempanzenin bir sopa kullanarak termit avlaması; bu gözlem başka şempanzelerde tekrarlandığında 'alet yapan hayvan' tanımının yeniden değerlendirilmesine yol açtı.

Beyin-vücut analizi yapılırken omurgalı hayvanların iki gruba ayrılarak ayrı değerlendirilmesi yaklaşımı: Videoda omurgalıları üst taraftaki çizgiyle temsil edilen 'yüksek omurgalılar' ve alt taraftaki çizgiyle temsil edilen 'düşük omurgalılar' diye iki gruba ayırmanın daha makul kıyaslar sunduğu belirtiliyor.

Mutlak beyin büyüklüğü vücut büyüklüğüyle ilişkili olduğu için doğrudan zekâyı göstermez; normalleştirilmiş metrikler (ör. ensefalizasyon katsayısı) ve beyin yapısal özellikleri daha anlamlıdır.

Ayna testi duyusal tercihleri göz ardı eder; örneğin köpeklerde koku görsel uyaranlardan daha önemli olduğundan ayna testinin başarısız olması özfarkındalığın kesin yokluğunu kanıtlamaz.

Bilimsel olarak tür düzeyinde iddia yapmak için tekrar edilebilir gözlemler ve kontrollü çalışmalar gerekir; tek seferlik videolar yanılgıya yol açabilir.

Hayvanlar işaret ve ödül arasındaki ilişkiyi Pavlovyen veya deneysel öğrenme yoluyla kazanmış olabilir; bu yüzden şartlanma etkileri kontrol edilmelidir.

Nöronların türü, yerleşimi (ör. neokorteks), iletim hızı ve organizasyonu zekâ üzerinde büyük fark yaratır; sadece sayılarına bakmak yanıltıcı olur.

Jane Goodall'ın şempanze gözlemleri gibi alan çalışmaları, şempanzeler ve başka türlerin de alet kullandığını gösterdi; alet kullanımı insanlara özgü bir özellik değildir.

EQ yararlı bir gösterge olmakla birlikte evcilleştirme, cinsiyet farkları, beyin kıvrımları ve tür içi varyasyon gibi etkenler nedeniyle tek başına güvenilir sonuçlar vermeyebilir.

Hayvan zekâsı türüne özgü biçimlerde ortaya çıkar; insan benzeri olmak şart değildir ve insan-harici zekâlar kendi bağlamlarında anlaşılmalıdır.

Doğrudan 'evet' veya 'hayır' denemez; zekâ türlere özgü bileşenlerden oluşur ve bazı yönlerden hayvanlar insan benzeri yetenekler gösterse de insan zekâsı farklı boyutlarda öne çıkar.

Genel olarak, verileri algılama, bunları bilgiye dönüştürme (öğrenme) ve öğrendiklerini benzer durumlarda uygulama yetisi olarak tanımlanıyor.

Ayna testinde hayvanın vücuduna veya yüzüne işaret konup aynaya konduğunda bu işareti fark edip temizlemeye çalışıp çalışmadığına bakılır; bu test özfarkındalığı ölçmeyi amaçlar.

Geçenler: şempanzeler, bazı kuyruksuz maymunlar, vatozlar, yunuslar, orkalar, saksağanlar; geçemeyenler arasında köpekler, kediler, pandalar, gri papağanlar ve ahtapotlar sayıldı, fakat testin sınırlamaları var.

İki kutu ve bir işaretle yapılan testte hayvanın parmağın gösterdiği kutuyu anlama yetisi sınanır; başarılı performans neden-sonuç ilişkilerini anlama göstergesi olabilir ama şartlanma etkileri göz önünde bulundurulmalı.

Tek bir video güvenilir kabul edilemez; bilimde tekrar edilebilirlik gerekir; viral tekil videolar tür düzeyinde zekâyı kanıtlamaz.

Hayır; mutlak beyin büyüklüğü vücut büyüklüğüyle ilişkilidir, bu yüzden vücut büyüklüğüne göre normalize edilmiş metrikler (ör. ensefalizasyon katsayısı) kullanılıyor.

EQ, bir türün beyin kütlesinin vücut kütlesine göre beklenenden ne kadar sapma gösterdiğini ölçer; ancak cinsiyet farklılıkları, evcilleştirme, gyrifikasyon ve tür içi varyasyon gibi faktörlerden ötürü yanıltıcı olabilir.

Neokorteksin göreli büyüklüğü, neokorteksteki nöron sayısı, neokorteks kalınlığı, nöron iletim hızı ve beyin bölümlerinin parselleşme düzeyi gibi özellikler daha belirleyici olabilir.

Goodall'ın şempanzelerde alet kullanımı gözlemi, insanlara özgü olduğu düşünülen bazı özelliklerin insan türüyle sınırlı olmadığını gösterdi ve hayvan davranışı çalışmalarında güçlü alan gözlemlerinin ve tekrarın önemini vurguladı.

Roots and Shoots Türkiye ile yapılan röportajda bahsedilen, Afrika'daki şempanzeleri gözlemleyerek şempanzelerin alet kullandığını belgeleyen ünlü bilim insanı.

Jane Goodall'ın şempanzelerde alet kullanımını keşfetmesi üzerine söylediği ünlü alıntıyla metinde adı geçen antropolog.

Jane Goodall'ın 1960'larda gözlemlediği ve termit avlamak için sopa kullandığı kaydedilen meşhur şempanze; metinde bu isimle anılıyor.

Metinde 'Pavlovyen şartlanma' terimiyle referans verilen, klasik koşullanma çalışmalarının öncüsü bilim insanı.