Bu Körelmiş Organların Kaç Tanesi Sizde Var?

2,2 Mn görüntülenme28.08.2022
Evrim AğacıBi' Başka Video
Bu Videonun YazısıKörelmiş Organlar Nedir? Neden Körelirler? Neden Hala Canlılarda Bulunurlar?
Derinlemesine

Terimler

  • 20 yaş dişi

    Başımızın belası 20 yaş dişleri... Yine beynimizin büyüyüp çenemizin küçülmesine bağlı olarak ağzımızdaki alanın daralmasıyla, 4. set molar, yani ezici dişlerimiz olan 20 yaş dişlerine yer kalmadı ve bunlar da körelmeye başladılar. İnsan popülasyonunun %35'inde bu dişler artık hiç oluşmuyor bile, o derece körelmiş bir organdan söz ediyoruz! Geri kalanında bu dişler 1 ila 4 tane olabiliyorlar, bunların bazıları veya hepsi sorunlu veya sorunsuz şekilde çıkabiliyorlar. Türümüzde bu konuda geniş bir çeşitlilik var yani. Özellikle ot temelli beslenen atalarımızda bu ekstra ezici dişler çok önemliydi, selüloz gibi sindirimi zor şekerleri mekanik olarak parçalamaya yarıyordu. Artık daha hepçil bir diyete geçen bizler için bu ekstra ezici dişlerin artık pek bir işlevi kalmadı. Ve unutmayın: Şimdi doktora gidip çektiriveriyorsunuz ama vahşi doğada, 20 yaş dişlerinde başlayan bir enfeksiyon çene kemiklerine, lenf nodlarına ve oradan beyne sıçrayarak ölümünüze neden olabilirdi. Yani bu gereksiz organların üretimi üzerinde sadece gereksiz enerji sarfiyatı dolayısıyla değil, bazen ölümcül oldukları için de negatif bir seçilim baskısı oluşuyor.

  • Kıl / Saç

    İlginç bir şekilde, aslında vücudumuzun en üst noktasında bulunan şey bile bir körelmiş organ. Yok, beyin değil; saçımızdan bahsediyorum. Ve evet, saçları halen olan insanlardan söz ediyorum. Şaka bir yana, vücudumuzdaki kıllar gerçekten de kedinizdeki, köpeğinizdeki, bir inekteki veya aslandaki kürk ile aynı. Bizim birkaç milyon yıl önceki atalarımızın da diğer tüm hayvanlar gibi vücutlarının çoğunu kaplayan kürkleri vardı. Ama biz bu kürkümüzü 1.5 milyon yıl kadar önce yitirmeye başladık ve sadece vücudumuzun belli kısımlarında kıllar kaldı. ... Terlememizi sağlayan ter bezlerimiz, ısıyı hızla düşürmek konusunda müthiş avantajlı... Ter bezleri kılların çok olduğu yerde pek iyi çalışamıyor ve bu nedenle kıllarımızın üzerinde negatif bir seçilim baskısı oluştu ve giderek köreldiler. Ama insanlara 'çıplak maymun' denmesi sizi yanıltmasın, çünkü aslında bir şempanzeyle vücudunuzdaki kıl sayısı neredeyse birebir aynı: İki türde de santimetrekareye 60 kadar kıl düşüyor. Bizim kılsız gibi gözükme nedenimiz, kıllarımızın sayıca değil ama kalınlık bakımından büyük oranda körelmiş olması. Bazen bunu tersine çeviren mutasyonlar oluşabiliyor ve ortaya bu tür aşırı kıllı bireyler çıkabiliyor. Bu bir kız çocuğundaki hipertrikosis, yani aşırı kıllanma vakası.

  • Arrector pili kasları

    O meşhur 'tüylerim diken diken oldu' demenize sebep olan, kıllarımızı dikelten arrector pili kaslarımız da ciddi anlamda körelmiş halde! Normalde diğer hayvanlarda kılların dikelmesinin iki görevi var: Soğukta, dikelen kıllar arasına hapsolan hava sayesinde vücudu ısıtma ve hayvan korktuğunda, tehdit unsuruna karşı kendini olduğundan büyük göstermeyi sağlama. Bizdeyse kıllar çok ince olduğu için bu davranış pek bir işe yaramıyor; ama beynimiz, üşüdüğümüzde veya korktuğumuzda, atalarımızdan kalma bu refleksi azimle sürdürmeye çalışıyor.

  • Tüy

    Ve evet, bir memeli hayvan olarak 'tüylerim diken diken oldu' dememiz bilimsel olarak tamamen hatalı, çünkü tüyler sadece ve sadece kuşlarda bulunan bir özellik. Memelilerde, o 'sevimli küçük kılcıklarınız' da dahil hepsi bildiğiniz kıl. Kıl ve tüy iki ayrı (ve daha önemlisi ayırıcı) anatomik yapı. Sırf kibarlaştırmak için tüy demeyin yani.

  • Ter bezleri

    Terlememizi sağlayan ter bezlerimiz, ısıyı hızla düşürmek konusunda müthiş avantajlı, hatta o sayede atalarımız ormanlardan çıkıp savanalar gibi daha çıplak arazilerden geçerek tüm Dünya'ya yayılabildiler. Ve günümüzde de teknolojimizden tamamen bağımsız olarak, uzun mesafede karasal göç konusunda açık ara farkla en başarılı tür biziz; ama işte... Ter bezleri kılların çok olduğu yerde pek iyi çalışamıyor ve bu nedenle kıllarımızın üzerinde negatif bir seçilim baskısı oluştu ve giderek köreldiler.

  • Supraorbital sırt

    'Supraorbital sırt' olarak bilinen, kaşlarınızın üzerindeki bu çıkıntı. Göz yuvarınızdan söz etmiyorum dikkat edin, daha yukarıda, kaşlarınızın hemen üzerindeki çıkıntı. Bu, insanlarda, özellikle de bazı kadınlarda neredeyse tamamen yok olacak düzeyde körelmiş halde. Normalde bitki ağırlıklı beslenen dört ayak üzerinde yürüyen atalarımızdaki güçlü çene kaslarını ve kütleçekimine karşı kafayı sabit tutan boyun kaslarını destekleyen bir yapıydı bu, ama beynimizin büyüyüp, çenemizin küçülmesiyle ve iki ayak üstüne kalkıp, kafamızı omurgamızla destekleyebilmemizle birlikte tüm bu kaslar da küçüldü ve bu alın çıkıntısı köreldi. Ama yine de insan evriminde en geç yok olan özelliklerden biri bu çıkıntı: Antik atalardan günümüze geldikçe bu çıkıntının köreldiğini görüyoruz; ama 40.000 yıl önce yaşayan Neandertal kuzenlerimizde bile bunun bariz kalıntılarını görmek mümkün. Yine, hemen her körelmiş organda olduğu gibi, popülasyonumuz içindeki çeşitlilik (yani varyasyon) nedeniyle bazı kişilerde bu çıkıntı epey belirgin olabiliyor.

  • Plica semilunaris (üçüncü göz kapağı)

    Göz pınarınızın olduğu yerdeki 'plica semilunaris', yani üçüncü göz kapağınız. Evet, insanların ve binlerce diğer türün yüz milyonlarca yıl önceki ortak atalarında 2 değil, 3 göz kapağı vardı. Bu ekstra gözkapağı, günümüzde de birçok sürüngende, bazı kuşlarda ve köpekbalıkları gibi balıklarda işlevsel. Onlarda buna 'gözkırpma zarı', yani 'nictitating membrane' diyoruz, çünkü diğer iki gözkapağı aksine, bu üçüncü kapak daha şeffaf olduğu için, gözün üzerine çekildiğinde hayvan halen görmeye devam edebiliyorlar. Bu sayede mesela su altında hem gözlerini koruyorlar hem de etraflarını görebiliyorlar. 1-2 istisna hariç, bizim gibi plasentalı memeli hayvanlarda bu organ malesef evrimsel süreçte körelmiş halde ve pek bir işe yaramıyor. Ama ornitorenk gibi antik atalarımıza ait özellikleri halen taşıyan memelilerde bu organ hâlen işlevsel ve çalışıyor!

  • Vomeronazal organ (Jacobson Organı)

    Burundaki en havalı körelmiş organımız, vomeronazal organ (veya daha popüler adıyla, Jacobson Organı). Karasal omurgalılar olarak da bilinen tetrapodların çoğunda bu organ, uçucu olmayan feromonları, yani koku hormonlarını algılamayı sağlıyor. Uçucu olmayandan kastım, bu organın algıladığı kokuların havaya yayılmıyor olması. Örneğin hayvanlar birbirlerini kokladıklarında, burunlarıyla onlara direkt olarak temas ediyorlar (veya aşırı yaklaşıyorlar) ve bu sırada işte bu uçucu olmayan feromonları kokluyorlar. Ama onlarda bu koku bilgisi beyinde değil, Jacobson Organı'nda işleniyor ve mesela koklanan hayvanın çiftleşmeye hazır olduğu bilgisini verebiliyor. İnsanlarda bu yapının bazı kalıntıları, en azından sinirsel altyapısının kalıntıları olduğunu gösteren bazı bulgular var; ama bunlar halen epey tartışmalı bulgular. Fakat davranışsal çalışmalar, insanların da uçucu olmayan feromonlara göre cinsel tercihlerde bulunabildiğini gösteriyor: Mesela insanlar, vücut kokusu sayesinde bir kişinin savunma sistemi özelliklerini bilinçsiz olarak algılayabiliyorlar ve kendi savunma sisteminden daha farklı eşleri tercih etmeye meyilli oluyorlar - ki bu sayede yavruları farklı iki savunma sisteminden faydalanabiliyor. Ama dediğim gibi, bu konuda tartışmalar devam ediyor.

  • Darwin Yumrusu (auriküler yumru)

    Kulağınızın 'helix' adını verdiğimiz bu en dıştaki duvarında bir tümsek bulunuyor olabilir. Buna 'Darwin Yumrusu' veya 'auriküler yumru' diyoruz. Primatların, özellikle de maymunların önemli bir bölümünde bulunan bu tümseğin tam olarak ne işe yaradığını bilinmiyor; yüksek frekanslı sesleri daha kolay tespit etmekte kullanıldığını iddia edenler var; ama bu da kesin değil.

  • Kulakları döndüren kaslar

    Kulağımızdaki bir diğer körelmiş yapı da, kulağı döndüren kaslar. Atalarımızda bu kaslar kulağı ses kaynağına döndürebiliyor ama bizde bu fonksiyon neredeyse tamamen işlevsizleşmiş halde. Kulağınızı kaydırarak hareket ettirebilirsiniz ama çok nadir varyantlar hariç, kimse kulaklarını farklı yönlere döndüremiyor. Ama ilginçtir, bunu kontrol eden beyin sinyalleri henüz çoğumuzda yok olmuş değil. Kulak kaslarına bağlanan elektrotlarla yapılan çalışmalarda, insanların arkasından ani bir ses geldiğinde, beynin kulakları döndüren kasları aktive ettiği görülüyor ama maalesef kaslar bu emri yerine getiremediği için hiçbir işe yaramıyor.

  • Apandis

    Evrimsel süreçte diyetimizin değişmesiyle körelen bir diğer organımız da apandis. Eğer sizinki veya bir tanıdığınızınki iltihaplandıysa, onun da nasıl bir acı olduğunu bilirsiniz. Yeri gelmişken ufak bir not: Organın adı apandis, iltihaplanması sonucu oluşan hastalığın adıysa apandisit. Bu ikisi de birbirine çok karıştırılıyor. Her neyse, kalın bağırsağa ekli ufak bir kese olan apandis organı, diğer bütün memelilerde bizdekinden çok daha uzun ve çok bariz bir görevi var: Selülaz enzimini salgılayarak selülozun sindirimine katkı sağlayan faydalı bakterileri barındırmak. Beynimizin irileşmesinin itici güçlerinden biri olarak atalarımız ot ağırlıklı beslenmeden uzaklaştıkça, apandisimiz de bu görevini giderek yitirmeye başladı ve bu nedenle biz insanlar artık selülozu sindiremiyoruz. Ama apandisin günümüzde savunma sistemine yardımcı olduğunu gösteren zayıf da olsa bazı bulgular var, dolayısıyla halen bazı görevleri olabilir.

  • Körelmiş organ (vestigial organ)

    Fark etmiş olabileceğiniz gibi körelmiş organlar her zaman işlevsiz organlar değiller. Yani 20 yaş dişi düzgün çıkanlar bu dişleri halen kullanabiliyorlar. Veya kıllarımız halen (beyin gibi) sıcaklığın belli bir düzeyde tutulması gereken organlarımızı korumak konusunda oldukça iyi iş görüyorlar. Körelmiş organların hiçbir işlevinin olamayacağı fikri, evrimle ilgili en sık yanlış anlaşılan konulardan biri! Adı üstünde, 'körelmiş' organ. Bir organ, körelme sürecinin farklı evrelerinde olabilir: Bir organ daha yeni yeni körelmeye başlamış da olabilir, yarı yarıya körelmiş de olabilir, balinaların arka bacaklarında olduğu gibi neredeyse tamamen yok olmuş da olabilir, birazdan insan kuyruğunda göreceğimiz gibi, arkasında ufak tefek bazı izler bırakarak %100 yok olmuş bile olabilir. Bu tamamen yok olmamış organların günümüzde halen işlevleri olabilir, illa %100 işlevsiz olacaklar diye bir şey yok. Hatta bazı körelmiş organlar, körelme sürecinde, daha önceden sahip olmadıkları yeni işlevler de edinebiliyorlar. Özetle, körelmiş organla işlevsiz organı birbirine karıştırmayın: Körelme konusunda önemli olan, bir türün ait olduğu aile, sınıf, şube gibi daha üst bir taksonomik katmanın ezici çoğunluğunda belli bir görevi yapan bir organın, ele aldığımız insan gibi tekil bir türde artık o işlevini ya eskisi kadar ya da hiç yerine getirememesi (veya orijinalinden farklı bir işlev edinmiş olması). Bu tür organlara 'körelmiş organ' diyoruz.

  • Hurda DNA (junk DNA)

    Vücudunuzdaki trilyonlarca hücrenin her birinde bulunan 3 milyar nükleotit uzunluğundaki genomun %2'si civarı sizin hücrelerinizi, dokularınızı, organlarınızı ve davranışlarınızı kodluyor. Geri kalan %98'i 'hurda DNA' dediğimiz, atasal kalıntılardan ibaret. Bunların bir kısmı o %2'lik kısmın işini yapmasına yardımcı oluyor; ama neredeyse tamamı 'sahte genler' dediğimiz, atalardan kalma körelmiş genlerden oluşuyor.

  • Sahte genler (pseudogenes)

    Genomun geri kalanında bulunan ve atasal kalıntılardan oluşan, işlevini yitirmiş ya da körelmiş genlere 'sahte genler' diyoruz; neredeyse tamamı atalardan kalma körelmiş genlerden oluşuyor.

  • Transpozonlar (transposable elements)

    Zaten genomunuzun %50 kadarı, sabit olmayan, yani bir yerden diğerine sıçrayabilen gen parçalarından, yani transpozonlardan oluşuyor.

  • Genom

    Vücudunuzdaki trilyonlarca hücrenin her birinde bulunan 3 milyar nükleotit uzunluğundaki genomun %2'si civarı hücrelerinizi, dokularınızı, organlarınızı ve davranışlarınızı kodluyor; geri kalan kısmı hurda DNA, sahte genler ve transpozonlardan oluşuyor.

  • Palmaris longus kası (tendon)

    Parmaklarınızı birleştirip elinizi azıcık büktüğünüzde çıkan bu kas palmaris longus kası (veya tendonu); ama insanların %14'ünde bu hiç bulunmuyor! Bu kas, ağaçlarda yaşayan maymun atalarımızın daldan dala geçerkenki hareketine yardımcı oluyordu. Günümüzde daha ziyade vücudun daha önemli bir yerinde tendon falan gerektiği zaman doktorlar bunu alıp oraya koyabiliyorlar.

  • Palmar kavrama refleksi

    Ellerde de körelmiş bir davranış var ama sadece bebeklerde, ilk 6-7 ayda görülüyor: Palmar kavrama refleksi... Eğer yeni doğmuş bebeklerin avcuna ve hatta ayak içlerine bastırırsanız, refleksif olarak kavradıklarını göreceksiniz. Bu, ağaçlarda yaşayan atalarımız için hayatiydi, çünkü dalları veya ebeveynlerinin kıllı kürkünü tutmaya yarıyordu. Hatta ve hatta insan bebeklerinin %40 kadarı, doğduktan kısa bir süre sonra bile, ayakları üzerinde ağırlıklarını kaldıramıyor olmalarına rağmen, kavradıkları bir çubuğa tutunarak kendi ağırlıklarını çekebiliyorlar.

  • Plantaris kası

    Bacaklarda karşımıza, insanların %7 ila 10 kadarında artık hiç bulunmayan bir kas çıkıyor: plantaris kası. O kadar körelmiş halde ki şekli bile saçma, bu ne! Güya diz ve bileğin hareketinde biraz rolü olduğu düşünülüyor ama o kadar işlevsiz ki, bu da palmaris longus gibi genelde ihtiyaç halinde vücudun başka yerlerine takılıyor.

  • Kuyruk sokumu (coccyx)

    Kuyruk sokumuna neden 'kuyruk sokumu' dendiğini hiç düşündünüz mü? Çünkü omurgalı hayvanların biz kuyruksuz maymunlar gibi ufak istisnaları hariç hepsinde kuyruk sokumu, yani coccyx kemiği, kuyruğun vücuda bağlandığı yer. Bizde de kuyruğun bağlanacağı çıkıntılar aynen duruyor; fakat 25 milyon yıl kadar önceki atalarımızdan itibaren tüm kuyruksuz maymunlar (adlarından da anlaşılacağı üzere) kuyruklarını yitirdiği için, kuyruk sokumu da körelmiş halde. Tamamen işlevsiz değil, mesela birçok kas bu kemiğe tutunuyor. Ama artık ana işlevini yapmadığı kesin.

  • Embriyolojik körelmiş yapılar (embriyonal kuyruk, parmaklar arası perdeler, solungaç yarıkları)

    Hazır kalça bölgesindeyken insan yavrularının embriyo evresindeki körelmiş yapılardan da bahsetmek önemli; çünkü ana rahmindeki gelişimimiz sırasında, diğer tüm hayvanlarla ortak bir vücut planı oluşuyor, sonra genlerimizin 'insana ait' kısımları okundukça vücudumuz şekilleniyor. Dolayısıyla bu sırada bol bol körelmiş yapı ve atalardan kalma miras görebiliyoruz. Mesela az önce yok olduğunu söylediğim kuyruk, insan embriyosunda önce oluşuyor, sonra yok ediliyor. Parmaklarımızın arasında yüzgeç gibi perdeler oluşuyor, sonrasında bunlar da yok ediliyor. Boynumuz olacak yerde solungaç yarıklarına dönüşecek yarıklar oluşuyor; ama bu yarıklar sonradan solungaca değil de, ses kutusu gibi karasal omurgalılara özgü yapılara dönüşüyor.

  • Hıçkırık

    Hıçkırık. Bu davranış, bize (ve tabii tüm karasal omurgalılara) 470 milyon yıl kadar önce, sudan karaya ilk adımlarını atan amfibi atalarımızdan miras kaldı. Amfibilerin iribaş gibi yavrularında 'hıçkırık' davranışı, aslında hava ve suyun solungaçlardan geçmesini ve dolayısıyla solunumu sağlayan hayati bir kasılma... Ama bizde neredeyse tamamen işlevsizleşti: 'Neredeyse' diyorum, çünkü hıçkırık, insan bebeklerinde midedeki gazı çıkararak anne sütünü daha fazla almaya yardımcı olabiliyor; ama yetişkinlerde bilinen hiçbir işlevi yok.

  • Memeler ve süt hattı

    Hazır buradayız, memelerden bahsedelim. İnsanlarda meme evrimini ... burada bizim için önemli olan, memelerin neden sadece 2 tane olduğu. Birçok memeli hayvanda 2'den fazla meme bulunuyor ama primatlarda bu sayı 2'ye düşmüş halde, biz de primat atalarımızdan bunu miras aldık. Ama işte bazen, bazı mutasyonlar genomumuzdaki suskun genleri aktive edebiliyor ve bu kişilerde 2 yerine 3, 4 veya daha fazla meme oluşabiliyor. Ve ne muhteşemdir ki bu memeler hep 'süt hattı' dediğimiz bir doku hattı boyunca oluşuyor. Bu, koltuk altınızdan başlayıp aşağı inen bir hat ve diğer memelilerde de memeler hep bu hat boyunca oluşuyor.

  • Selüloz

    Selüloz gibi sindirimi zor şekerler atalarımızın ot temelli beslenmesinde önemliydi; bu yüzden ekstra ezici dişler ve apandis gibi yapılar selülozun mekanik ve mikrobiyal olarak sindirimine yardımcı oluyordu.

  • Selülaz (cellulase)

    Apandiste bulunan faydalı bakteriler tarafından salgılanan selülaz enzimi, selülozun sindirimine katkı sağlıyor; insanlarda apandis küçüldükçe bu görev zayıfladı ve biz artık selülozu sindiremiyoruz.

Doğru Bilinen Yanlışlar

  • İnsanlardaki "tüyler" kuşlardaki tüylerle aynıdır.

    Tüy sadece kuşlara özgü bir yapı; memelilerde (insan dahil) olan yapı "kıl"dır ve kıl ile tüy anatomi ve evrimsel köken bakımından farklıdır.

  • İnsanlar gerçekten diğer primatlardan çok daha az kıla sahiptir (çok daha 'kılsız').

    İnsanlarla şempanzeler arasında santimetrekare başına düşen kıl sayısı açısından büyük fark yoktur; fark kılların kalınlığı ve görünür olmasıdır, sayıca azlık değil.

  • Körelmiş organlar mutlaka tamamen işlevsizdir ve hiçbir işe yaramaz.

    Körelmiş organlar farklı derecelerde işlev kaybına uğramış olabilir; bazıları hâlâ kısmi veya farklı işlevlere sahiptir, bazıları tamamen işlevsiz olabilir.

  • Apandis ile apandisit aynı şeydir (terimler karıştırılır).

    Apandis (appendiks) organın adıdır; apandisit ise apandisin iltihaplanması olan hastalıktır; bu iki terim farklı anlam taşır.

  • Goosebumps (tüylerin diken diken olması) insanlarda hala soğuktan korunma veya tehdidi büyütme amaçlı etkilidir.

    Arrector pili refleksi atalarımızda bu işlevlere hizmet ediyordu ama insanlarda ince kıllar nedeniyle bu etkiler büyük ölçüde kaybolmuştur; refleks kalmıştır ama genellikle işlevsizdir.

  • Kuyruk sokumu (coccyx) tamamen gereksiz bir kemiktir.

    Kuyruk sokumu kuyruktan kalan bir kalsiyumlaşmış yapıdır ama birçok kas için tutunma noktası olarak görevi devam ettiğinden tamamen işlevsiz değildir.

  • Hıçkırığın yetişkinlerde hâlâ bilinen bir faydası vardır.

    Hıçkırık amfibi ataların solungaç-solunum refleksinden kalan bir davranıştır ve yetişkin insanlarda bilinen bir işlevi yoktur; bebeklerde gaz çıkarmaya yardımcı olabilmesi dışında.

Sorular

  • Başlığın sorusu: Bu körelmiş organların kaç tanesi sizde var?

    Videoda sayılan birçok körelmiş yapı (kıllar, arrector pili, supraorbital sırt, üçüncü gözkapağı kalıntısı, vomeronazal organ kalıntıları, Darwin tümseği, kulak kasları, 20 yaş dişleri, apandis, palmaris longus, plantaris, kavrama refleksi, kuyruk sokumu vb.) kişiden kişiye değişir; bazı insanlar bazı yapıların tamamen yok olduğu varyantlara sahiptir.

  • Neden insanlar 'kılsız' görünüyor ama şempanzelerle benzer kıl sayısına sahip?

    Çünkü kişi başına düşen kıl sayısı benzerdir, ama insan kılları çok daha incedir; kürkün kaybı kılların incelmesiyle açıklanır.

  • Kıllar neden azaldı / körelmeye başladı?

    Ter bezlerinin evrimleşmesi ve etkin soğutma yeteneği, kalın kürkün terlemeyi engellemesi nedeniyle kıllarda negatif seçilime yol açtı ve kıllar zamanla incelip körelmeye başladı.

  • Neden tüylerim (kıllarım) diken diken oluyor ama buna rağmen bir işe yaramıyor?

    Arrector pili kaslarının refleksi atalarımızda işe yararken bugün ince kıllar nedeniyle yalıtım veya tehdit gösterme amaçlı etkili değildir; refleks hâlâ var ama çoğunlukla işlevsiz.

  • Üçüncü gözkapağı (plica semilunaris) insanlarda var mı ve işlevi nedir?

    İnsanlarda bu yapı körelmiş durumdadır; birçok sürüngen, bazı kuşlar ve balıklarda şeffaf bir koruyucu zarıdır, insanlarda büyük ölçüde artık işlevsel değildir fakat bazı ilkel memelilerde hâlâ çalışır.

  • Vomeronazal organ (Jacobson organı) insanlarda çalışıyor mu?

    İnsanlarda vomeronazal organın sinirsel kalıntılarına dair bulgular olsa da organ genel olarak körelmiş kabul edilir; davranışsal çalışmalar feromon benzeri etkilere işaret etse de mekanizma tartışmalıdır.

  • 20 yaş dişleri neden sorun çıkarıyor ve neden bazı insanlarda hiç oluşmuyor?

    Çenemizin küçülmesi yüzünden üçüncü azı dişlerine yer kalmıyor; tür içinde varyasyon var ve yaklaşık %35 insanda bu dişler hiç oluşmaz çünkü genetik olarak körelmiş durumdadır.

  • Apandis ne işe yarıyordu ve şimdi ne durumda?

    Apandis eskiden selüloz sindirimine yardım eden bakterileri barındıran uzun bir yapıydı; şimdi küçülmüş ve sindirimde temel bir rolü yok ama bağışıklıkla ilişkili bazı kısıtlı görevleri olabileceği düşünülmektedir.

  • Palmaris longus tendonuna sahip olmamak ne demek, eksikliği sorun yaratır mı?

    Palmaris longus yaklaşık %14 kişide yoktur ve yokluğu normal işlevi bozmaz; tendon cerrahide başka yerlere greft olarak kullanılabiliyor.

  • Hıçkırığın bir işlevi var mı?

    Hıçkırık amfibi atalarımızın solungaç solunumuyla ilişkili hayati bir refleksinden kalmadır ve yetişkin insanlarda bilinen bir işlevi yok; bebeklerde gaz atmaya yardımcı olabilir.

Tarihsel Bağlam

  • Yaklaşık 1,5 milyon yıl önce: İnsan atalarının vücut kıllarını kaybetmeye başlaması ve ter bezlerinin evrimi (kılların incelmesi/azalması)
  • Birkaç milyon yıl önce: Atalarımızın vücutlarının çoğunu kaplayan kürkün var olması
  • Yaklaşık 470 milyon yıl önce: Sudan karaya ilk adımlarını atan amfibi atalarımızda hıçkırık davranışının kökeni
  • Yüz milyonlarca yıl önce: Ortak atalarda üçüncü göz kapağı (plica semilunaris / nictitating membrane) bulunması
  • Yaklaşık 25 milyon yıl önce: Kuyrukların kaybı — kuyruksuz maymun atalarından itibaren kuyruk sokumunun körelmesi
  • Yaklaşık 40.000 yıl önce: Neandertal kuzenlerimizde supraorbital (kaş üstü) çıkıntıların belirgin kalıntılarının bulunması
  • 1,5 milyon yıl öncesine bağlı süreç: Ter bezlerinin evrimi sayesinde atalarımızın ormanlardan çıkarak savana benzeri açık alanlarda daha etkili uzun mesafe karasal göç yapabilmesi ve dünya çapında yayılma
  • 1871: Charles Darwin'in 'İnsanın Türeyişi' (The Descent of Man) adlı eserinin yayımlanması
  • Embriyolojik gelişim bağlamında (tarihsel/evrimsel süreç): İnsan embriyosunda kuyruk, parmaklar arası perdeler ve solungaç yarıklarına benzeyen yapıların önce oluşup sonra geri dönüşmesi (atasal morfolojinin embriyoda geçici tekrarı)
  • 1,5 milyon yıl önce
  • birkaç milyon yıl önce
  • 25 milyon yıl önce
  • 470 milyon yıl önce
  • yüz milyonlarca yıl önce
  • 40.000 yıl önce
  • 1871

Kişiler

  • Charles Darwin

    1871 tarihli 'İnsanın Türeyişi' eserinden alıntı için ve 'Darwin Yumrusu' teriminde eponim olarak dolaylı referans

  • Ludwig Lewin Jacobson

    Vomeronazal organın (Jacobson organı) eponimi olarak bahsedildi

Bu Videodaki Sözler

Bu videoda verilenler

İnsan kuyruğunda görülen izlerin (insan kuyruğu) yakında gösterilmesi/gösterilecek olması

Adı üstünde, "körelmiş" organ. Bir organ, körelme sürecinin farklı evrelerinde olabilir: Bir organ daha yeni yeni körelmeye başlamış da olabilir, yarı yarıya körelmiş de olabilir, balinaların arka bacaklarında olduğu gibi neredeyse tamamen yok olmuş da olabilir, birazdan insan kuyruğunda göreceğimiz gibi, arkasında ufak tefek bazı izler bırakarak %100 yok olmuş bile olabilir. Bu tamamen yok olmamış organların günümüzde halen işlevleri olabilir, illa %100 işlevsiz olacaklar diye bir şey yok.

İnsan dışı hayvanlardaki veya bitki ve mantarlardaki örneklerin başka videolarda ele alınması

Neyse, daha fazla uzatmayayım, daha onlarca körelmiş organ, yapı ve davranış sayabilirim ama bunlar ilk etapta aklıma gelenler ve en belirgin olanlar. Ayrıca insan harici hayvanlardaki veya bitki ve mantarlardaki örneklere de girmedik, bunlar da başka videoların konusu. Ama özetle görebileceğiniz gibi, insan vücudunu birazcık inceleyen eğitimli birinin, evrimsel tarihi bir kitap gibi okumaması imkansız.

Embriyolojik evrimi detaylıca ele alan bir video

Boynumuz olacak yerde solungaç yarıklarına dönüşecek yarıklar oluşuyor; ama bu yarıklar sonradan solungaca değil de, ses kutusu gibi karasal omurgalılara özgü yapılara dönüşüyor. Embriyolojik evrime bir başka videoda detaylıca gireceğim, eğer kaçırmak istemezseniz kanal bildirimlerini şimdi açmayı unutmayın. Evet, şimdi bacaklara geçelim.

Vücudunda bulunan antik mirasın (körelmiş organlar, davranışlar ve moleküler mekanizmaların) tanıtımı

Bunların hepsi ve bu videoda göreceğimiz çok daha fazlası, insan vücudunda bulunan ama körelmiş olan organlar, davranışlar ve moleküler mekanizmalardan kaynaklanıyor. Ve bugün, sizinle başınızdan başlayıp, ayaklarınıza kadar giderek, vücudunda bulunan bu antik mirası tanıyacağız. Evrim Ağacı, çalışmalarını tamamen okur ve izleyen desteğiyle sürdüren bir bilim platformu.

Mevcut konuyu (körelmiş organlar) videoda daha detaylı şekilde ele alma

detaylıca gireceğim, eğer kaçırmak istemezseniz kanal bildirimlerini şimdi açmayı unutmayın. Evet, şimdi bacaklara geçelim. Bacaklarda karşımıza, insanların %7 ila 10 kadarında artık hiç bulunmayan bir kas çıkıyor: plantaris kası.

İnsan vücudunda bulunan ama körelmiş olan organlar, davranışlar ve moleküler mekanizmalar

Bunların hiçbiri sizde yoksa, illa ki "tüyleriniz" bir noktada diken diken olmuştur, öyle değil mi? Bunların hepsi ve bu videoda göreceğimiz çok daha fazlası, insan vücudunda bulunan ama körelmiş olan organlar, davranışlar ve moleküler mekanizmalardan kaynaklanıyor. Ve bugün, sizinle başınızdan başlayıp, ayaklarınıza kadar giderek, vücudunda bulunan bu antik mirası tanıyacağız.

Bu videoyla tutulanlar

Körelmiş organlarla ilgili bir video

Evet, balinalar yine çiftleşebilirdi ve belki başka adaptasyonlar edinirlerdi. Bu körelmiş organlarla ilgili de bir video yapacağım ama şunu söyleyeyim: Bu olay, körelmekte olan organların işlevsizleşme sürecinde gördüğümüz yaygın bir durum: Örneğin insanlarda “kuyruk sokumu” kemiği, adından da anlaşılabileceği üzere, kuyruklu atalarımızdan miras kalan ama körelerek yok olan kuyruğumuzun bağlanması, yani "sokulması" gereken kemik ve bu kemik hâlen vücutlarımızda var.